Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek (spr.) Sędziowie Joanna Banasiewicz NSA Izabella Kulig-Maciszewska Protokolant Barbara Dąbrowska po rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 19 września 2007 r. sygn. akt II SA/Kr 1380/05 w sprawie ze skargi M. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia [...] października 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku rodzinnego i dodatków 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę, 2. odstępuje od zasądzenia od M. O. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie zwrotu kosztów postępowania sądowego w całości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 19 września 2007 r., sygn. akt II SA/Kr 1380/05 po rozpoznaniu skargi M. O. wniesionej na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia [...] października 2005 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku rodzinnego i dodatków uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie zaskarżoną decyzją po rozpoznaniu odwołania M. O. od decyzji Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w C. z dnia [...] września 2005 r., znak: [...], którą na podstawie art. 1, art. 2, art. 3, art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1, art. 5 ust. 1, art. 6, art. 8, art. 23, art. 25 ust. 1, art. 26, art. 28, art. 29, art. 30 ust. 1 i art. 47 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. Nr 228, poz. 2255 ze zm.) oraz rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawie o świadczenia rodzinne (Dz.U. Nr 105, poz. 881) oraz art. 104, art. 107 § 4, art. 108 § 1, art. 130 K.p.a. odmówił M. O. przyznania: zasiłku rodzinnego na dzieci M., A., Ł. oraz T. O., dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka, tj. M. i Ł. O., dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego, tj. M. O., dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego, wnioskowanego na dzieci, tj. M., A., Ł. i T. O. oraz dodatku do zasiłku rodzinnego na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do szkoły znajdującej się poza miejscem zamieszkania na dzieci, tj. M. i A. O. – utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że powodem odmowy przyznania świadczenia było przekroczenie kryterium dochodowego, gdyż dochód na osobę w rodzinie wnioskodawczyni za rok 2004 r. wyniósł [...] zł, co dało miesięczny dochód rodziny w kwocie [...] zł, a w przeliczeniu na osobę kwotę [...] zł miesięcznie, a zatem dochód na osobę w rodzinie przekroczył kwotę [...] zł, która stanowi kryterium dochodowe przewidziane w art. 5 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Kolegium wskazało, że odwołująca się nie posiada statusu zarówno emeryta jak i rencisty i w tym stanie rzeczy umowa dzierżawy, którą spisała w dniu [...] marca 2004 r. nie spełnia wymogów dających podstawę do zakwalifikowania jej jako umowy zawartej w oparciu o przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w celach emerytalno-rentowych, co w konsekwencji musiało prowadzić do uwzględnienia do dochodu rodziny dochodu z gospodarstwa rolnego, skutkiem czego kryterium dochodowe zastało przekroczone, a to uzasadniało odmowę przyznania zasiłku rodzinnego oraz dodatków. Organ na potwierdzenie swego stanowiska powołał wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 22 października 2004 r., sygn. akt II SA/Lu 560/04 oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 stycznia 2002 r., sygn. akt l SA 1726/01.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi M. O. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

W powołanym na wstępie wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Sąd wskazał, że stosownie do art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych zasiłek rodzinny przysługuje osobom, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 504,00 zł, a w przypadku gdy członkiem rodziny jest dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem o umiarkowanym albo o znacznym stopniu niepełnosprawności, zasiłek rodzinny przysługuje, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 583,00 zł. Zgodnie zaś z treścią ust. 8a art. 5 ustawy ustalając dochód rodziny uzyskany z gospodarstwa rolnego, do powierzchni gospodarstwa stanowiącego podstawę wymiaru podatku rolnego wlicza się obszary rolne oddane w dzierżawę z wyjątkiem: 1) oddanej w dzierżawę, na podstawie umowy dzierżawy zawartej stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, części lub całości znajdującego się w posiadaniu rodziny gospodarstwa rolnego; 2) gospodarstwa rolnego wniesionego do użytkowania przez rolniczą spółdzielnię produkcyjną; 3) gospodarstwa rolnego oddanego w dzierżawę w związku z pobieraniem renty określonej w przepisach o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich ze środków pochodzących z Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej.

Zgodnie z art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz.U. z 2006 r. Nr 136, poz. 969) jeżeli grunty gospodarstwa rolnego zostały w całości lub w części wydzierżawione na podstawie umowy zawartej stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, podatnikiem podatku rolnego jest dzierżawca. Zdaniem Sądu analiza przytoczonych wyżej przepisów prowadzi do wniosku, że obliczając wysokość dochodu rodziny, o którym mowa w art. 5 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie uwzględnia się do powierzchni gospodarstwa rolnego stanowiącego podstawę wymiaru podatku rolnego obszary rolne oddane w dzierżawę na podstawie umowy zawartej stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz nie wlicza się do dochodu rodziny dochodu z gospodarstwa rolnego oddanego w dzierżawę na podstawie umowy dzierżawy zawartej stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, części lub całości znajdującego się w posiadaniu rodziny gospodarstwa rolnego.

Sąd wskazał, że organ odwoławczy uznał, iż organ pierwszej instancji zasadnie obliczając dochód rodziny skarżącej, uwzględnił dochód z wydzierżawionego na podstawie umowy dzierżawy z dnia 15 marca 2004 r. gospodarstwa rolnego. Sąd nie podzielił poglądu organu odwoławczego, że jedynie zawarcie umowy dzierżawy dla celów emerytalno-rentowych i zgłoszenie jej do ewidencji gruntów powoduje zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej, a skarżąca nie posiada statusu emeryta, ani rencisty.

Zdaniem Sądu oceniając określony w art. 5 ust. 8a ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 3 ust. 3 ustawy o podatku rolnym zwrot "dzierżawa zawarta stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników" należy mieć na uwadze nie tylko art. 28 ust. 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, z którego wynika, że wydzierżawienie gospodarstwa rolnego na podstawie umowy zawartej na okres co najmniej 10 lat, z zachowaniem formy pisemnej oraz wpisanie tej umowy do ewidencji gruntów i budynków stwarza podstawy do odstąpienia od zawieszenia wypłaty emerytury rolniczej lub renty z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. Należy mieć także na uwadze inne zasady wynikające z ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, które jakkolwiek wprost nie posługują się sformułowaniem o umowie dzierżawy, jak art. 28 ust. 4, ale które pozwalają wyprowadzić wniosek, że dzierżawa zawarta stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników to nie tylko dzierżawa zawarta dla celów emerytalno-rentowych.

Sąd podniósł, że z art. 6 ust. 1 cyt. ustawy wynika, iż ilekroć w tej ustawie jest mowa o rolniku to przez to pojęcie rozumie się pełnoletnią osobę fizyczną, zamieszkującą i prowadzącą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym, w tym również w ramach grupy producentów rolnych, a także osobę, która przeznaczyła grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia. Stosownie zaś do treści art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 1 pkt 1 tej ustawy ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu podlega z mocy ustawy m.in. rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny, jeżeli ten rolnik lub domownik nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu lub nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty albo nie ma ustalonego prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych, zaś ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu podlega z mocy ustawy m.in. także rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny. Zgodnie z treścią art. 38 ust. 1 i 2 ustawy przy ustalaniu podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników domniemywa się, że właściciel gruntów zaliczonych do użytków rolnych lub dzierżawca takich gruntów, jeżeli dzierżawa jest zarejestrowana w ewidencji gruntów i budynków, prowadzi działalność rolniczą na tych gruntach oraz, że podatnik podatku rolnego lub podatku od dochodu z działów specjalnych prowadzi działalność rolniczą w rozmiarze wynikającym z zakresu opodatkowania. Zatem obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu rolników nie będzie podlegał właściciel gospodarstwa rolnego, który zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej poprzez jego wydzierżawienie i dzierżawa ta jest zarejestrowana w ewidencji gruntów i budynków; obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu podlega wówczas dzierżawca.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że przesłanka "dzierżawa zawarta stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników" odnosi się do umowy dzierżawy zawartej przez właściciela gospodarstwa rolnego, w warunkach określonych w ustawie, który po zawarciu takiej umowy nie będzie podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu rolników oraz do umowy dzierżawy zawartej dla celów emerytalno-rentowych, skutkiem, której nie dojdzie do zawieszenia wypłaty emerytury lub renty rolniczej.

Okolicznością bezsporną w sprawie było, że skarżąca aktem notarialnym z dnia [...] marca 2004 r. zawarła umowę dzierżawy gruntów rolnych o pow[...] ha na okres 10 lat, bez ustalenia kwoty czynszu i umowa ta została zarejestrowana w ewidencji gruntów i budynków, a zatem przedmiotowa umowa spełniła wskazane wyżej warunki z ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i tym samym zdaniem Sądu stanowi dzierżawę zawartą stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zatem zgodnie z treścią art. 5 ust. 8a ustawy o świadczeniach rodzinnych przy ustalaniu prawa skarżącej do zasiłku rodzinnego na jej dzieci i dodatków do tego zasiłku dochód z gospodarstwa rolnego skarżącej nie podlegał uwzględnieniu do dochodu rodziny. Organy obu instancji dochód ten jednak uwzględniły czym w ocenie Sądu, naruszyły zasadę wyrażoną w tym przepisie, a naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, tj. ustalaniu prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków organy obliczając dochód rodziny skarżącej winny nie uwzględniać dochodu z gospodarstwa rolnego skarżącej, które zostało wydzierżawione w warunkach określonych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników, a nadto, winny uwzględnić, że córka skarżącej M. legitymuje się orzeczeniem o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności przez co kryterium dochodowe stosownie do treści art. 5 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest wyższe niż przyjął to organ odwoławczy.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie, zaskarżając go w całości. Organ zarzucił wyrokowi naruszenie prawa materialnego, tj. art. 5 ust. 8a pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że dla potrzeb ustawy o świadczeniach rodzinnych – wydzierżawiającym może być każdy, kto ma gospodarstwo rolne, nie zaś wyłącznie emeryt lub rencista rolniczy.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ wskazał, że zapis w art. 5 ust. 8a pkt 1 powołanej ustawy "stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym" oznacza, że umowa dzierżawy musi być zawarta zgodnie z przepisami ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W art. 28 ust. 4 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników została określona forma i zakres umowy dzierżawy, ale także zostały określone strony umowy dzierżawy. Po pierwsze umowa dzierżawy musi być zawarta w formie pisemnej na okres co najmniej 10 lat i zgłoszona do ewidencji gruntów i budynków. Po drugie grunty muszą być wydzierżawione osobie niebędącej: a) małżonkiem emeryta lub rencisty, b) jego zstępnym lub pasierbem, c) osobą pozostającą z emerytem lub rencistą we wspólnym gospodarstwie rolnym, d) małżonkiem osoby, o której mowa w lit. b) lub c). W ocenie organu z treści powołanego przepisu wynika, że osobą wydzierżawiającą gospodarstwo rolne jest emeryt lub rencista, a więc osoba, która ma ustalone prawo do emerytury lub renty rolniczej.

Organ powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt I OSK 603/06, w którym Sąd wskazał, że umowa dzierżawy stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, jest zawierana wyłącznie pomiędzy podmiotami wymienionymi w tych przepisach, w świetle których wydzierżawiającym zawsze pozostaje emeryt lub rencista. Wydzierżawiający to emeryt lub rencista w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, dlatego że wypłata emerytury lub renty rolniczej ulega zawieszeniu, jeżeli emeryt lub rencista prowadzi działalność rolniczą (art. 28 ust. 1), natomiast zawarcie przez emeryta lub rencistę umowy dzierżawy pozwala na uznanie, iż zaprzestał tej działalności (art. 28 ust. 4).

Dlatego Kolegium orzekając jako organ wyższego stopnia w sprawie świadczeń rodzinnych winno brać pod uwagę nie tylko formę i czas trwania umowy oraz, czy umowa dzierżawy została wpisana do ewidencji gruntów, ale również czy wydzierżawiającym jest emeryt lub rencista. Organ podkreślił, że w sprawie umowa dzierżawy nie została zawarta stosownie do przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, gdyż skarżąca nie posiada statusu emeryta lub rencisty. Zatem na podstawie tej umowy dzierżawy nie było podstaw do zmniejszenia dochodu rodziny uzyskanego z gospodarstwa rolnego.

W konkluzji skargi kasacyjnej organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżąca wskazała, że spełniła wszystkie przesłanki wynikające z art. 5 ust. 8a ustawy o świadczeniach rodzinnych przy zawieraniu umowy dzierżawy. Skoro skarżąca wyzbyła się faktycznego władztwa nad gruntami rolnymi i nie czerpie dochodów z tego gospodarstwa, grunty te nie mogą być uwzględniane do obliczenia dochodu na podstawie art. 5 ust. 8 powołanej ustawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

Zgodnie z art. 5 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. Nr 228, poz. 2255 ze zm.) zasiłek rodzinny przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 504,00 zł. Natomiast w przypadku gdy członkiem rodziny jest dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem o umiarkowanym albo znacznym stopniu niepełnosprawności, zasiłek rodzinny przysługuje, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 583,00 zł.

Stosownie do art. 5 ustalając dochód rodziny uzyskany z gospodarstwa rolnego, do powierzchni gospodarstwa stanowiącego podstawę wymiaru podatku rolnego zalicza się obszary rolne oddane w dzierżawę z wyjątkiem:

1) oddanej w dzierżawę, na podstawie umowy dzierżawy zawartej stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, części lub całości znajdującego się w posiadaniu rodziny gospodarstwa rolnego;

2) gospodarstwa rolnego wniesionego do użytkowania przez rolniczą spółdzielnię produkcyjną;

3) gospodarstwa rolnego oddanego w dzierżawę w związku z pobieraniem renty określonej w przepisach o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich ze środków pochodzących z Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej.

Jak wynika z cytowanego przepisu ustalając dochód rodziny uzyskany z gospodarstwa rolnego, do powierzchni gospodarstwa stanowiącego podstawę wymiaru podatku rolnego wlicza się obszary rolne oddane w dzierżawę, z wyjątkiem oddanej w dzierżawę, na podstawie umowy dzierżawy zawartej stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, części lub całości znajdującego się w posiadaniu rodziny gospodarstwa rolnego.

W myśl znajdującego zastosowanie art. 28 ust. 4 pkt 1 lit. a–d ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) uznaje się, że emeryt lub rencista zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, jeżeli ani on, ani jego małżonek nie jest właścicielem (współwłaścicielem) lub posiadaczem gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów o podatku rolnym i nie prowadzi działu specjalnego, nie uwzględniając:

1) gruntów wydzierżawionych, na podstawie umowy pisemnej zawartej na co najmniej 10 lat i zgłoszonej do ewidencji gruntów i budynków, osobie niebędącej:

a) małżonkiem emeryta lub rencisty,

b) jego zstępnym lub pasierbem,

c) osobą pozostającą z emerytem lub rencistą we wspólnym gospodarstwie domowym,

d) małżonkiem osoby, o której mowa w lit. b) lub c).

Umowa dzierżawy zatem, stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, jest zawierana wyłącznie pomiędzy podmiotami wymienionymi w tych przepisach, w świetle których wydzierżawiającym zawsze pozostaje emeryt lub rencista.

Wydzierżawiający to emeryt lub rencista w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, dlatego że wypłata emerytury lub renty rolniczej ulega zawieszeniu, jeżeli emeryt lub rencista prowadzi działalność rolniczą (art. 28 ust. 1), natomiast zawarcie przez emeryta lub rencistę umowy dzierżawy pozwala na uznanie, że zaprzestał tej działalności (art. 28 ust. 4).

Umowa dzierżawy, stosownie do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, jest zawierana w celu wykazania, że działalność rolnicza ustała (por. wyrok NSA z dnia 8 listopada 2006 r. I OSK 603/06, Lex nr 320063).

Mając na uwadze powyższe nie można zgodzić się z zaprezentowanym w zaskarżonym wyroku poglądem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, zgodnie z którym wydzierżawiającym może być każdy kto ma gospodarstwo rolne, który po zawarciu umowy nie będzie podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu rolników.

W sprawie jest bezsporne, iż skarżąca nie posiada statusu emeryta-rencisty rolniczego. Umowa dzierżawy, na jaką powołuje się skarżąca nie jest więc umową skutkującą zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej. Tym samym organy prawidłowo doliczyły do dochodu skarżącej dochód z oddanego w dzierżawę gospodarstwa rolnego, co przesądziło o przekroczeniu przez skarżącą kryterium dochodowego uzasadniającego przyznanie jej zasiłku rodzinnego z dodatkami.

Z tych względów oraz mając na uwadze materialny charakter zarzutów skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 i art. 207 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji.