Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień (spr.) Sędziowie NSA Marek Stojanowski NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku miasta B. o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy miastem B. a powiatem w. przez wskazanie organu właściwego do ponoszenia kosztów pobytu małoletnich: M. J., O. J., K. J. oraz O. Z. w instytucjonalnej pieczy zastępczej postanawia wskazać miasto B. jako właściwe w sprawie.

PISMEM Z 6 LUTEGO 2025 R. PREZYDENT MIASTA B. – DZIAŁAJĄCY W IMIENIU MIASTA NA PRAWACH POWIATU B. – WYSTĄPIŁ DO NACZELNEGO SĄDU ADMINISTRACYJNEGO Z WNIOSKIEM O ROZSTRZYGNIĘCIE SPORU O WŁAŚCIWOŚĆ ZAISTNIAŁEGO MIĘDZY TYM ORGANEM A POWIATEM W. W SPRAWIE WSKAZANIA ORGANU WŁAŚCIWEGO DO PONOSZENIA KOSZTÓW POBYTU MAŁOLETNICH M. J., O. J., K. J. SYNÓW M. Z. I R. J. ORAZ O. Z. CÓRKI M. Z. I D. Z. W INSTYTUCJONALNEJ PIECZY ZASTĘPCZEJ.

W uzasadnieniu wnioskodawca wskazał, że postanowieniem z 10 czerwca 2024 r. Sąd Rejonowy w B. orzekł o tymczasowym umieszczeniu małoletnich w instytucjonalnej pieczy zastępczej. W ocenie wnioskodawcy powiatem właściwym w sprawie jest powiat w. jako powiat zamieszkania matki małoletnich chłopców oraz obojga rodziców małoletniej dziewczynki, która to okoliczność decyduje o miejscu zamieszkania małoletnich. W toku prowadzonych wyjaśnień, że małoletni nie mieszkali w B. na stałe. Matka małoletnich w dniu 16 lipca 2024 r. oświadczyła, że od 1 czerwca 2024 r. mieszka w miejscowości C., powiat w., wraz z córką, a jej synowie przebywali tymczasowo w B. u osoby obcej. Wnioskodawca wskazał, że pismem z 19 lipca 2024 r. poinformował Starostę W., że 19 czerwca 2024 r. do Placówki Opiekuńczo-Wychowawczej "[...]" w B., w wyniku interwencji służb socjalnych zostało przyjęte rodzeństwo M. J. i O. J., oraz że na mocy Postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia 20 czerwca 2024 r. wskazani powyżej małoletni zostali umieszczeni w powyższej placówce, co wskazuje na właściwość powiatu w. w przedmiocie ponoszenia opłat za pobyt w pieczy zastępczej. W odpowiedzi starosta podniósł, że małoletni nigdy nie zamieszkiwali i nie byli zameldowani na terenie powiatu w., a małoletnia od niedawna zamieszkuje i jest zameldowana pod adresem w C. Wnioskodawca ponadto zaznaczył, że ojciec małoletniej złożył oświadczenie, że od 1 czerwca 2024 r. mieszka w C. z zamiarem stałego pobytu, stara się o uzyskanie mieszkania komunalnego w tym mieście oraz wskazał, że wbrew oświadczeniu jego ojca mieszka wraz z żoną i córką w domu rodziców. W ocenie wnioskodawcy matka małoletnich i jej obecny mąż na terenie Miasta B. przebywali tymczasowo, bez zamiaru stałego pobytu. Z dokonanych ustaleń wynika, że często zmieniali adresy pobytu i ostatecznie na początku czerwca 2024 r. podjęli decyzję o osiedleniu się z zamiarem stałego pobytu w miejscowości C.

W odpowiedzi na wniosek Starosta W. wniósł o wskazanie Prezydenta Miasta B. jako podmiotu właściwego w sprawie. Uzasadniając swoje stanowisko, wskazał, że z poczynionych ustaleń wynika, że matka małoletnich nigdy nie zamieszkiwała pod adresem w C. Zaznaczył, że ostatni adres zameldowania chłopców na pobyt stały znajduje się w O., a ostatni adres zameldowania matki znajduje się w B. Wskazał, że małoletnia zameldowana jest pod adresem w C. od 24 czerwca 2024 r., przy czym przebywa pod opieką dziadków, którzy podejmują starania o jej sformalizowanie. Z ustaleń starosty wynika, że ojciec z córką zamieszkali pod tym adresem 19 czerwca 2024 r., przy czym matka nieletniej zamieszkuje oddzielnie. Organ zaznaczył jednocześnie, że oświadczenia rodziców małoletnich wynika, że zamieszkują oni z córką w C. od 1 czerwca 2024 r., podczas gdy z oświadczenia E. Z. wynika, że matka dzieci nigdy nie przebywała w jego domu. W ocenie starosty przed umieszczeniem w placówce małoletni chłopcy i ich matka nie mieszkali na terenie powiatu w.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 15 § 1 pkt 4 w zw. z art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej: p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzyga spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek a organami administracji rządowej.

Rozpoznając wniosek Prezydenta Miasta B., należy podkreślić, że ma on na celu rozstrzygnięcie negatywnego sporu o właściwość pomiędzy tym organem a Starostą W. Obydwa organy uznają się bowiem za niewłaściwe do ponoszenia kosztów pobytu małoletnich w instytucjonalnej pieczy zastępczej z uwagi na ich miejsce zamieszkania.

Mając na uwadze przedmiot sporu, należy wskazać, że zgodnie z art. 191 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. z 2025 r. poz. 49), dalej: u.p.z., powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej ponosi (1) wydatki na opiekę i wychowanie dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej albo rodzinnym domu dziecka; (2) średnie miesięczne wydatki przeznaczone na utrzymanie dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej albo interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym; (3) wydatki na finansowanie pomocy na kontynuowanie nauki i usamodzielnienie (ust. 1). Jeżeli nie można ustalić powiatu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca jego ostatniego zameldowania na pobyt stały (ust. 2). Jeżeli nie można ustalić miejsca ostatniego zameldowania dziecka na pobyt stały, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca siedziby sądu, który orzekł o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej (ust. 3).

Analiza powyższych przepisów wskazuje, że podstawowym kryterium ponoszenia kosztów opieki nad dzieckiem umieszczonym w pieczy zastępczej jest kryterium miejsca zamieszkania małoletniego. Odnotować jednakże należy, że ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej nie definiuje tego pojęcia. Oznacza to, że w celu zapewnienia spójności systemu prawnego pojęciu temu należy przypisać znaczenie, jakim posługują się przepisy ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2024 r. poz. 1061, z późn. zm.), dalej: k.c. W tym miejscu należy wskazać, że zgodnie z art. 25 k.c. miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Jednocześnie w myśl art. 26 k.c. miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej (§ 1). Jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsce zamieszkania, miejsce zamieszkania dziecka jest u tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa. Jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy (§ 2). Jak wynika zatem z powyższego, miejsce zamieszkania dziecka jest miejscem pochodnym, zależnym od miejsca zamieszkania rodziców dziecka.

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, należy stwierdzić, że w rozpoznawanej sprawie nie jest możliwe ustalenie miejsca zamieszkania rodziców małoletnich. Pozostające w sporze organy wskazują przede wszystkim na fakt fizycznego pobytu dzieci w określonej miejscowości, a nie miejsce zamieszkania ich rodziców. W zakresie odnoszącym się do tych ostatnich informacje są szczątkowe, a z uwagi na rozbieżności co do deklaracji miejsca pobytu i zamiaru zamieszkania pomiędzy rodzicami małoletnich i osób trzecich powołują się na realizację obowiązku meldunkowego, który nie ma automatycznego przełożenia na wskazanie miejsca zamieszkania. Zauważyć także należy, że również ustalenia organów w zakresie miejsca zameldowania rodziców nie są kompletne. Odnotować bowiem należy, że małoletni nie pochodzą z tych samych rodziców, w związku z czym ustalenia te powinny dotyczyć wszystkich, a nie wybranych rodziców małoletnich. Ustalenia organów w zakresie zameldowania nie obejmują również wszystkich małoletnich. Powyższe powoduje, że niemożliwe jest ustalenie ani miejsca zamieszkania dzieci przed umieszczeniem ich w pieczy zastępczej, ani ich ostatniego zameldowania na pobyt stały w sposób niebudzący uzasadnionych wątpliwości. Oznacza to, że w tak ustalonym stanie sprawy wskazanie podmiotu właściwego do poniesienia kosztów opieki i wychowania małoletnich umieszczonych w pieczy zastępczej powinno nastąpić na podstawie art. 191 ust. 3 u.p.z., tj. z uwzględnieniem powiatu miejsca siedziby sądu, który orzekł o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej. Skoro zatem małoletni zostali umieszczeni w pieczy zastępczej postanowieniem Sąd Rejonowy w B., to podmiotem właściwym do ponoszenia kosztów pobytu małoletnich w instytucjonalnej pieczy zastępczej jest miasto B.

Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 4 oraz art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.