Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA: Izabella Kulig-Maciszewska Sędziowie NSA Małgorzata Borowiec Marek Gorski (spr.) Protokolant Justyna Nawrocka po rozpoznaniu w dniu 23 sierpnia 2006 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D. H. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w części dotyczącej punktu pierwszego z dnia 21 kwietnia 2005 sygn. akt IV SA/Wa 32/05 w sprawie ze skargi D. H. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] nr [...] w przedmiocie stwierdzenia czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej oddala skargę kasacyjną.

Wyrokiem z dnia 21 września 2005 r. w sprawie IV SA/Wa 32/05 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził nieważność decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...], nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...], nr [...] stwierdzającą, iż majątek G. o łącznej powierzchni 364,9905ha (z wyłączeniem części nieruchomości, na której znajdowały się budynki gorzelni, płatkarni oraz dwór) należący przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa do I. G. zapisany w księdze wieczystej Tom I Dobra G., podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 3, poz. 13 z 1945 r.).

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, iż w oparciu o art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, na cele tej reformy przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łącznie przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od powierzchni użytków rolnych. Nieruchomości te bezzwłocznie przechodziły na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu, tj. z dniem 13 września 1944 r. Ustawodawca zarówno w samym dekrecie, jak i w przepisach wykonawczych nie wprowadził uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Nie zawarł również uregulowań, które odraczałyby skutek przejścia na własność Skarbu Państwa tych nieruchomości ziemskich w czasie.

Przepisy wykonawcze dekretu - rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reformy Rolnej z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonywania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. w § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Wniosek taki w myśl § 5 tego rozporządzenia był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadało w formie decyzji administracyjnej od której przysługiwało odwołanie. Zestawienie treści art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z treścią § 6 wyżej cytowanego rozporządzenia wykonawczego, wyraźnie wskazuje, zdaniem Sądu meriti, że decyzja przewidziana w § 5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej z uwagi na powierzchnie gruntów jaką ona łącznie obejmuje.

Prowadzi to do wniosku, że przewidziana w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reformy Rolnej z dnia 1 marca 1945 r. decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na łączną wielkość jej areału. Wniosek D. H. skierowany do organu administracji, dotyczył wyłącznie stwierdzenia, że część gruntów - "w części nie przekraczającej 100 ha" nie podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej. Mimo tak sformułowanego wniosku Wojewoda Wielkopolski orzekł, powołując się na § 5 rozporządzenia wykonawczego do dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, o "podpadaniu" całości przejętego majątku, do czego nie był uprawniony wobec braku tak zredagowanego wniosku. Oznacza to zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, że decyzja organu I instancji została wydana bez podstawy prawnej, wobec tego dotknięta jest wadą nieważności przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Tym samym wadą nieważności dotknięta jest decyzja II instancji utrzymująca tę decyzję w mocy.

Z tego powodu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stwierdził nieważność decyzji obu instancji.

Wyrok ten zaskarżył skargą kasacyjną pełnomocnik D. H., wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie pkt I i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

Wnosząc skargę kasacyjną pełnomocnik skarżącej zarzucał:

1) naruszenie prawa materialnego a to art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. poprzez błędną jego wykładnię i przyjęcie, że powołana w tym przepisie powierzchnia ogólna wskazuje do jakich nieruchomości ziemskich dekret ten ma zastosowanie a nie oznacza, że wskazuje on dolną granicę ponad

którą nieruchomość ziemska przechodzi na własność Skarbu Państwa a także błędne przyjęcie, że § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reformy Rolnej z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie pozwala na wydanie decyzji odnoszącej się do określonej części gruntów, a jedynie co do całości majątku ziemskiego;

2) naruszenie przepisów postępowania a to art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez stwierdzenie nieważności decyzji z powołaniem się na wydanie decyzji bez wniosku, podczas gdy wniosek taki w rzeczywistości został złożony.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pełnomocnik skarżącej zwraca uwagę na to, iż Krajowa Rada Narodowa PKWN działała na podstawie konstytucji z 17 marca 1921 r., która w art. 99 uznawała własność za jedną z najważniejszych podstaw ustrojowych. Wskazane zasady ustrojowe muszą zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną determinować rozumienie zapisów jakie znalazły się w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN jako wyznaczenie górnej granicy 100 ha powierzchni nieruchomości ziemskich, ponad którą majątki podlegały wywłaszczaniu, co prowadzić musi do wniosku, że tylko nadwyżka ponad 100 ha podlegała wywłaszczeniu na cele reformy. Na poparcie swego stanowiska składający skargę kasacyjną przywołał zasady uchwalonej 28 grudnia 1926 r. ustawy o wykonaniu reformy rolnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest niezasadna a zaskarżony wyrok nie narusza prawa.

Wbrew twierdzeniom zawartym w skardze kasacyjnej w aktach sprawy znajduje się wniosek D. H. w którym jednoznacznie określa ona swoje żądania do ustalenia, że nieruchomość ziemska o powierzchni łącznej 365,90 ha stanowiąca w dniu 8 marca 1945 r. własność I. G. nie polega przepisom dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - w części przekraczającej 100 ha powierzchni ogólnej.

Wobec wcześniejszego prawomocnego orzeczenia dotyczącego dworku, płatkarni i gorzelni Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] w sprawie [...] umorzył postępowanie (patrz wyrok NSA z dnia 12 października 2000 r. w sprawie IV SA 730/00).

Jak trafnie zauważa Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie z treści art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, na cele reformy rolnej przeznaczone zostały wszystkie nieruchomości stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie wymienione w pkt b, c, d i e przechodzą bezzwłocznie, beż żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy.

Stosownie do § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reformy Rolnej z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, strona ubiegająca się o uznanie że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e winna przedłożyć wojewódzkiemu urzędowi ziemskiemu dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju. Ani dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej ani rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reformy Rolnej wyżej cytowane nie przewidują działania organów z urzędu w sprawie wyłączenia nieruchomości spod działania postanowień art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Oznacza to, że inicjatywa wszczęcia postępowania w przedmiotowej sprawie należy wyłącznie do strony (art. 61 § 1 k.p.a.). Oznacza to, że organ nie tylko wszczyna postępowanie na podstawie żądania strony ale także prowadzi postępowanie w granicach żądania nie będąc uprawniony do rozpoznania sprawy ponad żądanie. Rozpoznanie sprawy ponad żądanie strony słusznie potraktowane zostało jako działanie bez podstawy prawnej prowadzące do stwierdzenia nieważności decyzji obu instancji.

Odnosząc się do powołanych w skardze kasacyjnej zarzutów działania PKWN na podstawie konstytucji marcowej i do potrzeby stosowania przez analogię przepisów o reformie rolnej z dnia 28 grudnia 1926 r. stwierdzić należy, iż przepisy konstytucji marcowej mają jedynie zastosowanie co do formy aktu prawnego o przeprowadzeniu reformy rolnej a analogii z reformą rolną z dnia 28 grudnia 1926 r< na podstawie analizy obu aktów prawnych wyprowadzić się nie da.

Mając powyższe rozważania na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny uznaje, iż skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie a zaskarżony wyrok nie narusza prawa i na mocy art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.