Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Mysiak Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska, Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 5 listopada 2020 r. sprawy ze skargi S. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego oraz zobowiązania do jego zwrotu I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. uchyla decyzję Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej w B. z dnia [...] r., nr [...]

1. Decyzją z dnia [...] marca 2017 r. Wójt Gminy B. (przywoływany dalej jako: "Organ I instancji") przyznał S. K. (przywoływana dalej jako: "Strona" lub "Skarżąca") zasiłek pielęgnacyjny, na okres od [...] marca 2017 r. do [...] marca 2020 r., na syna K. K..

2. W dniu [...] listopada 2019 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wydało decyzję o stwierdzeniu nieważność ww. decyzji, bowiem w dniu jej wydania syn Strony zaliczony było do lekkiego stopnia niepełnosprawności, co oznacza, że nie spełniał przesłanek do otrzymania zasiłku pielęgnacyjnego.

3. Następnie decyzją z dnia [...] marca 2020 r., nr [...] wydaną na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., przywoływanej dalej jako: "k.p.a."), art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., przywoływanej dalej jako: "u.ś.r.") Organ I instancji orzekł, o uznaniu zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego Stronie na syna, od miesiąca marca 2017 r. do miesiąca sierpnia 2019 r., przyznanego decyzją z dnia [...] marca 2017 r., w kwocie [...]zł, jako świadczenie nienależnie pobrane (pkt 1 decyzji), oraz zobowiązał Stronę do zwrotu kwoty [...]zł jako należność główną i ustawowych odsetek (pkt 2 decyzji), na konto Ośrodka Pomocy Społecznej wskazane w pkt 3 decyzji.

W uzasadnieniu decyzji Organ przywołał okoliczność wydania decyzji z dnia

[...] listopada 2019 r. stwierdzającej nieważność decyzji z dnia [...] marca 2017 r. przyznającej Stronie zasiłek pielęgnacyjny na syna, na okres od [...] marca 2017 r. do [...] marca 2020 r. i wskazał na brzmienie art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r.

Organ zauważył, iż Strona w piśmie z dnia [...] lutego 2020 r. złożyła oświadczenie, że nie zataiła żadnych informacji i złożyła wszelkie wymagane dokumenty, czego Organ nie kwestionuje. Jednocześnie Organ stwierdził, że nie zachodzą w sprawie okoliczności uzasadniające zastosowanie instytucji umożliwiającej umorzenie kwoty nienależnie pobranej albo rozłożenia jej na raty (art. 30 ust. 9 u.ś.r.).

4. Strona wniosła odwołanie od ww. decyzji Organu I instancji z dnia [...] marca

2020 r., argumentując, że wypłacony zasiłek pielęgnacyjny nie jest nienależnie pobranym świadczeniem. Podniosła, że Organ I instancji wydał decyzję przyznającą świadczenie i nie miała podstaw sądzić, że została wydana decyzja niezgodnie z obowiązującymi przepisami.

5. Decyzją z dnia [...] maja 2020 r., nr [...] r. wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze (przywoływane dalej jako" Organ II instancji" lub "Kolegium") uchyliło decyzję Organu I instancji z dnia [...] marca 2020 r. w części dotyczącej orzeczenia o obowiązku zapłaty ustawowych odsetek za opóźnienie od nienależnie pobranego świadczenia, naliczanych od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia całkowitej spłaty należności i w tym zakresie umorzyło postępowanie Organu I instancji, a w pozostałym zakresie utrzymało ww. decyzję w mocy.

W uzasadnieniu swej decyzji Kolegium wyjaśniło, że odwołanie podlegało uwzględnieniu, lecz nie z przyczyn podzielenia zarzutów odwołania, ale z powodu dostrzeżonego przez Kolegium z urzędu naruszenia przez Organ I instancji przepisów prawa, które to naruszenie doprowadziło do wydania decyzji, której treść częściowo pozostaje w sprzeczności z literą prawa w zakresie orzeczenia wobec Strony o obowiązku zapłaty odsetek za opóźnienie.

Następnie Kolegium wskazało, że jednym z przypadków pobrania nienależnie świadczeń rodzinnych jest określony w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. przypadek świadczenia rodzinnego przyznanego na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa. Zdaniem Organu z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie.

Kolegium podkreśliło, że ani w art. 30 ust. 1, ani w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r.,

nie występuje przesłanka negatywnego zachowania się strony ukierunkowanego na niezgodne z prawem administracyjnym korzystanie ze środków publicznych.

Stwierdziło, że w niniejszej sprawie bez znaczenia jest, czy Stronie można przypisać winę w pobraniu nienależnego zasiłku pielęgnacyjnego. Każde świadczenie wypłacone w warunkach z art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., należy bowiem traktować jako świadczenie nienależnie pobrane, zaś decyzja zapadła w okolicznościach opisanych w powołanym przepisie ma niejako charakter związany.

W dalszej części Kolegium wskazało na art. 30 ust. 2b u.ś.r., którego naruszenie w niniejszej sprawie z urzędu dostrzegło, a który reguluje kwestię obowiązku naliczania odsetek za opóźnienie w zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Stąd zachodziła potrzeba stosownego skorygowania w postępowaniu odwoławczym treści decyzji co do nienależnych świadczeń rodzinnych wypłaconych Stronie.

Marginalnie Kolegium zauważyło, że argumentacja odwołania Strony o braku winy odnośnie przyznania jej wskutek rażącego naruszenia prawa przez organ świadczenia, do którego Strona uprawnienia nie miała, może mieć znaczenie przy rozstrzyganiu sprawy jej ewentualnego wniosku o umorzenie należności, bądź rozłożenie jej na raty w oparciu o art. 30 ust. 9 u.ś.r.

6. S. K. wystąpiła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Szczecinie ze skargą na decyzję Organu II instancji z dnia [...] maja 2020 r.

W uzasadnieniu skargi, Skarżąca podała, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzją i decyzją Organu I instancji z dnia [...] marca 2020 r., którą uznano, że Skarżąca pobrała nienależnie zasiłek pielęgnacyjny na niepełnosprawnego syna.

Skarżąca uważa, że dopełniła wszystkich formalności, a Organ niewłaściwie intepretował dołączone do wniosku orzeczenie o niepełnosprawności. Uznała, że Organ wnikliwie zbadał wszystkie dokumenty, jakie przedstawiła Skarżąca w sprawie. Otrzymując decyzję o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego Skarżąca nie była świadoma, że ten zasiłek Jej się nie należy. W związku z tym Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Organu I instancji.

7. W odpowiedzi na skargę Organ II instancji wniósł o jej oddalenie i jednocześnie wniósł o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

8. Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U z 2019 r., poz. 2167 ze zm.). Zakres kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., przywoływanej dalej jako: "p.p.s.a.", z którego wynika, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Sądowa kontrola sprawy dokonana według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznanie sprawy nastąpiło w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

9. Na wstępie należy nakreślić ramy prawne sprawy, której przedmiot dotyczy nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego oraz zobowiązania do jego zwrotu.

Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. przywoływanej dalej jako: "u.ś.r.), osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.

Jak wynika, z art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub

z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego.

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym, na tle wykładni ww. art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., ugruntowany jest pogląd, że każde świadczenie wypłacone w warunkach opisanych w tym przepisie, należy traktować jako świadczenie pobrane nienależnie,

a decyzja zapadła w okolicznościach w nim opisanych ma charakter związany (por. wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1773/12, opubl. w internetowej bazie orzeczenia.nsa.gov.pl).

Wskazać zarazem należy, że organ wydający decyzję o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie jest upoważniony do oceny przyczyn, dla których uznano decyzję przyznającą uprzednio te świadczenia, jako wydaną bez podstawy prawnej, względnie z rażącym naruszeniem prawa.

W aktualnym stanie prawnym, w trybie art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., mamy do czynienia z wydaniem decyzji składającej się w istocie z dwóch rozstrzygnięć. Pierwszym z nich jest stwierdzenie przez organ, że świadczenie zostało pobrane nienależnie przez stronę, zaś drugim rozstrzygnięciem jest zobowiązanie strony do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Uznanie świadczenia za nienależnie pobranego, z założenia powinno wiązać się z zobowiązaniem strony do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Inaczej jednak będzie jeżeli brak jest winy strony w przyznaniu jej świadczenia wskutek błędu organu.

10. Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy wskazać należy,

iż niesporne jest, że decyzja z dnia [...] marca 2017 r., mocą której przyznano Skarżącej zasiłek pielęgnacyjny na syna, decyzją Kolegium z dnia [...] listopada 2019 r. została wyeliminowana z obrotu prawnego, z powodu jej wydania decyzji z rażącym naruszeniem prawa.

Okoliczności powyższe obligowały Organ do wydania decyzji na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. Wobec stanowiska Skarżącej, że nie była świadoma tego naruszenia, Sąd wyjaśnia, że wskazany przepis nie wymaga wykazania winy strony, w uznaniu świadczenia za nienależnie pobranego. Sytuacja stwierdzenia świadczenia za pobranego nienależnie zachodzi w każdym przypadku stwierdzenia nieważności decyzji o przyznaniu świadczenia z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, nawet wówczas, gdy strona nie zawiniła w uzyskaniu świadczenia, które jej nie przysługiwało.

Stąd nie mogły odnieść skutku ww. zarzuty Skarżącej kierowane przeciwko zaskarżonej decyzji, albowiem kwestia niezawinienia Strony przy przyznaniu świadczenia nie może mieć wpływu przy ocenie, czy w sprawie mamy do czynienia ze świadczeniem nienależnie pobranym. Oznacza to, że decyzja z dnia [...] marca 2020 r. Organu I instancji w pkt I została prawidłowo utrzymana w mocy zaskarżoną decyzją.

11. Natomiast wadliwe jest rozstrzygnięcie zaskarżonej decyzji w pozostałym zakresie, tj. odnoszącym się do zobowiązania strony do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Sąd uważa bowiem, że wykładnia art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., która prowadzi do automatycznego przerzucenia konsekwencji błędu organu na stronę zobowiązaną do zwrotu tego świadczenia, kłóci się w sposób oczywisty z elementarnym poczuciem sprawiedliwości, naruszając przy tym zasadę trwałości decyzji ostatecznych oraz wynikającą z art. 8 § 1 k.p.a. zasadę prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej.

Analiza akt sprawy wskazuje, że przy ustalaniu Skarżącej uprawnienia

do zasiłku pielęgnacyjnego miała miejsce niestaranność organu I instancji w ocenie zgromadzonej dokumentacji, co wywołało konieczność usunięcia z obrotu prawnego ze skutkiem ex tunc decyzji przyznającej stronie uprawnienie.

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela w pełni stanowisko wyrażone w wyroku NSA z dnia 12 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 1167/19 (opubl. w internetowej bazie orzeczenia.nsa.gov.pl), że kontrola uwzględniająca fundamentalne zasady procedury administracyjnej, a także konstytucyjne zasady demokratycznego państwa jakimi są bezsprzecznie zasada równości i sprawiedliwości społecznej, nie stanowi kontroli dokonywanej wbrew art. 1 § 1 Konstytucji RP. Skutki rażącego naruszenia prawa polegającego w istocie rzeczy na nieprawidłowym wykonywaniu obowiązków po stronie pracowników organu, nie mogą w żadnym wypadku wpływać negatywnie na sytuację strony postępowania. Wręcz przeciwnie, w takich wypadkach wchodzić może w rachubę możliwość wystąpienia strony o odszkodowanie należne ex delicto. Przepisy art. 7 i art. 8 k.p.a. podkreślają służebną rolę organów administracji publicznej wobec Państwa i zarazem wobec jego obywateli i innych podmiotów działających na jego obszarze. Od jakości prawnej działania tych organów zależy zatem autorytet samego Państwa i jego instytucji. Uchybienia organów administracji państwowej nie mogą powodować ujemnych następstw dla obywatela, działającego w dobrej wierze (por. wyrok Sądu Najwyższego w sprawie III ARN 46/94 publ. OSNP 1995/5/58 i powołane tam wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego sygn. akt III SA 702/87 i Sądu Najwyższego sygn. akt III ARN 40/92). Powołać się tu można także na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, stwierdzającego, że nie jest dopuszczalne, by uchybienia w działaniach jednego organu administracji publicznej wywoływały negatywne skutki w postępowaniu przed innym organem administracji publicznej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 stycznia 2010 r. sygn. akt II GSK 312/09 publ. CBOSA). Podkreślić nadto trzeba, że zasada zaufania obywatela do państwa pozwala mu przypuszczać, że dokonywane wobec niego czynności, przez będący emanacją państwa organ, czy inną jednostkę do tego upoważnioną, są zgodne z obowiązującymi przepisami prawa (por. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w Łodzi z dnia 7 marca 2008r. sygn. akt I SA/Łd 46/08 i w Warszawie z dnia 5 października 2004r.sygn. akt SA/3196/03 publ. CBOSA).

W szczególnie uzasadnionych okolicznościach, dotyczących sytuacji rodziny, ustawodawca przyznał organom narzędzie w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia łącznie z odsetkami, o czym mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r.

Przesłanka w postaci "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczącej sytuacji rodziny", poddana dyskrecjonalnej władzy organu w zakresie jej interpretacji, powinna znaleźć zastosowanie również w stanie faktycznym sprawy, aby zapobiec negatywnym dla strony i jej rodziny finansowym skutkom wynikającym z błędów organu. Wbrew przekonaniu Organów obu instancji, ww. przepis powinien mieć zastosowanie w przedmiotowej sprawie.

12. Podsumowując Skarga okazała się zasadna bowiem zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 7, art. 8 k.p.a. mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz z naruszeniem art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Z tych też powodów Sąd uznał za konieczne wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji w całości, zaś decyzja Organu I instancji z dnia [...] marca 2020 r. winna być wyeliminowana w części, w której Organ zobowiązał stronę do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W zakresie zaś ustalenia, że przyznany zasiłek pielęgnacyjny był świadczeniem nienależnie pobranym przez Skarżącą, Sąd uznaje, że rozstrzygnięciem zawarte pkt 1 ww. decyzji Organu I instancji jest prawidłowe.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy Organ winien uwzględnić wyżej przedstawioną ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania, które wprost wynikając z ww. rozważań Sądu.

13. Z tych względów, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 134 i art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżoną decyzję w całości, o czym orzekł w pkt I sentencji wyroku, a poprzedzającą ją decyzję Organu I instancji z dnia [...] marca 2020 r. Sąd uchylił w części obejmującej jej pkt 2, o czym orzekł jak w pkt II sentencji wyroku.