Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska, Sędziowie WSA Maria Werpachowska, Ewa Kwiecińska (spr.), , Protokolant starszy specjalista Bogumiła Kobierska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 stycznia 2017 r. sprawy ze skargi małoletniej D. O. – reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2016 r. poz. 23 ze zm.) utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] kwietnia 2016 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania dla małoletniej D.O. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym T.O.

W treści uzasadnienia wspomnianej decyzji Prezes ZUS zaznaczył, że z akt sprawy wynika, iż na przestrzeni 36 lat życia ojciec dziecka posiadał łącznie jedynie 4 lata, 1 miesiąc i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentowano jedynie 1 rok, 10 miesięcy i 1 dzień tych okresów.

Organ wyjaśnił, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Z przedłożonej do akt sprawy dokumentacji wynika, że pierwsze udowodnione objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi ojca dziecka nastąpiło w dniu [...] grudnia 2000 r., tj. w wieku 22 lat. Ponadto w okresach od [...] lutego 2002 r. do [...] czerwca 2003 r., od [...] maja 2008 r. do [...] maja 2009 r., od [...] grudnia 2012 r. do [...] czerwca 2014 r. i od [...] czerwca 2014 r. do [...] lipca 2015 r., tj. do dnia śmierci, ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ww. ubezpieczeniami.

Organ zaznaczył, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona podniosła, że ojciec dziecka chorował. Strona przedstawiła dokumentację medyczną i wskazała adres placówki medycznej w której ww. się leczył.

Lekarz orzecznik ZUS po analizie dokumentacji medycznej, orzeczeniem z dnia [...] czerwca 2016 r. ustalił, że ojciec dziecka nie był niezdolny do pracy. Z uzasadnienia zawartego w ww. orzeczeniu wynika, iż występujące u ojca dziecka schorzenia nie powodowały długotrwałej niezdolności do pracy.

Zdaniem organu analiza przebiegu ubezpieczenia ojca dziecka prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec ojca dziecka w wyżej wymienionych okresach nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby podjęcie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Zgodnie z art. 65 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przy ocenie prawa do renty przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy.

Prezes ZUS stwierdził, iż trudna sytuacja panująca na rynku pracy, jak również długotrwały stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ustawy, co potwierdza ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych. Odmienna interpretacja prowadziłaby bowiem do przyznawania świadczenia w drodze wyjątku jako swoistej rekompensaty wszystkim osobom, które niezależnie od przyczyn braku zatrudnienia, nie wypracowały odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego.

Podejmowanie zatrudnienia bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność, o której mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Należności wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie są zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które osoba uprawniona odprowadzała w trakcie życia zawodowego. Okoliczność wykonywania przez ojca dziecka zatrudnienia z pominięciem ubezpieczenia, jakkolwiek może być zrozumiała ze względu na przymus ekonomiczny, jednak nie może być uznana za okoliczność szczególną, na której zaistnienie sam zainteresowany nie miał wpływu. Osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Podejmowanie zatrudnienia nieobjętego ubezpieczeniem jest świadomym wyborem osoby zainteresowanej, a tym samym nie może być uznane za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Organ podał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlega również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

D.O. reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego M.B., wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] lipca 2016 r. Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji oraz o przyznanie renty rodzinnej. Stwierdziła, że nie zgadza się z zapadłą decyzją oraz zarzuca jej naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zdaniem skarżącej organ nie dokonał prawidłowej oceny materiału dowodowego. Prezes ZUS nie odniósł się do kwestii trudności ojca dziecka, w znalezieniu pracy. Podniosła, że nie jest prawdą, iż zmarły nie pracował w latach 2002-2003, 2008-2009, 2012-2014, 2014-2015. Podejmowanie pracy w tych okresach wynika zarówno z karty przebiegu zatrudnienia, jak i z oświadczenia urzędu pracy.

Ponadto nierozumiałe pozostaje stanowisko organu, iż szczególne okoliczności występują jedynie wtedy, gdy istnieje całkowita niezdolność do pracy. Ojciec dziecka ze względu na warunki panujące na rynku pracy oraz zawierane umowy śmieciowe nie zawsze miał możliwość podjęcia umowy o pracę. Podejmowanie pracy bez ubezpieczenia nie wynikało z wyboru, a z sytuacji panującej na rynku pracy, co powinno być uznane za okoliczność szczególną. W okresie, w którym nie były odprowadzane składki, ojciec dziecka był zatrudniony, ale nie miał wpływu na brak odprowadzania składek. Niezrozumiałe jest przerzucanie odpowiedzialności z tego powodu na ojca dziecka. Skarżąca stwierdziła, że w toku postępowania wykazane zostały szczególne okoliczności dające podstawę do przyznania świadczenia.

Zdaniem skarżącej opłacone przez ojca dziecka składki ubezpieczeniowe powinny być automatycznie przekazywane na rzecz małoletniego dziecka. D.O. nie może podjąć pracy, nie ma też środków na utrzymanie, zatem spełniona są wszystkie przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia.

Skarżąca zarzuciła także, że Prezes ZUS podniósł jedynie te okoliczności faktyczne sprawy, które odnoszą się do zmarłego. Organ pominął takie okoliczności jak samotne wychowywanie dziecka, choroba i pozostawanie pod opieką poradni psychiatrycznej matki dziecka oraz brak jakichkolwiek alimentów.

W skardze wskazano nadto, że matka dziecka od dnia [...] listopada 2014 r. nie pracuje i jest zarejestrowana w urzędzie pracy oraz przysługuje jej prawo do zasiłku. Pobiera ona zasiłek dla bezrobotnych w kwocie 583,06 zł, zasiłek rodzinny – w kwocie 89 zł oraz dodatek do zasiłku rodzinnego – 185 zł miesięcznie. Uzyskiwana kwota nie starcza na utrzymanie. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest niezbędne do tego by dziecko mogło godnie żyć.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując twierdzenia zawarte w treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 1066), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm., dalej jako P.p.s.a.).

Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia w drodze wyjątku nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu Państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Nie oznacza to jednak, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie.

Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Należy jednocześnie podkreślić, że omawiane świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego, w zakresie wymaganego okresu ubezpieczenia, niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności.

Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana przez skarżącą renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca wnioskodawczyni, a następnie samą wnioskodawczynię. Dlatego też stan zdrowia matki dziecka nie mógł stanowić podstawy do podjęcia rozstrzygnięcia w sprawie, na co trafnie zwrócił uwagę organ.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zmarły w wieku 36 lat ojciec skarżącej miał 4 lata, 1 miesiąc i 28 dni łącznego okresu ubezpieczenia. T.O. nie nabył prawa do świadczenia ustawowego, albowiem w ostatnim 10-leciu liczonym przed śmiercią, tj. do [...] lipca 2015 r., nie uzyskał 5-letniego okresu składkowego i nieskładkowego zaliczonego do uprawnień emerytalno-rentowych. Zgodzić się przy tym należy z organem, że analiza przebiegu ubezpieczenia ojca skarżącej prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. Do zdarzeń takich nie można bowiem zaliczyć świadczenia pracy "na czarno" bez ubezpieczenia. Również problemy ze znalezieniem legalnej pracy nie mogą zostać uznane za okoliczność szczególną usprawiedliwiającą niewypracowanie wymaganego okresu w celu uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych.

Fakt bycia osobą bezrobotną nie może być oceniany na płaszczyźnie szczególnych okoliczności. Gdyby uznać rejestrację w charakterze bezrobotnego za okoliczność szczególną, wówczas każda osoba posiadająca taki status mogłaby liczyć na świadczenie w drodze wyjątku, niezależnie od tego czy faktycznie w tym czasie poszukiwała pracy, czy też nie. Sama rejestracja w charakterze bezrobotnego nie odzwierciedla bowiem rzeczywistej aktywności osoby w poszukiwaniu pracy. Dopiero dowody wskazujące na odmowę zatrudnienia przez konkretnych pracodawców pozwalają na uznanie okresu bezowocnych poszukiwań pracy jako okresu przerwy w zatrudnieniu, spowodowanej szczególnymi okolicznościami, niezależnymi od woli zmarłego. Chodzi zatem o przedstawienie dowodów, które potwierdzą fakt odmowy zatrudnienia w danym dniu. Skarżąca takich dowodów nie przedstawiła i na takie okoliczności w toku całego postępowania nie powoływała się.

Podkreślić należy, iż sama trudna sytuacja na rynku pracy nie jest szczególną okolicznością, która uniemożliwiała podjęcie zatrudnienia. Zgodnie bowiem z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, bezrobocie – samo w sobie – nie stanowi szczególnej przesłanki, warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

W ocenie Sądu Wojewódzkiego organ trafnie przyjął, że w sprawie występują pozostałe przesłanki wymienione w art. 83 ustawy emerytalnej, a mianowicie brak niezbędnych środków utrzymania i niemożności podjęcia przez małoletnią D.O. pracy ze względu na jej wiek. Brak jednakże przesłanki "szczególnych okoliczności" uniemożliwia wydanie decyzji pozytywnej, bowiem, jak już o tym była mowa, do przyznania świadczenia w drodze wyjątku konieczne jest spełnienie wszystkich przesłanek z art. 83 ustawy.

Na zakończenie wskazać należy, iż Sąd z pełnym zrozumieniem odnosi się do niewątpliwie bardzo trudnej sytuacji życiowej i materialnej skarżącej, lecz sytuacja ta nie wystarcza do przyznania wnioskowanego świadczenia. Świadczenie z art. 83 ust. 1 przedmiotowej ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenie z tytułu pomocy społecznej.

Mając wszystkie powyższe względy na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.