Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Płusa, Sędziowie Sędzia NSA Jan Grzęda, Sędzia WSA (del.) Renata Kantecka (sprawozdawca), Protokolant Hubert Oleszczuk, po rozpoznaniu w dniu 14 stycznia 2026 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 27 maja 2024 r. sygn. akt I SA/Gl 594/23 w sprawie ze skargi "S." S.A. z siedzibą w D. na interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z dnia 8 lutego 2023 r. nr 0111-KDIB1-3.4010.925.2022.1.JKU UNP: 1855751 w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej na rzecz "S." S.A. z siedzibą w D. kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wyrokiem z 27 maja 2024 r., sygn. akt I SA/GI 594/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po rozpoznaniu skargi "S." S.A. w D. (dalej: "skarżąca", "spóła") uchylił interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej (dalej: "organ") z 8 lutego 2023 r., w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych, w części uznającej stanowisko wnioskodawcy za nieprawidłowe. Pełna treść uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia oraz innych powoływanych orzeczeń dostępna jest w serwisie internetowym CBOSA (orzeczenia.nsa.gov.pl).

Skargę kasacyjną od ww. wyroku wniósł, reprezentowany przez radcę prawnego, organ. Wyrok zaskarżył w całości, zarzucając naruszenie:

- na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 146 § 1 i art. 151 § 1 p.p.s.a. przez przyjęcie przez Sąd, że interpretacja została wydana z naruszeniem prawa w stopniu uzasadniającym jej wyeliminowanie z obrotu prawnego, w sytuacji gdy do takiego naruszenia nie doszło i w konsekwencji nieuzasadnione uchylenie zaskarżonej interpretacji zamiast oddalenia skargi;

- na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., prawa materialnego, tj.: art. 12 ust. 4 pkt 6a i art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 2805 ze zm., dalej: "u.p.d.o.p.") przez błędną wykładnię i w konsekwencji nieprawidłową ocenę możliwości zastosowania, na skutek uznania przez Sąd na tle stanu sprawy, że wypłacona przez ubezpieczyciela kwota odszkodowania z umowy ubezpieczenia - w części w jakiej kwota ta odpowiada kwocie zobowiązania zapłaconego przez skarżącą na rzecz Banku na podstawie Wyroku 1 - będzie wydatkiem zwróconym w rozumieniu przepisu art. 12 ust. 4 pkt 6a u.p.d.o.p. oraz nie będzie stanowiła przychodu po stronie skarżącej, podczas gdy prawidłowa wykładnia prowadzi do wniosku, zgodnie z którym kwota wypłaty od ubezpieczyciela (Wyrok 2), w części w jakiej odpowiada kwocie zobowiązania zapłaconego przez skarżącą na rzecz Banku na podstawie Wyroku 1, powinna zostać rozpoznana przez skarżącą jako przychód podatkowy na podstawie art. 12 ust. 1 u.p.d.o.p., ponieważ nie została spełniona przesłanka zastosowania art. 12 ust. 4 pkt 6a u.p.d.o.p.

W związku z powyższymi zarzutami pełnomocnik organu wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie sprawy, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach, zasądzenie od skarżącej zwrotu kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżąca, reprezentowana przez doradcę podatkowego, wniosła o jej oddalenie w całości, rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny, zważył co następuje:

Skarga kasacyjna jest bezzasadna.

Istota sporu dotyczy kwalifikacji wypłaconej przez ubezpieczyciela kwoty odszkodowania z umowy ubezpieczenia, którą objęci byli członkowie zarządu poprzednika prawnego skarżącej. Sporne jest, czy kwotę tę (część odszkodowania odpowiadającą kwocie zobowiązania zapłaconego pierwotnie przez skarżącą na rzecz Banku na podstawie Wyroku 1, a następnie wypłaconą przez ubezpieczyciela na rzecz skarżącej na podstawie Wyroku 2) należy zaliczyć do przychodu i w związku z tym, czy skarżąca powinna ją opodatkować zgodnie z art. 12 ust. 1 u.p.d.o.p., czy też kwota ta stanowi "wydatek zwrócony" w rozumieniu art. 12 ust. 4 pkt 6a u.p.d.o.p.

Zdaniem skarżącej i sądu pierwszej instancji zapłata kwoty 5.704.832,25 zł na rzecz Banku w rezultacie wydania Wyroku 1 oraz otrzymana na podstawie Wyroku 2 wypłata od ubezpieczyciela obejmują te same kwoty. Zgodnie z treścią uzasadnienia Wyroku 2, zasądzona na rzecz skarżącej kwota należności obejmuje m.in. należności odpowiadające wysokości przelewów dokonanych przez jej poprzednika prawnego na niewłaściwy numer rachunku bankowego wraz z odsetkami (tj. równowartość kwoty 5.704.832,25 zł prawomocnie zasądzonej Wyrokiem 1 od skarżącej na rzecz Banku). Źródłem obu tych płatności jest działanie polegające na nieprzestrzeganiu przez poprzednika prawnego skarżącej postanowień umownych w zakresie rachunku bankowego przeznaczonego do dokonywania rozliczeń z tytułu umowy między poprzednikiem skarżącej, a kontrahentem. Tak więc wypłata od ubezpieczyciela, w części w jakiej kwota ta odpowiada kwocie zobowiązania zapłaconego przez skarżącą na rzecz Banku na podstawie Wyroku 1, stanowi w istocie zwrot "tego samego" (czyli wynikającego z tego samego źródła oraz odpowiadającego kwotowo) wydatku, uiszczonego pierwotnie przez skarżącą na podstawie Wyroku 1.

Natomiast zgodnie ze stanowiskiem organu, powtórzonym także w skardze kasacyjnej, aby można było uznać, że wydatek został zwrócony w rozumieniu art. 12 ust. 4 pkt 6a u.p.d.o.p., konieczne jest, aby poniesiony wydatek był odpowiednikiem wydatku zwróconego, a więc był tym samym, a nie takim samym wydatkiem. Zdaniem autora skargi kasacyjnej, zwróconym "innym wydatkiem" nie jest uzyskana przez podatnika kwota, która tylko odpowiada wartości poniesionego wydatku, lecz nie stanowi jego zwrotu. Według organu, odszkodowanie otrzymane przez skarżącą od ubezpieczyciela stanowiło wykonanie świadczenia umowy ubezpieczenia, a nie zwrot wydatku niezaliczonego do kosztów uzyskania przychodów.

Zarówno w interpretacji, jak i w skardze kasacyjnej organ podkreślił, że do przychodów podatkowych zalicza się takie przychody, które w danym momencie są trwałe, definitywne i bezwarunkowe. W konsekwencji, przychodem jest każda wartość wchodząca do majątku podatnika, powiększająca jego aktywa, mająca definitywny charakter, którą może on rozporządzać jak własną - przychód powstaje z momentem jego faktycznego uzyskania przez podatnika, czyli wpływu wymienionych środków.

Mając powyższe na względzie, organ doszedł do wniosku, że skarżąca otrzymując na podstawie Wyroku 2, od ubezpieczyciela, kwotę odpowiadającą zobowiązaniu zapłaconemu na rzecz Banku niewątpliwie uzyskuje przysporzenie w wysokości tej kwoty stanowiące przychód podatkowy.

Odnosząc się do poczynionej przez organ uwagi na temat rozumienia pojęcia przychodu podatkowego jako cechującego się trwałym, definitywnym i bezwarunkowym charakterem, zwiększającym aktywa, nie sposób zgodzić się, by w przedstawionym stanie faktycznym doszło do takiego przysporzenia na rzecz skarżącej.

Wskazać należy, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego w kwestii "wydatku zwróconego" zasadniczo przeważa stanowisko wyrażone przez autora skargi kasacyjnej (np. wyroki NSA z 14 października 2021 r. sygn. akt II FSK 240/19, z 18 maja 2022 r. sygn. akt II FSK 2467/19, z 14 stycznia 2025 sygn. akt II FSK 468/22). Podkreśla się, że "wydatek zwrócony", to ten sam, a nie taki sam wydatek, jak ten który został poniesiony. Zwróconym innym wydatkiem nie jest zatem uzyskana przez podatnika kwota, która tylko odpowiada wartości poniesionego wydatku, lecz nie stanowi jego zwrotu (por. wyroki z: 1 grudnia 2005 r. sygn. akt FSK 2673/04; 13 lipca 2010 r. sygn. akt II FSK 455/09; 11 marca 2020 r. sygn. akt II FSK 829/18 oraz 14 października 2021 r. sygn. akt II FSK 762/18). W wyroku z 15 maja 2019 r. sygn. akt II FSK 1692/17 Sąd uznał, że wypłata odszkodowania ma związek z wydatkami na rzecz ubezpieczyciela z tytułu składek w związku z zawartą umową ubezpieczeniową. Gdyby strona takiej umowy nie zawarła nie mogłaby uzyskać odszkodowania. Przy ubezpieczeniu O.C. ubezpieczyciel zobowiązuje się zapłacić odszkodowanie w razie powstania odpowiedzialności cywilnej. Odszkodowanie stanowi wyrównanie poniesionego wydatku (zwrot odpowiadający poniesionemu wydatkowi), a nie zwrot tego wydatku.

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela jednak stanowisko odmienne, prezentowane w wyroku II FSK 726/20 z 29 listopada 2022 r., powoływanym także przez skarżącą oraz sąd pierwszej instancji, choć dotychczas pozostające jako dość odosobnione w orzecznictwie. W związku z powyższym posłuży się oceną prawną wyrażoną w powołanym orzeczeniu w niezbędnym do rozpoznania sprawy zakresie.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, słusznie sąd pierwszej instancji wskazał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że odszkodowanie uzyskane przez skarżącą od ubezpieczyciela na podstawie Wyroku 2 wiąże się z poniesionym wydatkiem (wykonaniem przez skarżącą Wyroku 1, tj. dokonaniem zapłaty na rzecz Banku). Istnieje zatem związek funkcjonalny wymagany przez normę określoną w art. 12 ust. 4 pkt 6a u.p.d.o.p. pomiędzy tymi świadczeniami.

Otrzymane przez skarżącą od ubezpieczyciela odszkodowanie w związku z naprawieniem przez nią szkody związanej z niewykonaniem umowy zawartej z Bankiem przez jej poprzednika prawnego w związku z zawartą umową faktoringową, stanowi zwrot poniesionych na rzecz Banku wydatków, przy czym wydatki te, w myśl art. 16 ust. 1 pkt 22 u.p.d.o.p., nie są zaliczane (nie mogą być zaliczone) do kosztów uzyskania przychodów.

Tym samym kwota ta, na podstawie art. 12 ust. 4 pkt 6a u.p.d.o.p., nie jest zaliczana do przychodów. Przyjęcie przeciwnej wykładni prowadziłoby do sytuacji, w której podatnik nie mógłby zaliczyć do kosztów uzyskania przychodów wydatków na rzecz Banku, określonych Wyrokiem 1, a zarazem musiałby zaliczyć do przychodu otrzymane od ubezpieczyciela odszkodowanie, które przekazał uprzednio Bankowi i, które ma za cel kompensatę szkody pokrytej uprzednio Bankowi. W przedstawionym stanie faktycznym podatnik nie uzyskuje żadnego przysporzenia majątkowego, od którego należałoby uiścić podatek dochodowy.

Ubezpieczyciel, wypłacając odszkodowanie na rzecz skarżącej, dokonał jedynie zwrotu wydatków, jakie spółka poniosła w celu odtworzenia stanu sprzed zajścia zdarzenia objętego ochroną ubezpieczeniową. Skarżąca otrzymuje zwrot wydatku, zwrot kwoty pierwotnie zapłaconego zobowiązania (tj. środków wynikających z tego samego źródła jak i odpowiadających tej samej kwocie). W konsekwencji, skarżąca nie uzyskała żadnego trwałego przysporzenia majątkowego, które dodatkowo zwiększałoby jej aktywa. W rzeczywistości dochodzi do przepływu ww. środków pomiędzy trzema podmiotami, tj. skarżącą a kontrahentem (Bankiem) oraz skarżącą a ubezpieczycielem.

W dalszej kolejności organ wskazał, że przychód ten nie będzie korzystał z wyłączenia na podstawie art. 12 ust. 4 pkt 6a u.p.d.o.p. z uwagi na to, że konieczne jest wcześniejsze poniesienie tego wydatku przez podatnika, a następnie zwrócenia go podatnikowi. Przy czym wydatek poniesiony powinien być odpowiednikiem wydatku zwróconego. "Wydatek zwrócony" to ten sam, a nie taki sam wydatek, który został poniesiony.

Takie stanowisko organu pomija istotną okoliczność niniejszej sprawy, czyli tożsamości obu świadczeń. Zdarzeniem uzasadniającym wypłacenie odszkodowania przez ubezpieczyciela jest bowiem poniesienie wydatku przez skarżącą. Bezpośredni cel wypłacenia odszkodowania na rzecz skarżącej pokrywa się więc ze zwróceniem wydatku poniesionego przez nią.

Słusznie WSA w Gliwicach uznał, że dochodzi do ekwiwalentności pomiędzy zwróconym od ubezpieczyciela odszkodowaniem, a wydatkiem poniesionym przez skarżącą na rzecz Banku. Bezzasadne jest więc podważanie poglądu sądu pierwszej instancji, że przepływy te są przepływami ekwiwalentnymi. Za argumentem tym przemawia również zastosowanie wykładni systemowej i odczytanie przepisu art. 12 ust. 4 pkt 6a u.p.d.o.p. w zgodzie z innymi ustawami mówiącymi o "zwrocie poniesionych wydatków", tj. z przepisami: kodeksu cywilnego, ustawy o podatku od towarów i usług oraz ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Wskazać należy, że przepisy u.p.d.o.p. nie definiują na użytek własny pojęcia "wydatek zwrócony", dlatego też uprawnionym jest sięgnięcie nie tylko do słownika języka polskiego w celu odnalezienia znaczenia pojęcia "zwrot", "zwrócony", "zwrócić coś", ale przede wszystkim do aktów prawnych i do takiego znaczenia tego związku frazeologicznego, jakim posługują się inne przepisy i z nich odczytanie, czy pod pojęciem "zwrócić coś" w języku ustaw wyrażone jest zwrócenie, oddanie dokładnie tego samego przedmiotu, czy też równowartości świadczenia, jakim jest przykładowo odszkodowanie wypłacone przez ubezpieczyciela. Trudno również o wystąpienie sytuacji, w której wydatek zwrócony będzie "tym samym", a nie "takim samym" wydatkiem szczególnie w odniesieniu do środków finansowych.

Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku II FSK 726/20 z 29 listopada 2022 r. metoda językowa dopuszcza odstępstwa od jej zastosowania wtedy, gdy prowadzi ona do absurdu albo do rażąco niesprawiedliwych lub irracjonalnych konsekwencji. W omawianym przypadku zastosowanie reguł znaczeniowych albo metody językowej i dyrektyw systemowych pozwala na osiągnięcie właściwego wyniku wykładni, to jest ustalenie pozbawionego cech niedorzeczności znaczenia interpretowanej normy i odczytanie pojęcia "zwróconych innych wydatków", uwzględniając koherentny i spójny charakter systemu polskiego prawa podatkowego. Ponadto, wykładnia powinna uwzględniać takie odczytanie przepisu, które pozwoli na uznanie, że realizuje on społeczne oczekiwania i pozostaje w zgodności z Konstytucją, jednak w drodze interpretacji nie można nadać mu innego znaczenia niż to, na które wprost wskazuje jego treść, a za odmiennym rozumieniem nie przemawiają inne metody. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarówno wykładnia gramatyczna, jak i w dalszej kolejności systemowa i celowościowa, pozwala na ustalenie treści normy prawnej zawartej w art. 12 ust. 4 pkt 6a u.p.d.o.p. w taki sposób, że otrzymany przez skarżącą zwrot kwoty od ubezpieczyciela odpowiadający należności zapłaconej na rzecz Banku (na podstawie Wyroku 1) stanowi "zwrócone inne wydatki" w rozumieniu tego przepisu. Nie stanowi natomiast przychodu w rozumieniu art. 12 ust. 1 u.p.d.o.p.

Wykładnia językowa nie może prowadzić do rozstrzygnięcia, które w świetle powszechnie akceptowalnych wartości musi być uznane za rażąco niesłuszne, niesprawiedliwe, nieracjonalne lub niweczące ratio legis interpretowanego przepisu (por. uchwała Sądu Najwyższego z 22 marca 2007 r. sygn. akt III CZP 8/2007). Przeciwnie, jeśli wykładnia językowa przepisu nie prowadzi do jednoznacznych wyników lub prowadzi do rozstrzygnięcia sprzecznego z fundamentalnymi zasadami konstytucyjnymi, stosowanie bądź też współistnienie innych rodzajów wykładni jest uzasadnione i niezbędne.

Zdaniem organu, aby skarżąca mogła zastosować przepis art. 12 ust. 4 pkt 6a u.p.d.o.p. w sprawie musiałoby dojść do zwrotu tych samych wydatków, które nie stanowiły kosztów uzyskania przychodów. Z tego względu, otrzymana przez skarżącą od ubezpieczyciela kwota nie jest zwróconym wydatkiem na pokrycie należności zapłaconych Bankowi. Stanowi ona odszkodowanie będące wykonaniem świadczenia z umowy ubezpieczenia, które stanowi przychód podatkowy skarżącej.

Naczelny Sąd Administracyjny nie zgadza się z wyrażonym przez organ poglądem i wskazuje, że w perspektywie całościowego rachunku ekonomicznego zdarzeń opisanych przez skarżącą we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej, skarżąca w żadnym stopniu się nie wzbogaciła na skutek otrzymania od ubezpieczyciela części odszkodowania. Otrzymana część odszkodowania odpowiadająca wydatkowi na rzecz Banku jest dla skarżącej neutralna ekonomicznie (gdyż kompensuje jedynie wcześniej poniesiony wydatek niezaliczony do kosztów uzyskania przychodów). Prawidłowo zatem uznał sąd pierwszej instancji, że skarżąca nie uzyska żadnego trwałego przysporzenia, które dodatkowo zwiększałoby jej aktywa. Istotą umowy ubezpieczenia nie jest uzyskanie przez ubezpieczonego przychodu czy wzrostu wartości posiadanych aktywów. Założeniem umowy ubezpieczenia nie jest wzbogacenie osoby ubezpieczonej i w wykonaniu tej umowy do wzbogacenia takiego nie dochodzi.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska autora skargi kasacyjnej, że odszkodowanie jedynie "koresponduje" z kosztami ubezpieczenia. Kosztami ubezpieczenia ponoszonymi przez spółkę są opłaty na polisę ubezpieczeniową, natomiast wypłata odszkodowania jest jednym z etapów realizacji umowy ubezpieczenia. Należy bowiem zauważyć, że w przypadku realizacji umowy ubezpieczenia powstaje specyficzny trójstronny stosunek prawny łączący ubezpieczyciela, ubezpieczonego oraz osobę trzecią. Odpowiedzialność spółki oraz ubezpieczyciela w ramach umowy ubezpieczenia realizowana jest na zasadzie in solidum, zgodnie z którą z perspektywy zapłaconych należności na rzecz Banku bez znaczenia jest kto spełni świadczenie wynikające z umowy ubezpieczenia. Tym samym, mimo iż podmiotem wypłacającym należność była skarżąca, to ciężar wypłaty kwoty ubezpieczenia ponoszony jest de facto przez ubezpieczyciela.

W konsekwencji, oceniając argument podniesiony przez organ, tj. konieczność dokonania zwrotu tego samego wydatku, nie zaś wydatku, który został poniesiony, podzielić należy stanowisko sądu pierwszej instancji, że "wydatek zwrócony" będzie obejmował również wydatek, jaki poniósł podatnik, także wtedy, gdy został on zrekompensowany przez ubezpieczyciela.

Jedynie na marginesie, ponieważ nie stanowiło to argumentacji organu, w kontekście wykładni omawianego przepisu, należy wskazać, że tożsamość podmiotu, na rzecz którego są ponoszone wydatki, lub przez który są zwracane, nie ma wpływu na stosowanie przepisu art. 12 ust. 4 pkt 6a u.p.d.o.p. Omawiany przepis nie wymaga by podmiot, na rzecz którego są ponoszone wydatki był tym samym podmiotem, przez którego są one zwracane.

Mając na uwadze powyższe, wskazać należy, że sąd pierwszej instancji wyczerpująco omówił funkcjonalne powiązanie między poniesionym przez skarżącą wydatkiem (wykonaniem Wyroku 1 - dokonaniem zapłaty na rzecz Banku), a jego zwrotem (wypłatą części odszkodowania przez ubezpieczyciela na podstawie Wyroku 2). W uzasadnieniu wyroku nie zabrakło przy tym analizy umowy ubezpieczenia oraz pojęcia szkody, co umożliwiło właściwą ocenę charakteru świadczenia wypłaconego przez ubezpieczyciela na rzecz skarżącej.

W konsekwencji, niezasadne są również zarzuty naruszenia przepisów postępowania, gdyż mają one charakter wynikowy.

W świetle przedstawionej powyżej argumentacji, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną. O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2, art. 205 § 2 i art. 209 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935).

-----------------------

II FSK 1038/24

2

Zgłaszając zdanie odrębne od wskazanego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego na podstawie art. 137 § 2 i § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej "P.p.s.a.") stwierdzam, że nie zgadzam się z rozstrzygnięciem zawartym w tym wyroku oddalającym skargę.

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny bierze z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W myśl art. 183 § 2 pkt 4 nieważność postępowania zachodzi jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy.

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.

Uzasadniając rozstrzygnięcie Naczelny Sąd Administracyjny jest zobowiązany do rozważenia czy przesłanka nieważności zachodzi w sprawie, w której sporządzone zostało uzasadnienie tego wyroku. Gdy Sąd nie odniesie się do tej przesłanki to oznacza, że jej nie rozważył. Można wprawdzie uznać, że taki brak odniesienia się do przesłanki wynikającej z drugiej części § 1 art. 183 P.p.s.a. gdy uzasadnienie co do pozostałych przesłanek zostało sporządzone stanowi nieistotną wadę uzasadnienia. To "milczące" wskazanie, że nieważność nie wystąpiła w danej sprawie.

W sytuacji gdy przegłosowany członek składu orzekającego zgłosił zdanie odrębne dotyczące przesłanki, którą Sąd ma obowiązek brać pod rozwagę z urzędu, brak uzasadnienia w tym zakresie jest istotną wadą tego uzasadnienia.

Artykuł 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Podobnie artykuł 6 ust. 1 Konwencji z dnia 4 listopada 1950 r. o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., zmienionej Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm., dalej "EKPC") stanowi, że każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. Stosownie zaś do art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE.C z 30 marca 2010 r. Nr 83, s. 389 i nast. dalej "KPP UE"), każdy, kogo prawa i wolności, zagwarantowane przez prawo Unii, zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w tym artykule. Zgodnie z nim, każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy.

Bezwarunkowo oczywiste jest to, że w świetle przedstawionych regulacji, prawo strony do rozpoznania jej sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony na mocy ustawy podlega ochronie na płaszczyźnie konstytucyjnej, konwencyjnej i prawa unijnego. Na państwach - członkach Unii Europejskiej, która opiera się m.in. na wartościach państwa prawnego oraz poszanowania praw człowieka, ciąży zobowiązanie ustanowienia środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem unijnym (art. 2 i art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej, Urz. UE C z 30 marca 2010 r. Nr 83, s. 13 i nast., dalej "TUE").

Jest oczywiste, że sędzia - pomijając wszystkie inne jego niezbywalne cechy - musi być niezawisły i bezstronny oraz prawidłowo ustanowiony na mocy ustawy. Tylko taki sędzia zapewnia skuteczną ochronę prawną w dziedzinach objętych prawem unijnym, w związku z czym obowiązkiem każdego państwa – członka Unii Europejskiej – jest zapewnienie powoływania sędziów gwarantujących w pełni taką ochronę (art. 2 i 19 ust. 1 akapit drugi TUE).

W ostatnich latach pojawił się zasadniczy problem o charakterze ustrojowym. Związany jest z wadliwością sposobu powołania sędziów na podstawie uchwał Krajowej Rady Sądownictwa. Do czasu uchwalenia ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2018 r., poz. 3) odrębność i niezależność władzy sądowniczej od innych władz (art. 173 Konstytucji RP) wyznaczał udział środowiska (społeczności) sędziowskiego w wyborze członków (sędziów) do Krajowej Rady Sądownictwa. Zmiana dokonana ustawą z 8 grudnia 2017 r. sprawiła, że wyboru członków KRS spośród sędziów dokonuje Sejm. Ten sposób kształtowania sędziowskiego składu KRS w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego został jednolicie oceniony i rozstrzygnięty. Są to między innymi wyroki:

a) Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

– z 22 lipca 2021r. sprawa Reczkowicz przeciwko Polsce (skarga nr 42447/19);

– z 18 listopada 2021r. sprawa Ficek Dolińska i Ozimek przeciwko Polsce (skargi nr 49868/19 i 57511/19);

– z 15 marca 2022r. Sprawa Grzęda przeciwko Polsce (skarga nr 43572/18);

b) Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawach:

▪ C 585/18 z 19 listopada 2019r.;

▪ C 487/19 z 6 października 2021r.;

▪ C 619/18 z 24 marca 2019r.;

▪ C 719/19 z 15 lipca 2021r.

c) uchwała Sądu Najwyższego w składzie połączonych Izb: Cywilne, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 23 stycznia 2020 r., sygn. akt BSA I-4110-1/20

d) Naczelnego Sądu Administracyjnego:

▪ II GOK 2/18 z 6 maja 2021r.;

▪ II GOK 4/18 i II GOK 8/18 z 13 maja 2021r.;

▪ II GOK 10/18 i II GOK 14/18 z 21 września 2021r.

▪ II GSK 1812/21 z 26 stycznia 2022r.

We wszystkich wyżej przytoczonych orzeczeniach stwierdzono, że KRS powołana na podstawie przepisów ustawy z 8 grudnia 2017 r. nie stanowi organu gwarantującego należytego stania na straży niezależności Sądów i niezawisłości sędziów. To oznacza, że tylko respektowanie pozycji ustrojowej KRS, przez władzę ustawodawczą i wykonawczą w konstytucyjnym systemie trójpodziału władzy przesądza o prawidłowej realizacji prawa każdego człowieka do sądu (art.45 Konstytucji RP). Respektowanie tego prawa przez sąd jest zatem możliwe tylko wtedy, gdy Rada jest niezależna od władz wykonawczej i ustawodawczej.

Bardzo istotnym dla tego zagadnienia jest wyrok pilotażowy Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 23 listopada 2023r. w sprawie Wałęsa przeciwko Polsce (skarga nr 50849/21). W wyroku tym Trybunał potwierdził wadliwość powołań sędziów dokonywanych na podstawie rekomendacji KRS ustanowionej na mocy ustawy zmieniającej z 8 grudnia 2017 r., jako niezgodny z art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284). Stanowi to fundamentalną nieprawidłowość wpływającą na cały proces i podważa legitymację Sądu złożonego z tak powołanych sędziów.

W sprawie I SA/Gl 594/23 orzekała Monika Krywow, która uchwałą KRS Nr 1073/2022 z 20 grudnia 2022 r. została wskazana na stanowisko sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, a powołana postanowieniem Prezydenta RP z 22 marca 2023 r.

Zgodnie z przepisem art. 179 Konstytucji RP sędziowie są powołani przez Prezydenta Rzeczypospolitej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa na czas nieoznaczony. Zatem aby Prezydent RP mógł dokonać powołania musi być złożony wniosek przez właściwy organ wskazany ww. przepisie. Otóż w sprawie powołania Moniki Krywow na stanowisko sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, która brała udział w rozprawie z 27 maja 2024 r., sygn. akt I SA/Gl 594/23, taki wniosek nie został złożony przez właściwy organ.

Gremium bezpodstawnie określane mianem Krajowej Rady Sądownictwa po wejściu w życie ustawy o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa z 8 grudnia 2017 r., nie jest organem o jakim mowa w art. 186 i art. 187 Konstytucji RP. Ustawą z 8 grudnia 2017 r. odebrano władzy sądowniczej, uprawnienia do wyboru sędziów pełniących funkcję członków KRS i kompetencje te przekazano władzy ustawodawczej. Oznacza to, że obecnie władza ustawodawcza i wykonawcza bez udziału władzy sądowniczej ustalają większość składu KRS. Sejm dokonuje wyboru 15 sędziów i 4 posłów, Senat dokonuje wyboru 2 senatorów, prezydent RP powołuje swojego przedstawiciela. Ponadto organ władzy wykonawczej Prezydent RP (art. 10 ust. 2 Konstytucji RP) ma istotny wpływ na powołanie członków KRS tj. Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego i Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego (art. 183 ust. 3 i art. 185 Konstytucji RP). Minister Sprawiedliwości również jest członkiem organu władzy wykonawczej (art. 187 ust. 1 pkt 1, art. 10 ust. 2 Konstytucji RP).

Powyższe oznacza, że po wejściu w życie ww. ustawy organ określony jako KRS nie jest organem niezależnym, który stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów. Brak przedstawiciela (przedstawicieli) wybranego (wybranych) spośród sędziów przez sędziów w składzie tak ustanowionego organu, stanowi rażące naruszenie podziału i równowagi władz wynikającej z art. 10 ust. 1 Konstytucji RP. Podział władz i ich równowaga stanowi istotę demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP).

Ponadto istotne i poważne naruszenie Konstytucji RP stanowi skład organu określanego mianem KRS. Zgodnie z art. 187 Krajowa Rada Sądownictwa składa się z Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, Ministra Sprawiedliwości, Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego i osoby powołanej przez Prezydenta Rzeczypospolitej, piętnastu członków wybranych spośród sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów wojskowych, czterech członków wybranych przez Sejm spośród posłów oraz dwóch członków wybranych przez Senat spośród senatorów.

Mimo tego parlament działając na podstawie niekonstytucyjnej ustawy, nie dokonał wyboru sędziów (sędziego) Sądu Najwyższego, sądów wojskowych a przez okres 2 lat nie było w składzie KRS żadnego członka spośród sędziów sądów administracyjnych. Wręcz przeciwnie uchwałą z 27 maja 2021 r. Sejm dokonał wyboru na stanowisko członka KRS w miejsce sędziego sądu administracyjnego, który odszedł w stan spoczynku, wyboru sędziego sądu rejonowego (Monitor Polski z 2021 r., poz. 497). Oznacza to, że wszystkie stanowiska członków KRS zostały obsadzone przez wybór sędziów nie będących sędziami ww. sądów: Sądu Najwyższego, sądów administracyjnych i sądów wojskowych. Stanowi to oczywiste i rażące naruszenie art. 187 ust.1 pkt 2 Konstytucji RP.

Krajowa Rada Sądownictwa jest organem kolegialnym. Swoje zadania w zakresie powoływania na stanowiska sędziowskie realizuje przez uchwały podejmowane w głosowaniu członków Rady. Wadliwy, niezgodny z konstytucją skład Rady powoduje, że nie może ona podjąć żadnej skutecznej zgodnej z prawem uchwały.

Ustawa zmieniająca ustawę o KRS w art. 9a stanowi, że:

1. Sejm wybiera spośród sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów wojskowych członków Rady na wspólną czteroletnią kadencję.

2. Dokonując wyboru o, którym mowa w ust. 1 Sejm w miarę możliwości uwzględnia potrzebę reprezentacji w Radzie sędziów poszczególnych rodzajów i szczebli sądów.

Konstytucja zgodnie z art. 187 ust. 1 pkt 2 nie daje ustawodawcy żadnych możliwości dokonywania dowolnego ustalenia reprezentatywności sędziów poszczególnych sądów. Uznanie, że Sejm może dowolnie "w miarę możliwości" dokonywać i ustalać "potrzebę reprezentacji w Radzie sędziów z poszczególnych rodzajów szczebli sędziów" stanowi rażące naruszenie art. 187 ust. 1 Konstytucji RP. Przyjęcie ww. nieprecyzyjnych kryteriów wyboru potencjalnych członków KRS oznacza absolutną dowolność wyboru wbrew zasadzie reprezentacji ustalonej w Konstytucji.

Konstytucja RP w art. 187 ust. 3 stanowi że "kadencja wybranych członków KRS trwa cztery lata", a nie że jest to "wspólna kadencja" wybranych członków KRS – jak wbrew postanowieniom konstytucyjnym, stanowi ustawa zmieniająca.

Z powyższego wynika, że organ określany bezpodstawnie jako Krajowa Rada Sądownictwa nie mógł skutecznie dokonać wyboru kandydata na stanowisko sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach.

W następnej kolejności należy rozważyć, czy Prezydent RP mógł osobę niewskazaną przez właściwy organ powołać na stanowisko sędziego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach.

Wśród wymienionych enumeratywnie w art. 144 ust. 3 Konstytucji RP aktów urzędowych Prezydenta RP niewymagających kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów w pkt 17 znajduje się uprawnienie do powoływania sędziów. Zasadą wynikającą z art. 144 ust. 2 Konstytucji RP jest, że akty urzędowe Prezydenta RP wymagają dla swojej ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów, który przez podpisanie aktu ponosi odpowiedzialność przed Sejmem. Zatem regulacja zawarta w art. 144 ust. 3 Konstytucji RP stanowi wyjątek od ww. zasady i jako taki nie może być interpretowany rozszerzająco. Jak wynika z uzasadnienia wyroków Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 listopada 2019 r. (sygn. akt C-585/18) z 27 lutego 2018 r. (sygn. akt C-64/16) fakt wręczenia przez Prezydenta RP nominacji na stanowisko sędziowskie na wniosek KRS ukształtowanej na podstawie ustawy o zmianie KRS z 8 grudnia 2017 r. nie może być rozumiany jako możliwość wykonywania uprawnień Prezydenta RP niezgodnie z przyjętą w krajowym porządku procedurą.

Skuteczna procedura sądowa powinna zapewnić co najmniej możliwość kontroli czy nie doszło do przekroczenia uprawnień, nadużycia władzy, naruszenia prawa lub oczywistego błędu w ocenie kandydata przedstawionego Prezydentowi. Kontroli sądowej podlega natomiast bezczynność, przewlekłość postępowania, odmowa powołania.

Zgodnie z art. 126 ust. 3 Konstytucji RP Prezydent wykonuje swoje zadania w zakresie i na zasadach określonych w Konstytucji i ustawach. Prezydent RP decyzją ustawodawcy może pełnić, na gruncie konkretnych stosunków prawnych, rolę organu w znaczeniu funkcjonalnym. Istotą pojęcia organu w znaczeniu funkcjonalnym jest to, że administrowanie zostało powierzone podmiotowi niebędącemu organem w znaczeniu ustrojowym. Samo stosowanie przez Prezydenta RP norm konstytucyjnych nie oznacza, że dana sprawa nie podlega kontroli sądowej. To, że funkcje Prezydenta RP wykraczają poza kategorię administrowania gdyż dotykają one wszystkich dziedzin funkcjonowania państwa, nie oznacza, że ustawodawca nie powierzył Prezydentowi RP także załatwiania spraw indywidualnych. Charakter danej sprawy należy analizować z uwzględnieniem stanu prawnego dotyczącego przedmiotu konkretnego postępowania.

W przypadku powoływania sędziów Prezydent RP realizuje wniosek KRS. Warunkiem skuteczności zrealizowania takiego wniosku jest jego złożenie przez prawidłowo, zgodnie z Konstytucją RP ukształtowany organ. Jak wykazałem wyżej organ taki od wejścia w życie ustawy o zmianie KRS z 8 grudnia 2017 r. i realizacji przez Sejm jej niekonstytucyjnych regulacji – włącznie z jej dalszym naruszaniem w trakcie stosowania – nie istnieje. Organ władzy wykonawczej – jakim jest Prezydent RP – w realizacji obowiązku wynikającego z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji RP powinien dokonać oceny złożonego wniosku pod katem jego zgodności z prawem. Powoływanie sędziów nie jest bowiem jedynie uprawnieniem ale także obowiązkiem Prezydenta RP. Powołanie na stanowisko sędziego stanowi ostatni element całego postępowania mającego na celu wyłonienie właściwego kandydata. Prawem obywatela RP, który spełnia ustawowe wymogi jest ubieganie się o objęcie stanowiska sędziego. Każdy etap tego postępowania musi być przeprowadzony zgodnie z prawem i transparentnie.

Powoływanie sędziów nie stanowi dyskrecjonalnego uprawnienia Prezydenta RP. Brak organu wnioskującego lub dotknięcie jego ukonstytuowania niezgodnością z Konstytucją RP oznacza brak podstawy do powołania – w tym przypadku na stanowisko asesora sądowego.

Art. 46 EKPC przewiduje, że wysokie układające się strony zobowiązują się do przestrzegania ostatecznego wyroku Trybunału we wszystkich sprawach, w których są stronami. ETPC może nie tylko stwierdzić naruszenie przez Państwo przepisów Konwencji, których źródłem mogą być także określone normy prawne obowiązujące w państwie-stronie Konwencji, ale może także zasądzić zadośćuczynienia pieniężne (a także odszkodowanie) na rzecz podmiotu, którego prawa i wolności gwarantowane w Konwencji zostały naruszone. Wyrok ETPC, stwierdzający naruszenie postanowienia Konwencji przez organ państwa-strony Konwencji, nie powoduje wprawdzie bezpośrednich konsekwencji, polegających na uchyleniu regulacji prawnej obowiązującej w porządku krajowym będącej źródłem naruszenia praw i wolności gwarantowanych w Konwencji, ale z wyroku tego wynika obowiązek podjęcia przez państwo odpowiednich działań w celu implementacji tego orzeczenia i uchylenia bądź zmiany przepisów będących źródłem naruszenia praw i wolności gwarantowanych Konwencją. Dostrzega i uwzględnia to także ustawodawca, co ma wyraz chociażby w art. 272 § 2a i 3 P.p.s.a. przewidujących podstawę wznowienia przed sądami administracyjnymi w związku z rozstrzygnięciami międzynarodowych trybunałów, w tym również ETPC.

TSUE w wyroku z 6 października 2021 r., C-487/19, stwierdził, że zgodnie z zasadą pierwszeństwa wszystkie organy państw członkowskich mają obowiązek zagwarantowania pełnej skuteczności norm prawa Unii. W przypadku art. 19 ust. 1 akapit 2 TUE oznacza to spełnienie obowiązku ustanowienia środków niezbędnych do zapewnienia jednostkom poszanowania ich prawa do skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem Unii, w tym zagwarantowania, aby sądy, które orzekają w tych sprawach, spełniały warunki bezstronności, niezawisłości i ustanowienia na mocy ustawy. Dopuszczenie, aby postępowanie sądowe zakończyło się postanowieniem wydanym przez skład niespełniający tych warunków, jest ewidentnym naruszeniem tego obowiązku.

Polski ustawodawca nie podjął do tej pory żadnych skutecznych działań zmierzających do wyeliminowania źródła naruszenia przez Polskę prawa do sądu w kształcie wynikającym z art. 6 EKPC i art. 47 KPP UE. Brak działań Państwa zmierzających do zmiany wadliwych regulacji wewnętrznych, zakwestionowanych w orzecznictwie ETPC, nie zwalnia jego organów, w tym sądów, od powinności poszukiwania rozwiązań w ramach środków dostępnych w systemie prawnym tego Państwa, umożliwiających w sposób najpełniejszy zapewnienie standardów wynikających z EKPC.

Sąd działający w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej musi z urzędu zapewnić w możliwy i dostępny na gruncie prawa krajowego sposób - wykonania wyroków ETPC dotyczących prawa do sądu, o którym mowa w art. 6 ust. 1 EKPC, ale jest jednocześnie działaniem zmierzającym do ochrony porządku prawa Unii obejmującego zasadę skutecznej ochrony prawnej, o której stanowi art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w zw. z art. 47 KPP UE.

Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości UE każdy sąd jest zobowiązany zbadać, czy ze względu na swój skład stanowi on niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy w rozumieniu między innymi art. 19 ust 1 akapit drugi TUE, jeżeli pojawia się w tym względzie poważna wątpliwość, przy czym badanie to jest nieodzowne w kontekście zaufania, jakie sądy w społeczeństwie demokratycznym powinny wzbudzać u jednostki tak w wyrokach: z 26 marca 2020 r. (szczególna procedura kontroli orzeczenia) Simpson/Rada i HG/Komisja, C-542/18 RX-II i C-543/18 RXII,EU;C:2020:232, pkt 57; a także z 5 czerwca 2023 r., Komisja/Polska (Niezawisłość i życie prywatne sędziów), C-204/21, EU:C:2023:442, pkt 129 i przytoczone tam orzecznictwo, z 9 stycznia 2024 r., C- 181/21 i C-269/21.

Immanentną cechą oraz warunkiem każdej konstytucyjnej i konwencyjnej gwarancji praw jednostki - w tym prawa do bezstronnego sądu - jest istnienie efektywnych instrumentów realizacji tych praw. W sytuacji gdy status ustrojowy osób powołanych na stanowiska sędziowskie z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa w składzie ukształtowanym na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r., jest podważany, każdy sąd: Sąd Najwyższy, Naczelny Sąd Administracyjny oraz sądy powszechne i wojewódzkie sądy administracyjne, każdy sędzia tych sądów ma obowiązek poszukiwania w obowiązującym systemie prawnym takich rozwiązań prawnych, które zapewnią poszanowanie prawa obywateli do bezstronnego sądu utworzonego na mocy prawa w rozumieniu przytoczonych wyżej orzeczeń TSUE, ETPC i SN w celu realizacji w sposób efektywny fundamentalnych gwarancji realizacji prawa obywateli do sądu.

Konieczność zapewnienia stronie prawa do bezstronnego sądu nie może być kwestionowane, albowiem ma twarde podstawy normatywne wynikające wprost z Konstytucji RP (art. 45 ust. 1) i EKPC (art. 6 ust. 1).

Jak podniosłem na wstępie i wywiodłem w niniejszym uzasadnieniu w tej sprawie wystąpiła przesłanka nieważności z art. 183 § 2 pkt 4 P.p.s.a. ze względu na udział w składzie orzekającym osoby która nie miała prawa do orzekania.

-----------------------

2