Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska - Jung (spr.), Sędziowie WSA Stanisław Marek Pietras, WSA Adam Lipiński, Protokolant Aneta Duszyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 grudnia 2008 r. sprawy ze skargi A. T. – przedstawicielki ustawowej małoletniej N. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...] 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 102, poz. 1118 ze zm.), którą odmówił A. T. - przedstawicielce ustawowej małoletniej N. T., przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu decyzji podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie te przesłanki winny być spełnione łącznie. Oznacza to, że brak choćby jednej z nich powoduje niemożność przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Dodał ponadto, że renta rodzinna w drodze wyjątku jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i z tego powodu w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby tej osobie.

Wskazał, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności na skutek, których ojciec dziecka S. T. nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego.

Z przebiegu ubezpieczenia ojca dziecka wynika, że ostatnio udowodniony okres składkowy przypada na dzień 15.08.2001 r. i od tej daty do chwili śmierci w dniu [...].08.2007r., a więc przez prawie 6 lat, nie został udokumentowany jakikolwiek okres, za który zostały opłacone składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Przeprowadzona analiza akt sprawy nie wskazuje, aby w ww. okresie ubezpieczony nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności, a zwłaszcza, gdy uwzględni się fakt, iż nie została ustalona u ubezpieczonego całkowita niezdolność do pracy. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...].11.2007 r. wydanym zaocznie - po zgonie - nie została u ojca dziecka ustalona przed dniem zgonu całkowita niezdolność do pracy. Orzeczeniem z dnia [...].07.2000r., jak również z dnia [...].01. 2004 r. ww. został natomiast uznany za zdolnego do pracy.

Organ wskazał, iż w myśl art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Zgodnie z art. 14 ust. 3 ww. ustawy, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Jak z powyższego wynika, orzeczenie lekarza orzecznika albo orzeczenie komisji lekarskiej jest wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa ZUS, co oznacza, że ta przesłanka nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu.

Nadto, zdaniem Prezesa ZUS, przyznanie świadczeń przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS, uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek na ubezpieczenia społeczne. Jak wynika z akt rentowych, na przestrzeni 32 lat życia, ojciec dziecka udokumentował łączny okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący tylko 4 lata 9 miesięcy i 27 dni, który jest nieadekwatny do jego wieku.

Natomiast sama trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie jest to, bowiem, świadczenie socjalne poznawane jedynie według potrzeb nawet, jeżeli potrzeby te są uzasadnione. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi A. T. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniosła o jej uchylenie. W uzasadnieniu wskazała, iż mąż był osobą schorowaną, tylko z powodu złego stanu zdrowia i konieczności leczenia nie był w stanie podejmować zatrudnienia. Pomimo, iż lekarz orzecznik ZUS odebrał mu prawo do renty, to specjaliści z Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w L. zaliczyli go do stopnia niepełnosprawności. Skarżąca wskazała, iż mąż nie podejmował pracy, jednak postęp choroby i nasilenie jej objawów skutkowało zwolnieniami lekarskimi i przebywaniem na zasiłkach chorobowych. Przez wiele lat był leczony psychiatrycznie, jednak objawy choroby wywołane były rozwijającą się chorobą nowotworową, która doprowadziła do śmierci w 2007 r.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych z funduszu gromadzonego na ten cel ze składek ubezpieczonych -przyszłych świadczeniobiorców - przewidziano w art. 83 ust. 1 regulację szczególną. Pozwala ona na uzyskanie w drodze wyjątku świadczenia odpowiadającego świadczeniu w trybie zwykłym.

Świadczenia określone w cyt. przepisie są świadczeniami wyjątkowymi także z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nadto nie mają one charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając rozstrzygnięcie w tym zakresie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Wzmiankowana uznaniowość nie oznacza jednak zupełnej dowolności organu przy przyznawaniu (bądź odmowie ich przyznania) świadczeń tego rodzaju.

Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia i wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Tak więc, Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania.

W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy.

Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.).

Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.

W rozpatrywanej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie i ocenę całokształtu materiału dowodowego.

Organ oparł, bowiem, swoje rozstrzygnięcie na braku przesłanek szczególnych okoliczności, wskutek, których ojciec małoletniej N. T. – S. T. nie nabył uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Nadto organ wskazał, iż zmarły ojciec dziecka na przestrzeni 32 lat życia udokumentował łączny okres składkowy i nieskładkowy wynoszący zaledwie 4 lata, 9 miesięcy i 27 dni, który jest nieadekwatny do jego wieku.

Stanowisko organu w tym względzie, zdaniem Sądu, nie znajduje oparcia w treści cytowanego wyżej art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).

Przepis ten został zamieszczony w Dziale VI powołanej ustawy zatytułowanym "Świadczenia przyznawane w szczególnym trybie". W dziale tym dwa organy zostały uprawnione do przyznawania świadczeń emerytalno-rentowych w szczególnym przewidzianym w nim trybie - art. 82 Prezes Rady Ministrów, a w art. 83 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Żaden z tych przepisów nie nawiązuje do uregulowań ustawy dotyczących przyznawania świadczeń, o których wyżej mowa na zasadach ogólnych. To zaś oznacza, że przesłanki określone w art. 83 ust. 1 są jedynymi kryteriami ustawowymi od spełnienia, których uzależniona jest możliwość otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. Każde, zatem, inne warunki stawiane osobie czyniącej starania o świadczenie w omawianym trybie uznać należy za kryteria pozaustawowe. Wbrew twierdzeniom Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przepis art. 83 ust. 1 ww. ustawy nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku ani od stażu ubezpieczonego, ani od długości przerw w zatrudnieniu - co w tej sprawie tak podkreśla Prezes ZUS.

Zatem okoliczności te nie mogą mieć w niniejszej sprawie przesądzającego znaczenia. Chodzi natomiast w tym przypadku o wykazanie istnienia, bądź braku przesłanki zawartej w tym przepisie, a odnoszącej się do szczególnych okoliczności, które spowodowały, że zmarły ojciec dziecka nie spełnia warunków - przewidzianych ustawą emerytalną - do uzyskania prawa do renty na ogólnych zasadach.

Przepis art. 83 ust. 1 nie zawiera definicji pojęcia "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że określony podmiot nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania prawa do emerytury lub renty.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00), przy czym owo zdarzenie, bądź trwały stan, muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.

W przedmiotowej sprawie należy wziąć pod uwagę fakt, iż - jak to wskazuje skarżąca, a co wynika również z akt rentowych oraz złożonych do sprawy dokumentów, już w 1999 r. S. T. miał problemy zdrowotne. Wskazuje na to zarówno orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w L. z dnia [...] sierpnia 2003 r., w którym zaliczono go do znacznego stopnia niepełnosprawności, jak i z dnia [...] września 2006 r., w którym zaliczony został do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, jak również historia choroby z Poradni Zdrowia P. w K., z której wynika, iż został zarejestrowany w tamtej przychodni w dniu [...] listopada 1998 r. O złym stanie zdrowia świadczą również karty informacyjne leczenia szpitalnego, z których wynika, że S. T. był hospitalizowany w okresach 16 września 1999 r. - 21 września 1999 r., 28 luty 2000 r. – 7 kwiecień 200 r., 10 kwiecień 2000 r. – 20 kwiecień 200 r., 2 kwiecień 2001 r. – 12 kwiecień 2001 r., 30 listopada 2001 r. – 4 grudnia 2001 r. W tym okresie u S. T. rozpoznano zespół [...] oraz [...]. Natomiast, jak wynika z karty informacyjnej leczenia szpitalnego, na które trafił 26 lipca 2007 r., rozpoznano [...] oraz [...]. W związku z tym przekazano pacjenta do Oddziału [...] Szpitala Specjalistycznego im. dr A. S. w W., gdzie po zabiegu operacyjnym częściowego usunięcia guza w dniu [...] sierpnia 2008 r. S. T. zmarł.

Bezspornym jest, zdaniem Sądu, iż choroba S. T. nie była chorobą typową, jak również prawidłowo rozpoznaną. Natomiast z całej dokumentacji lekarskiej wynika, iż objawy, jakie u niego występowały to zaburzenia lękowe z napadami lęku, strach przed wychodzeniem w domu, spadek aktywności, obawa o swoje zdrowie, lęk społeczny. W tym okresie rozpoznano u niego zespół [...]. Natomiast, jak to wynika z zaświadczenia wystawionego w dniu [...] lipca 2007 r. przez Ordynatora Oddziału [...] Szpitala Specjalistycznego w W., lokalizacja olbrzymiego guza [...] z penetracją do układu komorowego i obszaru środkowego, wskazuje, że zmiany psychologiczne miały charakter wtórny. Jako pierwotne źródło zaburzeń psychologicznych należy przyjąć obecność zmiany nowotworowej.

Tym bardziej, zdaniem Sądu, w tej sprawie nie można interpretować art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej mogą być usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok NSA z dnia 24 marca 2003 r. sygn. akt II SA 3594/02, Lex nr 142639). Należy również zwrócić uwagę na fakt, iż skarżący był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w J. jako bezrobotny, co w jego opisanej wyżej sytuacji przemawia za tym, iż dążył do znalezienia zatrudnienia celem wypracowania w przyszłości świadczenia z ubezpieczenia społecznego, a brak ubezpieczenia w tym okresie był spowodowany szczególnymi okolicznościami. Do kwestii tej odniósł się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 stycznia 2002 r. (sygn. akt II SA 3090/01, Lex nr 82808), stwierdzając, że: "Brak możliwości podjęcia zatrudnienia w sytuacji pobierania przez ubezpieczonego zasiłku dla bezrobotnego oraz zarejestrowania się w charakterze bezrobotnego bez prawa do zasiłku można uznać za szczególną okoliczność, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych".

W wyroku tym Sąd nie przesądził kategorycznie, iż sama rejestracja w urzędzie pracy będzie okolicznością szczególną w każdym przypadku (używając wyrazu "można"), co oznacza, że należy tę kwestię rozstrzygać na gruncie konkretnej sprawy, biorąc pod uwagę całokształt okoliczności faktycznych.

W konsekwencji, wobec stwierdzonych uchybień, zasadne było uchylenie zarówno zaskarżonej, jak i poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS.

Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powinien wnikliwie rozpatrzyć materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalno - rentowej, z uwzględnieniem poczynionych przez Sąd rozważań.

Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji Sąd orzekł w oparciu o art. 152 powołanej ustawy.