Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 4 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B.B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 lutego 2016 r. sygn. akt IV SA/Wa 2405/15 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi B.B. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu podania postanawia oddalić zażalenie.

B.B. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata.

Ponieważ przedmiotowy wniosek został złożony na nieobowiązującym formularzu PPF, przy piśmie z dnia 25 września 2015 r. doręczono wnioskodawcy właściwy formularz, wzywając do złożenia wniosku na formularzu według obowiązującego wzoru, w terminie 7 dni pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Ponadto, w piśmie z tej samej daty, wezwano B.B. do złożenia, w terminie 14 dni, dokumentów źródłowych oraz dodatkowych oświadczeń potwierdzających jego stan rodzinny, majątkowy i dochody, tj.:

a) wyciągów z wszelkich posiadanych przez niego rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych oraz lokat terminowych, z okresu ostatnich trzech miesięcy, jeżeli natomiast nie ma on rachunku bankowego – dokumentu potwierdzającego, że rachunek bankowy, na który przekazywane były przyznawane mu płatności z [...], został zlikwidowany;

b) zaświadczenia o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej, wydanego przez upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej;

c) oświadczenia syna, wskazującego, czy nadal bezumownie użytkuje należącą do wnioskodawcy nieruchomość rolną o powierzchni 6,64 ha oraz jaką część gospodarstwa użytkuje;

d) kopii rachunków za energię elektryczną za miesiące sierpień i wrzesień bieżącego roku.

W dniu 20 października 2015 r. B.B. uzupełnił brak wniosku, składając go na urzędowym formularzu, według ustalonego wzoru. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że domaga się przyznania prawa pomocy ze względu na chorobę i trudne warunki finansowe. Oświadczył, że pomieszczenie, w którym mieszka (o powierzchni 24 m²), wymaga remontu, jednakże ze względu na małą emeryturę (wedle oświadczenia 1.615,79 zł netto miesięcznie) jest mu trudno zaoszczędzić środki na ten cel. Ponadto potwierdził, że jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 6,64 ha, wskazał, że budynki w gospodarstwie wymagają remontu, a także oświadczył, że rezygnuje z wydatków, aby wykonać remont mieszkania.

Następnie, w dniu 27 października 2015 r., wnioskodawca złożył do akt sprawy kserokopie dwóch faktur za energię elektryczną. Nie nadesłał natomiast pozostałych oświadczeń i dokumentów źródłowych, wymienionych w wezwaniu z dnia 25 września 2015 r.

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem 6 listopada 2015 r. sygn. akt IV SA/Wa 2405/15 odmówił B.B. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, wskazując, że nie wykazał, iż spełnia ustawowo określone przesłanki do jego przyznania.

Na skutek sprzeciwu wnioskodawcy sprawę rozpoznawał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, który postanowieniem z dnia 18 lutego 2016 r. sygn. akt IV SA/Wa 2405/15 odmówił B.B. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu postanowienia podał, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm., dalej w skrócie P.p.s.a.), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do treści art. 252 § 1 P.p.s.a., wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. W niniejszej sprawie wnioskodawca ani w złożonym na formularzu wniosku, ani w następnych pismach procesowych, nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wprawdzie we wniosku zadeklarował, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, to jednak wykazuje regularny dochód z emerytury w wysokości 1.615,79 zł miesięcznie, a także majątek w postaci gospodarstwa rolnego o powierzchni 6,64 ha. Stan majątkowy to nie tylko gotówka, lecz również środki finansowe ulokowane w ruchomościach i nieruchomościach. W sytuacji zatem, gdy z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że jest on właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni 6,64 ha i uzyskuje regularny dochód z emerytury, a jednocześnie twierdzi, że trudna sytuacja finansowa nie pozwala mu na poniesienie kosztów postępowania przed Sądem, niezbędne okazało się ustalenie, czy osiąga on obecnie dochód z tej nieruchomości, a jeśli tak, to jaka jest jego wysokość. Ustaleniu wskazanych okoliczności służyło wezwanie z dnia 25 września 2015 r. w zakresie obejmującym nadesłanie wyciągów z rachunków bankowych, bądź udokumentowanie, że rachunek bankowy wskazany przez niego jako producenta rolnego, został zlikwidowany, a także nadesłanie oświadczenia syna, wskazującego, czy użytkuje należące do B.B. gospodarstwo rolne, a jeśli tak, to jaką część tego gospodarstwa użytkuje.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, składane przez wnioskodawcę oświadczenia są niespójne co do tego kto, i w jakiej części, użytkuje należące do niego gospodarstwo rolne. W oświadczeniu z dnia 27 lipca 2015 r. złożonym do sprawy o sygn. akt IV SA/Wa 1442/15 wnioskodawca podał, że gospodarstwo rolne, którego jest właścicielem, jest bezumownie użytkowane przez syna. W niniejszej sprawie (k. 13) wskazuje natomiast, że syn użytkuje tylko część gospodarstwa. Z kolei w kolejnym oświadczeniu w ogóle nie podaje danych w tym zakresie, wskazując jedynie, że budynki w gospodarstwie wymagają remontu, aby można je było użytkować.

Ustaleniu sytuacji dochodowej wnioskodawcy służyło także wezwanie w zakresie obejmującym zaświadczenie upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej. Zobowiązanie do nadesłania tego zaświadczenia, miało ponadto na celu uzyskanie informacji o rzeczywistej sytuacji rodzinnej wnioskodawcy, ponieważ we wniosku przekreśla on rubrykę dotyczącą stanu rodzinnego. B.B. nie nadesłał żądanych dokumentów, za wyjątkiem faktur dotyczących sprzedaży energii elektrycznej. Złożone w sprzeciwie oświadczenia – o likwidacji konta, informacja, że aby otrzymać płatności nie trzeba być właścicielem gospodarstwa oraz zadane pytanie i kopia pisma do ośrodka pomocy społecznej nie stanowią wykonania wezwania, ponieważ wnioskodawcę bezskutecznie zobowiązano do udokumentowania likwidacji rachunku bankowego, nadesłania zaświadczenia o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wydanego przez upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadanie pomocy społecznej oraz oświadczenia syna potwierdzającego, że użytkuje on należące do wnioskodawcy gospodarstwo rolne. W tym świetle niemożliwa była ocena rzeczywistej sytuacji majątkowej B.B., co wyklucza przyznanie mu prawa pomocy. Przyznanie tego prawa jest bowiem możliwe jedynie wtedy, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, co w niniejszej sprawie nie nastąpiło.

Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia B.B. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy Zakamycze 2006; str. 554).

Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu oświadczeń i argumentów wnioskodawcy, należy stwierdzić, iż nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jak już wyżej wskazano, zgodnie z treścią art. 246 § 1 P.p.s.a., ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy. W orzecznictwie powszechnie zatem przyjmuje się, że strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które wskazuje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami, istnieją podstawy, aby odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Podobnie ocenia się sytuację, gdy strona nie przedstawiła dokumentów, w oparciu o które można ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jej utrzymania, stwierdzając, że w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez nią kosztów sądowych mogłoby wiązać się z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy.

W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, na wezwanie sądu jest ona zobowiązana złożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Niedopełnienie przez stronę obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia w całości lub w części uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09, publ. LEX nr 552404). Chcąc skorzystać z prawa pomocy, wnioskodawca powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej oraz członków jego rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności.

Biorąc powyższe pod uwagę i przechodząc na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, iż Sąd pierwszej instancji prawidłowo wezwał wnioskodawcę do nadesłania stosownych dokumentów i oświadczeń. B.B. nie wywiązał się z tego obowiązku, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę swojego rzeczywistego stanu majątkowego. Opierając się zatem wyłącznie na złożonych przez wnioskodawcę oświadczeniach i posiadanych dokumentach Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawidłowo stwierdził, iż nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd pierwszej instancji wziął pod uwagę całość znajdującego się w aktach sprawy materiału dowodowego i dostatecznie uzasadnił swoje stanowisko.

Należy również wskazać, że zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r. sygn. akt FZ 454/04, publ. CBOSA). Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 2011 r. sygn. akt I OZ 144/11, publ. CBOSA). Z tego też względu posiadanie majątku, w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2005 r. sygn. akt I OZ 835/05, publ. CBOSA). Niewykorzystywanie posiadanego majątku w sytuacji, gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 lutego 2010 r. sygn. I OZ 110/10, publ. CBOSA). Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie. Posiadany majątek może także przynosić potencjalne korzyści, takie jak zabezpieczenie pożyczki lub kredytu (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt I FZ 227/08 oraz z dnia 19 października 2010 r. sygn. akt II GZ 294/10, publ. CBOSA).

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie trafnie wywiódł, iż w niniejszej sprawie nie zachodziły przesłanki do zastosowania wobec wnioskodawczyni art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., a w konsekwencji, że wniosek B.B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym nie zasługiwał na uwzględnienie.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji postanowienia.