Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Kołaczek po rozpoznaniu w dniu 29 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia T. C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 listopada 2015 r., sygn. akt III SA/Wa 2179/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi T. C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 16 kwietnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne kwartały 2009 i 2010 r. postanawia: 1) uchylić zaskarżone postanowienie w całości; 2) przyznać T. C. prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 26 listopada 2015 r., sygn. akt III SA/Wa 2179/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił T. C. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.

W uzasadnieniu orzeczenia Sąd stwierdził, że skarżący nie wyjaśnił wszystkich istotnych okoliczności dotyczących jego stanu majątkowego i rodzinnego w sposób pozwalający na pełną i rzetelną ocenę złożonego wniosku. Złożone oświadczenia, według WSA, w zakresie źródeł dochodów, struktury wydatków, posiadanego majątku i środków pieniężnych, rodzą uzasadnione wątpliwości, które wykluczają przyznanie prawa pomocy.

Wskazując na przyczyny takiej oceny Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że strona, mimo wyraźnego w tym zakresie wezwania, nie przedstawiła zestawienia miesięcznych dochodów i wydatków rodziny. Brak rzetelnych oświadczeń, co do miesięcznych wydatków rodziny, w tym na wyżywienie, środki czystości, odzież, partycypowanie w opłatach związanych z utrzymaniem domu i inne, nie pozwala, według WSA, na dokonanie oceny, czy rzeczywiście, skarżący chociażby symbolicznie nie może partycypować w kosztach postępowania kasacyjnego. Oświadczenie pełnomocnika, że skarżący partycypuje w kosztach utrzymania domu i ogrzewania bez wskazania chociażby szacunkowej czy uśrednionej wysokości ponoszonych wydatków nie stanowi w istocie wykonania wezwania Sądu. Podobnie oświadczenie, że koszty utrzymania żony i dziecka skarżący ponosi samodzielnie, ale bez wskazania ich wartości uniemożliwia Sądowi dokonanie obiektywnej oceny sytuacji finansowej skarżącego.

Wątpliwości Sądu pierwszej instancji, co do rzetelności złożonych oświadczeń budzi także, fakt iż we wniosku o prawo pomocy przy skardze (akta sądowe k. 26-27) skarżący podał, że jest właścicielem udziału ½ w nieruchomości o pow. 0,08 ha, w aktualnie rozpoznawanym wniosku wskazał iż nie posiada nieruchomości. Jednocześnie nie wyjaśnił, co stało się ze wskazanym składnikiem majątku. Sąd zwrócił także uwagę, że w treści złożonego formularza PPF (akta sądowe k.155-158), skarżący pozostawił niewypełnione pole 7.2.1 Posiadane zasoby pieniężne (oszczędności, papiery wartościowe itp. - wysokość nominalna). Tymczasem z informacji zamieszczonych w Krajowym Rejestrze Sądowym dotyczących podmiotu, u którego zatrudniony jest skarżący tj. T. sp. z o.o. z siedzibą w N. numer KRS [...] (stan na 20 listopada 2015 r.), wynika iż skarżący jest wspólnikiem wskazanej spółki – posiada 33 udziały o wartości 1650 zł.

Zażaleniem skarżący zaskarżył postanowienie Sądu pierwszej instancji w całości, zarzucając mu naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej powoływana również jako "P.p.s.a."), poprzez dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego i przyjęcie, iż skarżący nie spełnił wymogów i nie wyjaśnił wszystkich okoliczności dotyczących jego stanu majątkowego i rodzinnego pozwalających na pełną i rzetelną ocenę złożonego wniosku, podczas gdy z okoliczności sprawy wynika, iż skarżący wniosek o przyznanie prawa pomocy udokumentował w wystarczający sposób.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie okazało się zasadne.

Obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest ponoszenie kosztów postępowania związanych z udziałem w postępowaniu przez stronę (art. 199 P.p.s.a.). Uwarunkowanie dostępu do sądu od ponoszenia opłat sądowych nie stanowi pozbawienia tego prawa, o ile opłaty te nie są nadmierne, a strona ma możliwość uzyskania zwolnienia z nich z uwagi na swoją sytuację finansową i sytuacja ta zostanie dogłębnie oceniona w postępowaniu dotyczącym zwolnienia od opłat (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 2003 r., 47375/99 w sprawie Pogorzelec przeciwko Polsce, opubl. w Lex pod nr 101042).

Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. osobie fizycznej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy może być zatem przyznane temu, kto z przyczyn niezależnych od siebie nie może podołać obowiązkowi ponoszenia kosztów postępowania. Przepis ten nakłada ponadto na stronę wnioskującą o przyznanie jej prawa pomocy obowiązek przedstawienia argumentacji i dowodów potwierdzających istnienie przesłanek wskazanych w powołanym przepisie. W tym celu winna ona złożyć na urzędowym formularzu oświadczenie o jej stanie majątkowym, dochodach i stanie rodzinnym (art. 252 § 1 i § 2 P.p.s.a.), a na wezwanie Sądu także dodatkowe oświadczenia i dokumenty (art. 255 P.p.s.a.).

Naczelny Sąd Administracyjny konsekwentnie w swoim orzecznictwie podkreśla, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284). NSA wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały (vide: postanowienia NSA: z 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07, z 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09, z 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne publ.: w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W rozpoznawanej sprawie z wniosku o przyznanie prawa pomocy i odpowiedzi skarżącego na wezwanie Sądu pierwszej instancji wynikało, że strona prowadzi gospodarstwo domowe wraz żoną i córką, osiąga dochód w kwocie 1.750,00 zł brutto z tytułu umowy o pracę, nie posiada nieruchomości. Skarżący zamieszkuje z żoną i córką w domu swojego ojca. Rodzina prowadzi osobne gospodarstwo domowe, a rachunki wystawiane są na ojca skarżącego. Skarżący partycypuje w kosztach utrzymania domu i ogrzewania, nie jest to jednak ustalona kwota. Żona skarżącego nie pracuje. Głównym źródłem utrzymania skarżącego jest stałe wynagrodzenie w ramach prowadzonej działalności gospodarczej tj. T. sp. z o.o. Skarżący nie pobiera zasiłków ani innych świadczeń. Nie posiada rachunków bankowych. Koszty wynagrodzenia pełnomocnika pokrywa ojciec skarżącego.

Istotne jest również w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że postanowieniem z dnia 27 listopada 2014 r., o tej samej sygnaturze akt, co zaskarżone postanowienie, Sąd pierwszej instancji zwolnił skarżącego z kosztów sądowych ponad kwotę 2.000,00 zł. W postanowieniu tym WSA wziął pod uwagę, że wydatki rodziny skarżącego oscylujące w granicach 1.600 – 2000 zł znajdują pokrycie w otrzymywanym przez skarżącego wynagrodzeniu ze stosunku pracy (ówcześnie było to 2.159,81 zł netto, obecnie 1.286,17 zł netto), że skarżący w dalszym ciągu prowadzi działalność gospodarczą z tytułu której uzyskał za pierwsze półrocze 2014 r. dochód w wysokości 5.771,95 zł.

W powyższym postanowieniu z dnia 27 listopada 2014 r. WSA, przy ocenie wniosku skarżącego, nie brał pod uwagę, że skarżący jest właścicielem udziału ½ w nieruchomości o pow. 0,08 ha oraz, że posiada 33 udziały o wartości 1650 zł. w spółce T. sp. z o.o. z siedzibą w N.

Tymczasem w zaskarżonym postanowieniu Sąd pierwszej instancji razi niekonsekwencją wskazując te dwa ostatnio wymienione braki oświadczenia, jako uniemożliwiające ocenę wniosku skarżącego i przyznanie prawa pomocy. Tymczasem oczywistym jest, że tylko nieprzedstawienie istotnych dla oceny wniosku skarżącego informacji może powodować oddalenie wniosku z powodu niewykazania przesłanek istotnych z punktu widzenia prawa pomocy. W poprzednim swoim rozstrzygnięciu wydanym w sprawie Sąd pierwszej instancji nie uwzględniając tych okoliczności dał wyraz marginalności wskazanych składników oświadczenia strony.

Z punktu widzenia uzyskiwanego przez stronę dochodu i osób pozostających na utrzymaniu za niemające znaczenia należy uznać nieprzedstawienie przez stronę oświadczeń, co do miesięcznych wydatków rodziny, w tym na wyżywienie, środki czystości, odzież, partycypowanie w opłatach związanych z utrzymaniem domu i innych. Doświadczenie życiowe wskazuje bowiem, że kwoty rzędu 400 zł na osobę miesięcznie, nie zapewniają nawet minimów egzystencji.

W konsekwencji wskazywane przez Sąd pierwszej instancji braki wniosku skarżącego nie pozwalały na jego oceną taką jak dokonana przez Sąd pierwszej instancji. Biorąc natomiast pod uwagę, że od ostatniego wniosku skarżącego zmniejszyło się jego wynagrodzenie za pracę, a z działalności gospodarczej uzyskał on stratę należało, zwolnić go od kosztów sądowych w całości.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.