Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Bogusław Jażdżyk Sędziowie sędzia WSA Beata Jezielska sędzia WSA Tadeusz Lipiński (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 30 lipca 2024 r. sprawy ze skargi P. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...], nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Decyzją z 29 lutego 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej jako: "Kolegium"), po rozpatrzeniu odwołania P.W. (dalej jako: "skarżąca"), utrzymało w mocy decyzję z 11 października 2023 r. wydaną z upoważnienia Prezydenta Olsztyna, którą organ pierwszej instancji odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem.

Jako podstawę odmowy Kolegium wskazało art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy

z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej jako: "u.ś.r."). Wyjaśniło, że nie było podstaw do odmowy przyznania świadczenia z uwagi na czas powstania niepełnosprawności ojca skarżącej, na co powołał się organ pierwszej instancji. Możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej pomimo tego, że opiekuje się ona ojcem eliminuje to, że matka skarżącej, będąca żoną niepełnosprawnego, nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium wskazało na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego podjętą w składzie 7 sędziów 14 listopada 2022 r. sygn.

I OPS 2/22, w myśl której warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Podkreśliło, że z uwagi na powyższą uchwałę, w aktualnym stanie prawnym brak jest możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że wcześniej było ono przyznane w takim samym stanie faktycznym.

W złożonej skardze skarżąca zarzuciła, że sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, nie eliminuje innych osób bliskich w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., rozumiany celowościowo, umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki nawet, jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, gdy małżonek, nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i jego woli. Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy obowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Stwierdziła, że żona niepełnosprawnego nie jest w stanie opiekować się mężem w sposób wystarczający, głównie ze względu na własny stan zdrowia. Zaznaczyła, że małżonkowie od 23 października 2018 r. pozostają w separacji, co zostało stwierdzone postanowieniem Sądu Okręgowego w Olsztynie z 23 października 2018 r. w sprawie [...].

W oparciu o powyższy zarzut skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji

i decyzji organu pierwszej instancji oraz o zasądzenie od organu zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej: "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast art. 135 p.p.s.a. obliguje sąd do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Świadczenie, którego domaga się skarżąca, przyznawane jest na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie ustawą z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r. poz. 2809, dalej jako: "k.r.o.") ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W przedmiotowej sprawie bezsporne jest, że ojciec skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zaś skarżąca - jako jego córka -należy do kręgu osób obciążonych wobec niej obowiązkiem alimentacyjnym na podstawie art. 128 i art. 129 § 1 k.r.o.

Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez Kolegium na rzecz skarżącej opiera się na tym, że ojciec skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Na tle wykładni powyższego przepisu w orzecznictwie ukształtowały się dwa stanowiska, które w odmienny sposób odnosiły się do tego, pod jakim warunkiem opiekunowie osób pozostających w związku małżeńskim, a nie będący ich małżonkami, mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Według pierwszego stanowiska, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstawało nie tylko w sytuacji, gdy współmałżonek osoby wymagającej wsparcia legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale także wówczas, gdy z przyczyn obiektywnych nie był w stanie realnie sprawować opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym współmałżonkiem.

Natomiast według drugiego stanowiska warunkiem koniecznym dla uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby zobowiązane do alimentacji, ale inne niż współmałżonek konieczne było legitymowanie się przez tego małżonka również orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zgodnie z literalnym brzmieniem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Przyjęcie jednego z dwóch przedstawionych i przeciwstawnych sobie sposobów wykładni wymienionego przepisu prawa ma podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, gdyż złożony przez skarżącą wniosek o świadczenie pielęgnacyjne dotyczy osoby wymagającej opieki, która pozostaje w związku małżeńskim, a żona niepełnosprawnego nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z uwagi na powyższą rozbieżność orzecznictwa w wykładni art.17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił o podjęcie uchwały przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny 14 listopada 2022 r. podjął uchwałę sygn. akt I OPS 2/22, w której pkt 2 stwierdził, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa

w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).

Zaznaczyć trzeba, że skład orzekający w niniejszej sprawie jest związany tą uchwałą (art. 269 p.p.s.a.) i od momentu jej wydania ma obowiązek interpretować przepisy zgodnie z wyrażonym w niej stanowiskiem. Tak więc zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego zostały określone z uwzględnieniem pierwszeństwa małżonka osoby wymagającej opieki, jako zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności oraz pierwszeństwa określonego w art. 17 ust. 1a u.ś.r. NSA wskazał, że brak możliwości sprawowania opieki przez osoby uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego w pierwszej kolejności powinien być potwierdzony w sposób sformalizowany - orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W stanie faktycznym sprawy to na żonie niepełnosprawnego, a nie na jego córce,

w pierwszej kolejności będzie spoczywał obowiązek sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. Obowiązek ten wyklucza możliwość skutecznego ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przez inne osoby zobowiązane do alimentacji w dalszej kolejności.

Powyższego nie zmienia okoliczność, że małżonkowie pozostają w separacji orzeczonej postanowieniem sądu powszechnego. Podkreślić należy, że małżonek legitymujący się prawomocnym orzeczeniem o separacji nadal "pozostaje w związku małżeńskim", o którym mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Należy zwrócić uwagę, że separacja prawna tym różni się od rozwodu, że po prawomocnym jej orzeczeniu przez sąd małżeństwo nie ustaje, ale nadal trwa. Ponadto stosownie do art. 614 § 3 k.r.o., jeżeli wymagają tego względy słuszności, małżonkowie pozostający w separacji obowiązani są do wzajemnej pomocy, przy czym do obowiązku dostarczania środków utrzymania przez jednego z małżonków pozostających w separacji drugiemu stosuje się odpowiednio przepisy art. 60, z wyjątkiem § 3 (art. 614 § 4).

Ustawodawca w art. 17 u.ś.r. podzielił krąg osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym z uwzględnieniem przepisów k.r.o. na spokrewnione w pierwszym stopniu i stopniu dalszym (zobowiązanych do alimentacji w pierwszej i dalszej kolejności), a także uwzględnił pierwszeństwo obowiązku alimentacyjnego małżonków względem siebie. Jak wynika z art. 130 k.r.o., obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Kolejność dostępu do świadczenia, określona w art. 17 ust. 1a pkt 2 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest zatem, co do zasady, zgodna z kolejnością realizowania się obowiązku alimentacyjnego i pod względem systemowym regulacja ta nie prowadzi do sprzeczności i nie narusza spójności systemowej (zob. uchwała NSA z 14.11.2022 r. I OPS 2/22, wyrok NSA z 13.02.2024 r. I OSK 78/23; por. też K. Małysa–Sulińska, A. Kawecka, Świadczenia rodzinne. Komentarz. Warszawa 2023, s. 308–310).

W świetle art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. odczytywanych w powiązaniu z przywołanymi wyżej przepisami k.r.o., dopóki osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności będzie obciążał małżonka, a nie zstępnych osoby wymagającej opieki. Sytuacja taka wyklucza przyznanie tego świadczenia innym osobom zobowiązanym do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej – w niniejszej sprawie córce niepełnosprawnego.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę jako niezasadną.

Skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., gdyż w skardze i w odpowiedzi na skargę strony zawarły wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.