Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Elżbieta Kremer (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Maciej Dybowski sędzia NSA Karol Kiczka Protokolant starszy asystent sędziego Maciej Kozłowski po rozpoznaniu w dniu 26 lipca 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 16 września 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 462/20 w sprawie ze skargi A. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 27 stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia zadłużenia z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wyrokiem z dnia 16 września 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 462/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę A. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 27 stycznia 2020 r. w przedmiocie umorzenia zadłużenia z funduszu alimentacyjnego.

Wyrok zapadł na tle następujących okoliczności sprawy:

Wnioskiem z dnia 9 września 2019 r. skarżący wystąpił o udzielenie ulgi w spłacie należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń, wnosząc o umorzenie zaległości z uwagi na trudną sytuację osobistą i majątkową.

Po rozpoznaniu ww. wniosku, decyzją z dnia 20 listopada 2019 r. Prezydent Miasta Tychy orzekł o odmowie umorzenia zadłużenia z funduszu alimentacyjnego na dwoje dzieci w kwocie 50.862,11 zł z odsetkami w kwocie 10.764,81 zł, ustalonymi na dzień wydania decyzji.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy, legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności do dnia 30 listopada 2021 r. Jego dochód stanowi renta w kwocie 825 zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 184,42 zł. Opłaty za energię elektryczną, gaz, wodę, żywność, środki czystości i lekarstwa wynoszą ok. 761 zł. Dłużnik nie korzysta z pomocy społecznej. Na poczet spłaty należności alimentacyjnych potrącana jest kwota 198,45 zł.

Po zacytowaniu treści art. 30 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2019 r., poz. 670 ze zm.), organ I instancji stwierdził, że strona nie spełniła przesłanek z ust. 1 tego przepisu. Uwzględniając zaś sytuację dochodową i rodzinną, organ uznał, że brak podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego, gdyż nie jest ona wyjątkowa.

Odwołanie od powyższej decyzji wniósł skarżący.

Decyzją z dnia 27 stycznia 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję zaskarżoną decyzję organu I instancji, podzielając stanowisko w niej zawarte.

W skardze na powyższą decyzję skarżący zarzucił naruszenie art. 10 § 1 K.p.a., art. 7 i 77 K.p.a. oraz art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, podnosząc okoliczności związane z wyjątkową sytuacją życiową spowodowaną stanem zdrowia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalając skargę wskazał, że organy administracji w oparciu o należycie zebrany i oceniony materiał dowodowy, dokonały prawidłowych ustaleń faktycznych co do sytuacji majątkowej, dochodów i wydatków skarżącego oraz jego stanu zdrowia. Na tej podstawie uznały, że mimo złej sytuacji majątkowej oraz stanu zdrowia, skarżący nie znajduje się w wyjątkowej sytuacji, gdyż osiąga niewielki, ale stały dochód w postaci renty. Skarżący nie neguje ustaleń faktycznych co do wysokości jego renty, zasiłku pielęgnacyjnego, miesięcznych wydatków na żywność, środki czystości, lekarstwa, czynsz i media. Łączny dochód skarżącego wynosi 1.009 zł miesięcznie. Po potrąceniu należności alimentacyjnych w kwocie ok. 200 zł, pozostaje na jego utrzymanie kwota ok. 800 zł. Sąd podkreślił, że pozwala to jedynie na skromną egzystencję. Skarżący nie jest bowiem zdolny do podjęcia pracy zarobkowej, co potwierdza treść orzeczenia o zaliczeniu do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Wysokość spłat zadłużenia nie kwalifikuje go do umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Stąd też wchodziło ewentualnie umorzenie tych należności na podstawie ust. 2 tego przepisu. Jednakże decyzja w tym zakresie zapada na zasadzie tzw. uznania administracyjnego. Orzekanie w tym trybie wymaga przeprowadzenia prawidłowego postępowania dowodowego, zapewnienia stronie udziału w tym postępowaniu oraz wnikliwego uzasadnienia rozstrzygnięcia.

Zdaniem Sądu, organy obu instancji dochowały powyższych wymogów. Nie można zatem skutecznie podnosić zarzutu dowolności działania i przekroczenia granic uznania administracyjnego. Organ odwoławczy nie prowadził żadnego postępowania dowodowego z urzędu. Całość materiału dowodowego została zebrana w postępowaniu przed organem I instancji. Nie sposób zatem zarzucić naruszenia art. 10 § 1 K.p.a. i pozbawienia skarżącego udziału w postępowaniu. Składając wniosek o umorzenie zadłużenia alimentacyjnego skarżący winien przedłożyć wszelkie dokumenty. W ocenie Sądu nie mogły też odnieść skutku wnioski dowodowe skarżącego. Sądowa kontrola decyzji sprawowana jest bowiem na podstawie akt sprawy, a więc stanu faktycznego i prawnego z daty orzekania przez organy administracji. Dołączona do skargi karta leczenia szpitalnego pochodzi z daty późniejszej, niż zaskarżona decyzja. Fakt leczenia z powodu depresji był zaś znany Kolegium. Zatem wnioski dowodowe skarżącego podlegały oddaleniu na postawie art. 106 § 3 P.p.s.a.

Sąd zauważył, że sytuacja zdrowotna i majątkowa skarżącego jest bardzo trudna, jednak wysokość renty pozwala na egzekucję zadłużenia. Nie sposób więc przyjąć, że organy nadużyły uznania administracyjnego, stwierdzając że nie chodzi o wyjątkowy przypadek, przemawiający za umorzeniem zadłużenia, co oznaczałoby przerzucenie na podatników jego spłatę za skarżącego.

Wreszcie, Kolegium pouczyło skarżącego o możliwości ubiegania się o rozłożenie należności na raty, bądź odroczenie terminu płatności. Tego rodzaju formy ulgi powinny być wykorzystane w pierwszej kolejności. Brak zatem podstaw do uznania zarzutu naruszenia art. 30 ust. 2 ustawy.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący, zarzucając naruszenie:

1) przepisów postępowania, tj. art. 10 § 1 K.p.a. poprzez jego niezastosowanie i niepoinformowanie skarżącego o zakończeniu postępowania i uniemożliwienie wypowiedzenia co do zgromadzonego materiału dowodowego;

2) art. 7 i 77 § 1 K.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. poprzez nieprawidłową ocenę materiału dowodowego polegającą na błędnym ustaleniu, że dochód skarżącego pozwala na spłatę zobowiązań objętych zaskarżoną decyzją i oddalenie skargi;

3) przepisów prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego nieprawidłowe niezastosowanie i ustalenie, że nie zachodzą przesłanki do umorzenia postępowania podczas gdy ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że organy administracji odmawiając zwolnienia naruszyły cytowany przepis ustawy poprzez przekroczenie uznania administracyjnego.

Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o:

1) wyznaczenie rozprawy celem rozpoznania skargi kasacyjnej;

2) uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonego wyroku oraz;

a) zmianę wyroku poprzez uchylenie zaskarżonego orzeczenia Samorządowego Kolegium Odwoławczego i orzeczenia organu I instancji;

b) uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonego wyroku wraz z przekazaniem sprawy do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu;

3) zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego i opłaty skarbowej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.), dalej powoływanej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny związany jest podstawami skargi kasacyjnej, z urzędu zaś bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zaistniała, wobec czego kontrola Naczelnego Sądu Administracyjnego ograniczyła się wyłącznie do zbadania zawartych w skardze zarzutów, sformułowanych w granicach podstaw kasacyjnych.

Skargę kasacyjną oparto na obu podstawach określonych w art. 174 P.p.s.a., tj. naruszeniu prawa materialnego (pkt 1) i przepisów postępowania (pkt 2). W sytuacji, kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania, jednakże w niniejszej sprawie, mając na uwadze charakter podniesionych zarzutów, Naczelny Sąd Administracyjny dokona łącznie oceny zaskarżonego wyroku, odnosząc się do istoty postępowania kontrolowanego przez Sąd I instancji.

Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który stanowił materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Użycie przez ustawodawcę sformułowania "może" wskazuje więc, że decyzje organów administracji w tym przedmiocie mają charakter decyzji uznaniowych. W ramach uznania administracyjnego organ może zatem, ale nie musi wydać decyzji zgodnej z wnioskiem. Zwrócić przy tym należy uwagę, że w przypadku decyzji uznaniowych kontrola sądowa ograniczona jest do zbadania, czy w toku podejmowania decyzji organ administracji nie przekroczył granic swobodnego uznania, a więc czy zgodnie z art. 7, 77 § 1 i 80 K.p.a. dokonano ustalenia stanu faktycznego, a dokonana ocena tych ustaleń znajduje oparcie w materiale dowodowym i uzasadnieniu decyzji sporządzonym zgodnie z art. 107 K.p.a.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji właściwie uznał, że w niniejszej sprawie zgromadzono pełny materiał dowodowy pozwalający na poczynienie ustaleń faktycznych i podjęcie rozstrzygnięcia. Prawidłowo ustalono wysokość zobowiązań skarżącego, jego aktualne dochody, stan zdrowia, a także ogólną sytuację finansową i życiową. Zasadnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach stwierdził przy tym, że organy wydając kwestionowane decyzje nie przekroczyły granic uznania administracyjnego.

Jak wynika z akt sprawy zaległość A. J. wobec funduszu alimentacyjnego, na dzień wydania zaskarżonej decyzji, wynosiła 61.626,92 zł (50.862,11 zł należności głównej i 10.764,81 zł odsetek) z tytułu wypłaconych alimentów, a strona posiada również inne obciążenia finansowe. Organy ustaliły przy tym, że skarżący kasacyjnie prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, a jego dochód stanowi renta w kwocie 825 zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 184,42 zł.

Nie kwestionując trudnej sytuacji dochodowej skarżącego zauważyć trzeba, że okoliczności te nie są wystarczającymi przesłankami do umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym dokonując wykładni użytego w ww. przepisie sformułowania "uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego należy mieć na względzie definicję dłużnika alimentacyjnego zawartą art. 2 pkt 3 tej ustawy. Według tego przepisu dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną - na tle innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń powinna być też analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi. Zatem sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Może mieć to miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Rzecz jednak w tym, że stan taki powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych. Przepis art. 30 ust. 2 ustawy powinien być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 października 2017 r. sygn. akt I OSK 3474/15, z dnia 21 czerwca 2018 r. sygn. akt I OSK 278/18, z dnia 21 lipca 2020 r. sygn. akt I OSK 3074/19 oraz z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt I OSK 2391/19; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że zasadne jest stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Prawidłowo przy tym oceniono, że przy możliwościach dochodowych skarżącego i uzyskiwaniu stałego, choć niewielkiego dochodu, nie było podstaw do uwzględnienia jego wniosku o umorzenie zaległości z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Sytuacja skarżącego nie przesądzała także o braku możliwości spłaty zadłużenia, tym bardziej że strona nie skorzystała z możliwości ubiegania się o rozłożenie należności na raty, bądź odroczenia terminu płatności, co dostrzeżono w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Powyższe świadczy o braku podstaw do uznania, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 § 1 K.p.a. Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej nie sposób również przyjąć, aby w sprawie został naruszony art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Odnosząc się zaś do zarzutu naruszenia art. 10 § 1 K.p.a. poprzez jego niezastosowanie i niepoinformowanie skarżącego o zakończeniu postępowania i uniemożliwienie wypowiedzenia co do zgromadzonego materiału dowodowego stwierdzić należy, że istotnie przed wydaniem decyzji organ winien umożliwić stronie wypowiedzenie się odnośnie do zgromadzonego materiału dowodowego, jednakże uchybienie organu w tym zakresie nie mogło skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji. Podkreślić bowiem należy, że naruszenie zasady ogólnej czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym stanowi wadę procesową, która może stanowić podstawę uchylenia decyzji, jeśli naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W niniejszej sprawie, jak wskazano we wcześniejszych rozważaniach organy administracji, w sposób odpowiadający art. 7 K.p.a., zebrały i rozpatrzyły materiał dowodowy, natomiast wnoszący skargę kasacyjną nie wykazał jakich konkretnych czynności dowodowych przed wydaniem decyzji organu odwoławczego nie mógł dokonać, a których dokonanie w postępowaniu odwoławczym mogłoby wpłynąć na treść orzeczenia w sprawie. Tym samym naruszenie wyrażonej w art. 10 § 1 K.p.a. zasady czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym, nie stanowiło wady procesowej mogącej mieć istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 lit. c P.p.s.a.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.