Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Brzezińska Sędziowie sędzia WSA Elżbieta Piechowiak (spr.) sędzia WSA Grzegorz Saniewski Protokolant starszy sekretarz sądowy Elżbieta Brandt po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 maja 2019 r. sprawy ze skargi B. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] grudnia 2018 r. nr [...].

Decyzją z dnia z [...] 2018r.,nr [...] Wójt Gminy [...] odmówił przyznania B. O. specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku ze sprawowaniem przez nią opieki nad legitymującym się znacznym stopniem niepełnosprawności ojczymem J. L..

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podniósł, że wnioskodawczyni nie spełnia przesłanek wymaganych do przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego określonych w 16a ust.1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2018r., poz. 2220 ze zm. dalej jako u.ś.r.), gdyż jako osoby niespokrewnionej w linii prostej nie obciąża jej obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki (ojczyma).

W złożonym odwołaniu skarżąca zarzuciła naruszenie przez organ I instancji art. 16a i 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z niewłaściwą wykładnią i zastosowaniem przepisu art. 128 ,art. l29 art. 132 i 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej jako K.r i o.) poprzez błędne przyjęcie, iż nie można jej zaliczyć w myśl tych przepisów do grona osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem J. L. z uwagi na brak pokrewieństwa w linii prostej oraz poprzez błędne przyjęcie, iż brak jest podstaw do powierzenia opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszym stopniu z powodu istnienia osoby zobowiązanej do alimentacji w pierwszej kolejności.

W uzasadnieniu skarżąca przytaczając zawarte w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym regulacje odnoszące się do obowiązku alimentacyjnego wskazała, że zgodnie z dyspozycją art. 144 § 2 K.r.i o. obciąża ją obwiązek alimentacyjny wobec ojczyma. Przepis ten poszerza bowiem przewidziany w art. 128 K.r.i o. krąg osób uprawnionych i zobowiązanych do alimentacji. Odwołująca podkreśliła szczególną więź łączącą ją z ojczymem, czego przejawem jest m.in. umowa dożywocia zawarta pomiędzy nią jako pasierbicą i ojczymem. Zdaniem strony fakt, iż ojczym od 9 roku jej życia wspólnie z matką czynił osobiste starania w przedmiocie jej wychowania i utrzymania świadczy o zaistnieniu przesłanki do żądania świadczeń alimentacyjnych na podstawie art. 144 K.r.i o.

B. O. zakwestionowała również możliwość skutecznego i odpowiedniego sprawowania opieki nad ojczymem przez jego córkę M. P., która zamieszkuje w miejscowości oddalonej o 15 km od miejsca zamieszkania J. L..

Decyzją z dnia [...] 2019r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że wnioskodawczyni spełnia kryterium dochodowe z art. 5 ust. 2 u.ś.r., a osoba, nad którą sprawuje on opiekę, zaliczona jest do znacznego stopnia niepełnosprawności od [...] 2018r. Za przedmiot sporu zaś uznało to, czy B. O. jest osobą, na której spoczywa obowiązek alimentacyjny w rozumieniu K.r.i.o. W ocenie Kolegium wnioskodawczyni jest powinowatą (pasierbicą) J. L., a więc może być zobowiązana do alimentacji na mocy art. 144 § 2 K.r.i.o. Organ odwoławczy powołując się na art. 128 § 1 i 2 K.r.i.o., art. 132 K.r.i.o. uznał, że uzyskanie przedmiotowego zasiłku przez dalszą osobę w stosunku bliskości względem osoby wymagającej opieki, możliwe jest w sytuacji, gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności do alimentacji (np. dzieci), tj. gdy takiej osoby nie ma w ogóle, lub gdy nie może ona sprawować opieki nad potrzebującym. Kolegium wskazało, że J. L. ma dzieci, które zobowiązane są do alimentacji w pierwszej kolejności. Reasumując Kolegium wskazało, że wnioskodawczyni nie należy do najbliższego kręgu osób objętych obowiązkiem alimentacyjnym względem J. L..

B. O. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy skargę na tę decyzję zarzucając jej obrazę przepisów:

a) prawa materialnego t.j. art. 16a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych poprzez błędne niezastosowanie w/w przepisu i odmowę przyznania skarżącej specjalnego zasiłku opiekuńczego, pomimo wyłącznego sprawowania przez skarżącą opieki nad ojcem J. L., zrezygnowania z zatrudnienia oraz spełniania kryterium dochodowego;

art. 132 K.r.io. poprzez błędne niezastosowanie i mylne przyjęcie, iż nie aktualizują się przesłanki do alimentacji J. L. przez skarżącą, jako osobę zobowiązaną w dalszej kolejności, pomimo tego, że w/w na stałe zamieszkuje z pasierbicą i ta sprawuje nad nim bieżącą opiekę w chorobie. Natomiast uzyskanie świadczeń alimentacyjnych od biologicznych dzieci, zobowiązanych w bliższej kolejności napotyka na znaczne trudności, gdyż córka J. L. - M. Pyszkowska mieszka w [...], w gminie [...], a ojciec nie wyraża zgody na przeprowadzenie się do niej;

art. 144 § 2 K.r.i o. poprzez jego błędne niezastosowanie i przyjęcie, iż skarżąca w świetle art. 16a ustawy o świadczeniach rodzinnych, w związku z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie jest osobą zobowiązaną do alimentacji J. L. mimo ustalenia w toku postępowania, iż w/w sprawował pieczę nad skarżącą począwszy od ukończenia przez nią 9 roku życia. Opiekując się skarżącą J. L. spełniał obowiązek alimentacyjny wobec skarżącej, przyczyniając się do tego w naturze, ale także ponosił koszty jej wyżywienia i utrzymania. Na skutek powyższego obecnie zachodzą przesłanki do tego, by skarżąca spełniała obowiązek alimentacyjny wobec ojczyma i tak też się dzieje,

b) postępowania administracyjnego, mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, tj. naruszenie:

-art.80 K.p.a. poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, polegające na sprzecznej z zasadami wiedzy i doświadczenia życiowego ocenie zgromadzonego materiału dowodowego, zwłaszcza twierdzeń skarżącej oraz J. L. w zakresie tego, iż skarżąca sprawuje opiekę nad w/w, mimo osób zobowiązanych w bliższej kolejności, a w konsekwencji poprzez mylne przyjęcie, iż nie aktualizują się przesłanki do przyznania skarżącej specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku ze sprawowaniem opieki nad J. L.,

-art. 7 K.p.a. w zw. z art. 77 § 1 K.p.a. i w zw. z art. 86 K.p.a. poprzez niezastosowanie i zaniechanie podjęcia wszelkich działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, tj. poprzez zaniechanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego. Zwłaszcza poprzez niezastosowanie i zaniechanie przeprowadzenia dowodu z przesłuchania strony oraz J. L. i jego córki w sytuacji, gdy pozostały niewyjaśnione istotne dla sprawy okoliczności faktyczne.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje:

Stosownie do treści przepisów art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2018 poz. 2107) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż w ramach dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać rozstrzygnięcie zapadłe w danym postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego legalności, a więc zgodności z przepisami prawa, nie mając kompetencji do rozpoznania sprawy w ramach kryteriów słuszności czy sprawiedliwości społecznej.

Dokonując oceny zaskarżonej decyzji w ramach tak zakreślonej kognicji, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy stwierdza, że skarga jest zasadna.

Podstawą materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi art. 16a ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 - dalej jako u.ś.r.). W myśl tego przepisu, specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 682, z późn. zm., dalej: K.r.i o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli:

1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub

2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej

- w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Warunkiem przyznania tego zasiłku jest również spełnienie kryterium dochodowego, gdyż zgodnie z ust. 2 art. 16a, świadczenie to przysługuje, jeżeli łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty, o której mowa w art. 5 ust. 2

W niniejszej sprawie nie jest sporne, że ustawowe kryterium dochodowe zostało spełnione przez skarżącą. Nie jest też kwestionowany warunek posiadania przez osobę wymagającą opieki (ojczyma skarżącej) orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto Kolegium nie zakwestionowało samego faktu sprawowania przez skarżącą stałej opieki nad ojczymem. Organ odwoławczy prawidłowo uznał także, że kluczowy w okolicznościach niniejszej sprawy jest art. 144 § 2 K.r.i o., zgodnie z którym mąż matki dziecka, niebędący jego ojcem, może żądać od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniał się do wychowania i utrzymania dziecka, a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje żonie ojca dziecka, niebędącej matką dziecka. Stosownie do treści art. 144 § 3 K.r.i o., do obowiązku świadczeń przewidzianych w § 2 stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi.

U podłoża decyzji odmawiających skarżącej przedmiotowego zasiłku legły ustalenia organów obu instancji, dotyczące kolejności wśród osób zobowiązanych do alimentacji względem ojczyma skarżącej na gruncie przepisów K.r.i.o., do których odnosi się wprost art. 16a ust. 1 u.ś.r. Organy stanęły na stanowisku, że w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki ma zarówno dzieci jak i pasierbicę, zobowiązanymi do alimentacji w pierwszej kolejności są dzieci, zaś pasierbica należy do dalszego kręgu osób objętych obowiązkiem alimentacyjnym. W ocenie Sądu stanowisko to jest wadliwe.

Artykuł 144 K.r.i o. daje podstawę do żądania świadczeń alimentacyjnych od powinowatych, a więc osób niezwiązanych węzłem pokrewieństwa. Jest to uregulowanie poszerzające krąg osób uprawnionych i zobowiązanych, ponieważ art. 128 K.r.i o. obciąża obowiązkiem dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo (M. Andrzejewski, H. Dolecki, A. Lutkiewicz - Rucińska, A. Olejniczak, T. Sokołowski, A. Sylwestrzak, A. Zielonacki, Komentarz do art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego; komentarz LEX/el. 2010).

Należy również podkreślić, że odsyłając w art. 16a ust. 1 u.ś.r. do regulacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zakresie obowiązku alimentacyjnego, ustawodawca nie dokonał rozróżnienia pomiędzy tzw. obowiązkiem alimentacyjnym z art. 128 K.r.i o. oraz z art. 144 tej ustawy. Skoro bowiem do wzajemnych obowiązków pomiędzy pasierbem i ojczymem lub macochą na mocy odesłania z art. 144 § 3 K.r.i o. stosuje się odpowiednio właściwe przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi, to zakres tego odesłania obejmuje nie tylko treść świadczeń alimentacyjnych, ale także kolejność tego zobowiązania. W konsekwencji przyjęcia takiej wykładni omawianych przepisów stwierdzić należy, że pasierbicę traktować należy jako zobowiązanego do alimentacji, tak jak jedno z dzieci. Takie też stanowisko zajął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 14 marca 2019r. w sprawie o sygn.akt II SA/Bk 620/18 stwierdzając w analogicznym stanie faktycznym, że : "Stopień powinowactwa, podobnie jak stopień pokrewieństwa, ustala się według liczby urodzeń i odpowiada on stopniowi pokrewieństwa małżonka powinowatego. Powinowactwo stopnia pierwszego odpowiada zatem zawsze pokrewieństwu pierwszego stopnia, w związku z czym dzieci współmałżonka, niebędące wspólnymi dziećmi małżonków (tj. pasierbica i pasierb), są w stosunku do drugiego współmałżonka powinowatymi pierwszego stopnia w linii prostej. Skoro zatem stopień powinowactwa odpowiada stopniowi pokrewieństwa, w którym współmałżonek pozostaje w stosunku do swych krewnych, niezasadne jest stanowisko organów obu instancji, jakoby obowiązek alimentacyjny syna (...), wyprzedzał obowiązek alimentacyjny jego pasierba (...), (tj. aby był on zobowiązany do alimentacji w bliższej kolejności aniżeli pasierb)." Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie pogląd ten podziela.

Rozważenia w tej sytuacji wymagało, czy skarżąca spełnia przesłankę z art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym specjalny zasiłek opiekuńczy z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Organy nie uczyniły w tym zakresie żadnych ustaleń mających na celu wyjaśnienie, czy istnieje związek pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia lub podejmowania innej pracy zarobkowej, a sprawowaną przez nią stałą opieką nad ojczymem. W tym względzie podkreślić należy, że ustawowy wymóg niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, implikuje konieczność wystąpienia bezpośredniego związku pomiędzy nimi, a sprawowaniem stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Okoliczności tych zaś nie można rozważać w oderwaniu od zaistniałego stanu faktycznego.

W związku z powyższym, w ocenie tut. Sądu, organy obu instancji nietrafnie zinterpretowały ww. przepisy K.r.i.o. regulujące obowiązek alimentacyjny oraz wyznaczające kolejność wśród osób zobowiązanych do alimentacji, niezasadnie odmawiając, z powodów powołanych w uzasadnieniach wydanych aktów prawnych, przyznania wnioskowanego świadczenia skarżącej. Skoro bowiem zarówno dzieci J. L., jak i jego pasierbica, należą do odpowiadających sobie kręgów osób zobowiązanych do alimentacji, na każdym z nich ciąży obowiązek alimentacyjny w równym stopniu, co implikuje konieczność dokonania ustaleń, czy skarżąca spełnia pozostałe przesłanki przewidziane w art. 16 a u.ś.r.

Rozpoznając sprawę ponownie organy obu instancji będą miały na względzie zawarte wyżej uwagi i rozważania oraz dokonają brakujących ustaleń stanu faktycznego w zakresie dotyczącym istnienia związku pomiędzy rezygnacją skarżącej z zatrudnienia lub podejmowania przez nią innej pracy zarobkowej, a sprawowaną przez nią stałą opieką nad ojczymem, a także zaistnienia przesłanek konkretyzacji uprawnienia ojczyma skarżącej do świadczenia alimentacyjnego określonego w art. 144 § 2 K.ri .o. poprzez ustalenie, czy świadczenie to zgodne byłoby z zasadami współżycia społecznego oraz tego, czy ojczym skarżącej przyczyniał się do jej utrzymania i wychowania.

Podsumowując, błędna wykładnia ww. przepisów prawa materialnego, która doprowadziła do wadliwego uznania, że skarżącej nie należy się specjalny zasiłek opiekuńczy tylko z tego powodu, że jest ona zobowiązany do alimentacji względem uprawnionego w dalszej kolejności tj. za dziećmi uprawnionego, skutkowało uchyleniem zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2018r. poz. 1302 z późn. zm.,) oraz uchyleniem decyzji jej poprzedzającej, na podstawie art. 135 p.p.s.a.