Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Mirosław Wincenciak (spr.) sędzia NSA Ewa Kwiecińska sędzia del. WSA Beata Jezielska po rozpoznaniu w dniu 25 kwietnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku M.S. o wyłączenie sędziego NSA Rafała Stasikowskiego w sprawie ze skargi kasacyjnej M.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 15 lutego 2023 r. sygn. akt II SAB/Rz 241/22 w sprawie ze skargi M.S. na bezczynność Prezesa Sądu Okręgowego w Rzeszowie w przedmiocie dostępu do informacji publicznej postanawia wyłączyć sędziego NSA Rafała Stasikowskiego od orzekania w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 15 lutego 2023 r. sygn. akt II SAB/Rz 241/22 oddalił skargę M.S. na bezczynność Prezesa Sądu Okręgowego w Rzeszowie w przedmiocie dostępu do informacji publicznej.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł M.S.

W piśmie procesowym z dnia 12 kwietnia 2024 r. M.S., na podstawie art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej w skrócie "p.p.s.a.") złożył wniosek o wyłączenie ze składu orzekającego w niniejszej sprawie sędziego NSA Rafała Stasikowskiego, z uwagi na istnienie okoliczności, które mogą wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności. W uzasadnieniu wniosku podał, że osobą, która – jako ówczesny Prezes Sądu Okręgowego w Rzeszowie – odmówiła skarżącemu udostępnienia informacji publicznej (co jest przedmiotem tej sprawy) był A.B. Wyżej wymieniony wchodzi również w skład Krajowej Rady Sądownictwa, aktualnie pełniąc funkcję jej Wiceprzewodniczącego (funkcję tę pełnił także w momencie wydania zaskarżonego wyroku). Z doniesień medialnych wynika, że zarówno sędzia A.B., jak i sędzia Rafał Stasikowski, byli członkami nieformalnej grupy Kasta/Antykasta (nazwa była zmieniana przez Administratora grupy) na komunikatorze WhatsApp. Powyższe sugeruje, że sędzia NSA Rafał Stasikowski jest co najmniej znajomym obecnego Prezesa Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie A.B. Dodatkowo zauważyć należy, iż sędzia Rafał Stasikowski uzyskał w ostatnim czasie rzadko spotykany awans z sądu rejonowego do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Niewątpliwie awans ten nie byłby możliwy bez rekomendacji neo-KRS, w której funkcję Wiceprzewodniczącego pełni A.B. Wskazane okoliczności, nie wynikają jedynie z subiektywnego przekonania strony, ale znajdują również potwierdzenie w wielu artykułach prasowych, które skarżący załączył do wniosku. Sugerują one istnienie nie tylko osobistych stosunków między wyżej wymienionymi sędziami, ale także innych uwarunkowań, które mogą mieć wpływ na wydanie przez sędziego NSA Rafała Stasikowskiego obiektywnego orzeczenia w sprawie. Okoliczności te powinny zatem zostać uznane za przyczyny, które mogą budzić uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w rozpoznaniu niniejszej sprawy.

Sędzia NSA Rafał Stasikowski w złożonym w dniu 19 kwietnia 2024 r. oświadczeniu wyjaśnił, że nie zachodzą wobec niego okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać wątpliwości co do jego bezstronności w sprawie (art. 19 p.p.s.a.).

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Wniosek o wyłączenie sędziego zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 18 § 1 p.p.s.a., sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy w sprawach, w których jest stroną lub pozostaje z jedną z nich w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziałuje na jego prawa lub obowiązki (pkt 1), swojego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego stopnia (pkt 2), osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli (pkt 3), w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem jednej ze stron (pkt 4), w których świadczył usługi prawne na rzecz jednej ze stron lub jakiekolwiek inne usługi związane ze sprawą (pkt 5), w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator (pkt 6), dotyczących skargi na decyzję lub postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty wydanych w postępowaniu administracyjnym nadzwyczajnym, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu sądowo-administracyjnym dotyczącym kontroli legalności decyzji albo postanowienia wydanych w postępowaniu administracyjnym zwyczajnym, brał udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie (pkt 6a), w których brał udział w rozstrzyganiu sprawy w organach administracji publicznej (pkt 7).

Stosownie natomiast do treści art. 19 p.p.s.a., niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie.

Instytucja wyłączenia sędziego, zarówno z mocy prawa, jak i na wniosek strony, jest istotną gwarancją procesową, która ma zapewnić rozpoznanie sprawy przez sąd w takim składzie orzekającym, którego sędziowie nie pozostają w relacjach osobistych ze stronami oraz nie mieli określonych wcześniej związków z rozpoznawaną sprawą. Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego we wszystkich procedurach sądowych sprowadza się do eliminowania przyczyn, które mogą skutkować wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznaniu określonej sprawy.

Z przepisu art. 19 p.p.s.a. wynika, że podstawą wyłączenia sędziego na żądanie strony jest przesłanka "istnienia okoliczności tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności". Badając rozumienie tego sformułowania należy wyjaśnić, że art. 19 p.p.s.a. w aktualnym brzmieniu jest skutkiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 grudnia 2015 r. sygn. akt SK 53/04 (OTK-A 2005, Nr 11, poz. 134), na mocy którego za niezgodne z art. 45 Konstytucji RP uznano poprzednie brzmienie tego przepisu – ograniczające przesłankę wyłączenia jedynie do stosunku osobistego z pominięciem innych okoliczności mogących mieć wpływ na ocenę bezstronności sędziego. Uzasadnienie powołanego wyroku stanowi zatem jedno z ważniejszych stanowisk judykatury dotyczących kierunku wykładni art. 19 p.p.s.a. Wyjaśniono w nim m.in. że mechanizmy służące realizacji konstytucyjnej gwarancji prawa do sądu, której jeden z elementów realizowany jest za pomocą instytucji wyłączenia sędziego, powinny godzić wartość, jaką jest niezależność sędziego od stron postępowania czy innych jego uczestników, z realnym zapewnieniem stronie możliwości urzeczywistnienia tego prawa, poprzez wpływ na postępowanie za pomocą takich instrumentów procesowych, które pozwolą na eliminację jakichkolwiek uzasadnionych w oczach postronnego obserwatora wątpliwości co do bezstronności sędziego. W konsekwencji, o potrzebie zastosowania instytucji wyłączenia sędziego nie może decydować jedynie zasadność in casu zarzutu braku obiektywizmu z punktu widzenia konkretnego sędziego, ale ocena, czy dla postronnego obserwatora, a także – jak się wskazuje w orzecznictwie Sądu Najwyższego – z punktu widzenia strony, "zachodzą wystarczające okoliczności, które mogą budzić wątpliwości co do bezstronności sędziego" (postanowienie SN z dnia 19 listopada 1981 r. sygn. akt IV PZ 63/81). Za trafne należy więc uznać stanowisko wyrażone w doktrynie, że przyczyną wyłączenia jest sama możliwość powstania wątpliwości, i to zarówno u podmiotów zgłaszających wniosek o wyłączenie, jak i u innych występujących w procesie, jak również u osób spoza procesu. Sąd winien zatem postanowić o wyłączeniu sędziego, jeżeli stwierdzi możliwość istnienia tych wątpliwości, niezależnie od własnego przekonania o ich zasadności. Nawiązując z kolei do jednego z wcześniejszych swoich wyroków, a mianowicie wyroku z dnia 20 lipca 2004 r. sygn. akt SK 19/02, Trybunał Konstytucyjny zwrócił też uwagę na aspekt tak zwanych "zewnętrznych znamion niezawisłości". W tym zakresie wyjaśnił, że: "wyłączenie sędziego służyć ma m.in. realizacji zewnętrznych znamion niezawisłości" oraz że "nakaz zachowywania zewnętrznych znamion niezawisłości dowodzi, że ważne jest nie tylko to, by sędzia orzekający w sprawie zachowywał się zawsze rzeczywiście zgodnie ze standardami niezawisłości i bezstronności, lecz także by w ocenie zewnętrznej zachowanie sędziego odpowiadało takim standardom. Reguły wyłączenia sędziego służą bowiem budowie społecznego zaufania do wymiaru sprawiedliwości. (...) Instytucja wyłączenia sędziego (zarówno z urzędu, jak i na jego własny wniosek) w równej mierze służy zapewnieniu realnej bezstronności sądu, jak i umacnianiu autorytetu wymiaru sprawiedliwości przez usuwanie choćby pozorów braku bezstronności".

Z powyższego wynika, że przy ocenie analizowanej przesłanki określonej w art. 19 p.p.s.a., niezależnie od przekonania samego sędziego co do zachowania swojej bezstronności i obiektywizmu w sprawie, istotny jest także odbiór zewnętrzny, tj. czy w ocenie innych postronnych osób dana okoliczność lub powołana podstawa wyłączenia jest tego rodzaju, że może wywołać uzasadnioną wątpliwość co do braku bezstronności sędziego. Sędzia nie tylko musi bowiem mieć własne poczucie bezstronności, lecz jest także zobowiązany do takiego postępowania i takich zachowań, które zapewniają przekonanie u innych o jego bezstronności. Postępowanie sędziego, stwarzające choćby tylko pozory braku bezstronności i obiektywizmu, godzi w społeczny odbiór sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Bezstronność sędziego polega zatem na tym, że traktuje on uczestników postępowania równorzędnie, a więc kieruje się obiektywizmem, nie stwarzając korzystniejszej sytuacji dla żadnej ze stron postępowania. Bezstronność ta jest ściśle związana z obiektywizmem sędziego w rozstrzyganiu danej sprawy, a więc wolnego od emocjonalnego stosunku do sprawy będącej przedmiotem rozstrzygania, bądź też emocjonalnego stosunku do strony. Wątpliwości co do bezstronności mogą wynikać chociażby z emocjonalnego zaangażowania sędziego w odniesieniu do danego uczestnika postępowania, gdzie jako przykład wskazuje się m.in. ujawnioną niechęć czy sympatię do strony albo faworyzowanie jednej ze stron (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz pod red. R. Hausera, M. Wierzbowskiego, Warszawa 2011, s. 158).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, stwierdzić należy, iż przedstawione we wniosku M.S. z dnia 12 kwietnia 2024 r. okoliczności pozwalają na uznanie, że mogą one wywoływać uzasadnione wątpliwości co do bezstronności sędziego NSA Rafała Stasikowskiego w tej sprawie.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 19 w zw. z art. 22 § 1 i § 2 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji postanowienia.