Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek, Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak, Sędzia NSA Teresa Zyglewska (spr.), Protokolant starszy asystent sędziego Marcin Rączka, po rozpoznaniu w dniu 7 grudnia 2018 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 października 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 876/16 w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2016 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz J. S. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Zaskarżonym do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wyrokiem z dnia 12 października 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2016 r. oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2013 r. w przedmiocie reformy rolnej.

Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawny.

Wnioskiem z dnia [...] grudnia 2000 r. W. S. i J. S. wystąpili o "stwierdzenie nieważności decyzji o konfiskacie majątku D., uchylenie jej i zwrócenie reszty majątku prawowitym właścicielom / spadkobiercom". Decyzją z dnia [...] kwietnia 2001 r. Wojewoda [...] umorzył postępowanie jako bezprzedmiotowe. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] października 2001 r. uchylił w całości decyzję Wojewody z dnia [...] kwietnia 2001 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi stopnia wojewódzkiego.

Decyzją z dnia [...] listopada 2002 r. nr [...] Wojewoda [...] stwierdził, że zespół dworsko-parkowy, wchodzący w skład majątku ziemskiego "[...]" o ogólnym obszarze [...] ha, stanowiący byłą własność K. S., położony na terenie gminy J., podlegał przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, ze zm.) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] lutego 2003 r. nr znak [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody z dnia [...] listopada 2002 r. Wyrokiem z dnia 28 maja 2004 r. sygn. akt IV SA 1155-1157/03 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2003 r. oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2005 r. nr [...] Wojewoda [...] umorzył postępowanie administracyjne. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] listopada 2005 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody z dnia [...] czerwca 2005 r. Wyrokiem z dnia 20 lutego 2007 r. sygn. akt IV SA/Wa 2387/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję Ministra z dnia [...] listopada 2005 r. oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] Wojewoda [...] umorzył jako bezprzedmiotowe postępowanie administracyjne o wydanie decyzji stwierdzającej, że dwór wraz z otaczającym go parkiem pochodzący z majątku ziemskiego "[...]" położony na terenie gminy J., stanowiący byłą własność K. S., nie podlegał przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...] Wojewoda [...] na wniosek J. S. wznowił postępowanie w sprawie zakończonej decyzją Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2010 r., a następnie decyzją z dnia [...] października 2011 r. odmówił uchylenia wskazanej decyzji. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] marca 2012 r. nr [...]utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Wojewody z dnia [...] października 2011 r.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku J. S., Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2010 r., a następnie, po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy swoje rozstrzygnięcie, decyzją z dnia [...] marca 2012 r. nr [...]. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 czerwca 2013 r. sygn. akt IV SA/Wa 959/13 oddalił skargę J. S. na decyzję Ministra z dnia [...] marca 2012 r.

[...] kwietnia 2012 r. J. S. wystąpił z ponownym wnioskiem o wydanie decyzji stwierdzającej, że dwór wraz z otaczającym go parkiem pochodzący z majątku ziemskiego pn. [...], położony na terenie gminy J., powiat b., nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. W dniu [...] czerwca 2013 r. wnioskodawca sprecyzował żądanie, wskazując, że wniosek dotyczy działek nr [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], objętych księgą wieczystą [...].

Decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...] Wojewoda [...] stwierdził, że zespół dworsko-parkowy obejmujący zgodnie z wnioskiem ww. działki, wchodzący w skład majątku ziemskiego [...], gmina J., powiat b., podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Odwołanie od powyższej decyzji wniósł J. S..

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi rozpatrując sprawę ustalił, że wymienione we wniosku działki pochodzą z nieruchomości, dla której prowadzono uprzednio księgę hipoteczną "[...]" powiatu b. (rep. hip. nr [...]). "[...]" o powierzchni [...] mórg został w 1921 r. wydzielony z dóbr "[...]", a właścicielem nowo powstałej nieruchomości został K. S., syn K. Nieruchomość została przejęta na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, co stwierdza zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] grudnia 194... r. (oznaczenie roku nieczytelne).

Zdaniem wnioskodawcy na przedmiotowych działkach znajdował się zespół dworsko-parkowy, który nie mógł podlegać przejęciu na cele reformy rolnej, ponieważ nie miał charakteru rolnego ani też nie pozostawał w funkcjonalnej więzi z resztą przejętego majątku ziemskiego. W związku z tym Minister zauważył, że możliwość wyłączenia części rezydencjalnych majątków spod przejęcia jest dopuszczalna w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zapoczątkowanym uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06.

Organ II instancji wskazał, że majątek w D. w chwili powstania w 1921 r. nie posiadał zespołu dworsko-parkowego. Kompleks taki został zaprojektowany przez planistę ogrodów W. T. i był realizowany od 1928/1929 r. W dniu [...] września 1939 r. budynek mieszkalny (dwór) znajdował się w stanie surowym z wykończonymi piwnicami i kilkoma pomieszczeniami na parterze (działka nr [...]). Właściciel majątku, K. S., nigdy nie przeprowadził się do budynku mieszkalnego, przed II wojną światową i w czasie okupacji mieszkał w czworaku położonym na zachód od dworu (obecnie działka [...]). W czworaku zamieszkiwał również zarządca majątku. W dniu [...] września 1939 r. sad był dopiero w trakcie urządzania. Wokół budynku mieszkalnego (przyszłego dworu) nie było ogrodzenia, jedynie szpaler drzew. W latach 1943 - 1944 w jednym z pomieszczeń dworu mieszkał W. O., który był pomocnikiem ogrodnika.

Minister ustalił, że po 1945 r. dwór był wykorzystywany jako magazyn (mieścił się tu Ośrodek Zaopatrzenia Robotniczego jednego z [...] przedsiębiorstw budowlanych), a w 1958 r. ulokowano w nim Dom Pomocy Społecznej, który funkcjonuje w tym miejscu do dziś. Na północny wschód od dworu (na działce nr [...]) znajduje się pawilon, który został wybudowany w 1997 r., nie istniał więc w dacie przejęcia nieruchomości na własność Państwa. Organ odwoławczy wskazał, że cenną charakterystykę parku zawiera ewidencja zabytkowej zieleni parku dworskiego w D., sporządzona w 1981 r. przez Interdyscyplinarny Zespół Naukowo-Badawczy Ochrony Środowiska Uniwersytetu [...].

Minister ustalił, że powierzchnia parku objętego ochroną konserwatorską wynosi [...] ha, co wynika ze sporządzonej w 1982 r. metryczki obiektu. Wymieniona wielkość zbliżona jest do powierzchni sadów (ogrodów owocowych) wchodzących w skład majątku, wskazanych w ewidencjach przejętych nieruchomości, pozyskanych z Archiwum Akt Nowych ([...]ha). Zasięg ogrodów owocowych został wskazany za pomocą znaków graficznych na pierworysie sporządzonym w 1952 r. przez mierniczego A. C. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej (skala 1:5000). Ogrody owocowe oznaczone na pierworysie obejmują część obecnych działek nr [...] (z wyłączeniem zabudowań gospodarczych), [...] (z wyłączeniem budynku dworu) i [...] (jedynie wąski pas o szerokości ok. 30-35 m, przylegający do działki [...]; pozostała część działki nr [...] to grunty orne).

Organ II instancji zauważył, że nieruchomość objęta niniejszym postępowaniem nie była typową siedzibą ziemiańską, lecz dopiero miała się nią stać. Zarówno w dniu [...] września 1939 r., jak i [...] września 1944 r. budynek przyszłego dworu nie był zamieszkiwany przez właściciela i nie pełnił funkcji reprezentacyjnych. Minister podniósł, że jak wynika z przedstawionych wyżej ustaleń i wyliczeń, teren określany jako park stanowił w istocie sad, a zatem służył działalności wytwórczej w rolnictwie i stanowił użytek rolny w rozumieniu § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51). Organ administracji publicznej oceniając charakter tej części nieruchomości oparł się przede wszystkim na pierworysie z 1952 r., który uznano za wiarygodny, ponieważ został sporządzony i zatwierdzony przez fachowe służby i jest jedynym dokumentem mapowym dotyczącym omawianego terenu, pochodzącym z okresu bliskiego przejęciu nieruchomości na własność Państwa. Ustalenia dokonane na podstawie pierworysu znajdują potwierdzenie w innych dowodach. Niewykluczone, że w bezpośrednim pobliżu przyszłego dworu znajdowała się roślinność ozdobna, musiała ona jednak zajmować niewielką powierzchnię .

W związku z powyższym Minister uznał, że obszar objęty postępowaniem służył celom gospodarczym (sad) bądź też pozostawał w związku z gospodarczą częścią majątku (czworaki, budynek przyszłego dworu). Do [...] września 1944 r. nie doszło do wyodrębnienia mieszkalno- reprezentacyjnego kompleksu, który utraciłby funkcjonalną więź z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej "[...]". Tym samym obszar oznaczony obecnie jako działki nr [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...], spełniał w ocenie Ministra przesłanki przejęcia na własność Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł J. S..

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 12 października 2016 r. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2013 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że przedmiotowa nieruchomość została przejęta na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Zdaniem Sądu I instancji zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania powyższych przepisów dekretu PKWN ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska". Obecnie w orzecznictwie sądowym ugruntował się pogląd, że na gruncie tego przepisu, na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie może tu zatem chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a, b, c, d i e dekretu.

Zdaniem Sądu I instancji w sprawach dotyczących podpadania bądź niepodpadania określonych nieruchomości pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej organy muszą zatem ustalać, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośrednio charakter rolniczy bądź, w przypadku braku takiego stwierdzenia, były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską. Z kolei tzw. związek funkcjonalny należy rozumieć jako możliwość (bądź jej brak) prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie.

Sąd I instancji nie podzielił stanowiska Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że istniał związek funkcjonalny pomiędzy dworem, a rolniczą częścią majątku, który uzasadniałby twierdzenie, że dwór stanowił centrum administracyjne nieruchomości ziemskiej. Nie wskazuje na to sposób zarządzania powyższą nieruchomością przez jej właściciela, który ów zarząd sprawował poprzez wyznaczoną do tego osobę zamieszkującą poza dworem. Przy czym organ I instancji ograniczył się do stwierdzenia, że istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a resztą majątku ziemskiego, zaś Minister stwierdził, że do [...] września 1944 r. nie doszło do wyodrębnienia mieszkalno-reprezentacyjnego kompleksu, który utraciłby funkcjonalną więź z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej "[...]". Zdaniem Ministra obszar objęty niniejszym postępowaniem służył celom gospodarczym (sad) bądź też pozostawał w związku z gospodarczą częścią majątku (czworaki, budynek przyszłego dworu). Z uwagi zaś na to, że w czasie II wojny światowej w jednym z pomieszczeń niewykończonego całkowicie dworu mieszkał pomocnik ogrodnika, a sam właściciel mieszkał w czworakach, to nie doszło do zerwania więzi łączącej dwór z gospodarczą częścią majątku, a funkcja gospodarcza przenikała się z funkcją mieszkalną.

Zdaniem Sądu I instancji takie stanowisko organów orzekających jest nieuprawnione w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Sam fakt niezamieszkiwania przez K. S. w niewykończonym jeszcze całkowicie dworze – w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego - nie może przesądzać o jego powiązaniu z gospodarczą częścią majątku. Właściciele dworów czy pałaców często nie zamieszkiwali w nich na stałe, a mimo to pałac i jego otoczenie pełniły funkcję mieszkaniową, reprezentacyjną i rekreacyjną, tworząc przestrzennie niezależną i zamierzoną programowo kompozycję. Sąd I instancji zauważył, że K. S. nie był z wykształcenia rolnikiem, w związku z czym powierzył prowadzenie gospodarstwa rolnego zarządcy, co nie jest w sprawie kwestionowane. Okoliczność jego zamieszkiwania w czworakach wiązała się z faktem, że nadzorował on budowę dworu. Powyższe nie oznacza, w ocenie Sądu I instancji, że istniał związek funkcjonalny pomiędzy dworem i jego otoczeniem a pozostałą częścią majątku.

Sąd I instancji nie podzielił stanowiska Ministra, że zgromadzone w sprawie dowody świadczą o tym, że pomiędzy nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, a zespołem dworsko – parkowym istniał nierozerwalny związek. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że dwór znajdujący się w środkowej części nieruchomości otoczony był alejami obsadzonymi drzewami i krzewami. Ogrodzony był zewnętrznymi słupami betonowymi wraz z żywopłotem i drutem kolczastym. Po stronie północnej znajdowały się czworaki, stodoła i budynki gospodarcze. Wojewódzki Sąd Administracyjny zauważył, że powyższe wynika z zeznań świadków W. O., J. O. przesłuchanych podczas rozprawy przeprowadzonej w dniu [...] września 2002 r. oraz z protokołu oględzin przeprowadzonych w dniu [...] września 2002 r. i w dniu [...] grudnia 2007 r. Jak wskazano w protokole oględzin z dnia [...] grudnia 2007 r. załączony do akt sprawy Plan parku i sadu w [...] odpowiada stanowi faktycznemu na datę przeprowadzenia oględzin. Do tych ustaleń organy orzekające w ogóle się nie odniosły.

Sąd I instancji podkreślił, że jak wynika z Ewidencji zabytkowej zieleni parku dworskiego w [...] sporządzonej przez Interdyscyplinarny Zespół Naukowo-Badawczy Ochrony Środowiska Uniwersytetu [...] w 1981 r. dwór został wybudowany w latach 30-tych XX wieku i w tym czasie powstał park wokół dworu.

W ocenie Sądu I instancji ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, wbrew twierdzeniom Ministra, że w przedmiotowym majątku ziemskim mógł znajdować się park. Powyższe potwierdza decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] czerwca 1984 r. w sprawie wpisania dobra kultury do rejestru zabytków. W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że park dworski założony został w latach 30-tych XX w. jako otoczenie równolegle powstającego modernistycznego dworu. Część przydworska parku pełni funkcje ozdobne otaczających obszarów sadowniczych. Do decyzji tej organy orzekające w ogóle się nie odniosły, poprzestając na dowolnym ustaleniu, że w otoczeniu dworu nie było parku, a jedynie sad. Wojewódzki Sąd Administracyjny zaś wywiódł, że z powołanej wyżej decyzji wynika zupełnie coś przeciwnego.

Nie bez znaczenia dla niniejszej sprawy, zdaniem Sądu I instancji jest również decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] listopada 1978 r. wpisująca do rejestru zabytków dwór w [...] powstały w

1939 r. Do tej decyzji organy orzekające nie odniosły się, a z jej uzasadnienia także wynika, że dwór otoczony jest parkiem o założeniu regularnym. Wynika z niej także, że w 1939 r. dwór istniał, a nie jak twierdzi Minister był to przyszły dwór. Z map załączonych do tej decyzji wyraźnie wynika, że oddzielona jest część dworsko-parkowa od reszty zabudowań gospodarczych i sadu. Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że Powyższe wynika również z mapy sporządzonej w

1952 r. przez A. C.. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ II instancji nie wyklucza, że w bezpośrednim pobliżu dworu znajdowała się roślinność ozdobna, ale arbitralnie stwierdza, że musiała zajmować niewielką powierzchnie. W tej kwestii organy orzekające nie poczyniły żadnych ustaleń.

W ocenie Sądu I instancji w rozpoznawanej sprawie dwór oddzielony był od części gospodarczej, co potwierdza zebrany przez organ materiał dokumentacyjny znajdujący się w aktach sprawy, przywołany wyżej, a zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia związku funkcjonalnego i gospodarczego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym, a pozostałą częścią majątku, który wyraźnie wskazywałby, że zespół dworsko-parkowy stanowił centrum zarządzania produkcją rolną, bez którego wytwórczość ta nie mogłaby prawidłowo funkcjonować.

Zdaniem Sądu I instancji przyjęta w zaskarżonej decyzji koncepcja rozumienia przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej nie jest prawidłowa. Analizując wypracowane przez orzecznictwo kryteria wzajemnych powiązań dworu z resztą majątku Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że zespół dworsko-parkowy mógł funkcjonować niezależnie od majątku ziemskiego. Skoro nie istniał związek funkcjonalny, dwór z parkiem nie mogły zostać potraktowane jako obiekty przeznaczone do produkcji rolnej, a wiarygodnych dowodów na niezbędność zespołu dworsko – parkowego dla funkcjonowania pozostałej, gospodarczej, rolniczej części majątku [...] nie wykazano. W świetle przeprowadzonych dowodów wzajemne usytuowanie obiektów wchodzących w skład majątku pozwalało na wyodrębnienie części niezwiązanej z gospodarstwem rolnym. Z całego majątku można wyodrębnić części dworsko-parkową oraz gospodarczą i mieszkalną dla pracowników rolnych oraz sad, ogród warzywny, o którym wspomina świadek W. O. i sad amatorski, o którego tworzeniu w 1939 r. na podstawie planu z 1928 r. mówi W. S. na rozprawie w dniu [...] września 2002 r. mogłyby – jako enklawa w zespole dworsko – parkowym – służyć wyłącznie na potrzeby dworu i jego mieszkańców, ale nie były dostępne dla innych osób. Taka okoliczność również – w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego - powodowałaby brak możliwości objęcia takiej enklawy przepisami o reformie rolnej.

Sąd I instancji uznał, że postępowanie wyjaśniające przeprowadzone przez organ I instancji nie dostarczyło wszystkich niezbędnych materiałów dowodowych do prawidłowego rozpatrzenia sprawy i podjęcia merytorycznej decyzji. Zbadanie wszystkich przesłanek warunkujących możliwość zastosowania w rozpatrywanej sprawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu oraz podniesionych w uzasadnieniu złożonego wniosku zagadnień było elementem niezbędnym do dokonania oceny prawidłowości wszczęcia i przeprowadzenia kwestionowanego postępowania. Wobec stwierdzenia, że kontrolowane postępowanie Wojewody nie wyjaśniło powstałych wątpliwości, Sąd I instancji uznał, że organy przed podjęciem merytorycznej decyzji nie wyjaśniły dokładnie sprawy, a także nie zebrały i nie rozpatrzyły całego materiału dowodowego, co oznacza, że podjęte przez nie decyzje wydane zostały z naruszeniem przepisów art. 7, 77 § 1, art. 80 i 107 § 3 k.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W uzasadnieniu wydanej decyzji organy nie poddały analizie znacznej części materiału dowodowego, m.in. dokumentacji Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...], decyzji w sprawie wpisania dóbr kultury do rejestru zabytków z dnia [...] listopada 1978 r., i z dnia [...] czerwca 1984 r., protokołów oględzin z dnia [...] września 2002 r., i z dnia [...] grudnia 2007 r., w sposób wybiórczy dokonały analizy sporządzonej przez Interdyscyplinarny Zespół Naukowo-Badawczy Ochrony Środowiska Uniwersytetu [...] Ewidencji zabytkowej zieleni parku krajobrazowego. Brak jest także stanowiska organów w sprawie twierdzeń wnioskodawcy, że park nie był przeznaczony do działalności rolniczej, miał charakter ozdobny, rekreacyjny, nie był związany z gospodarstwem rolnym i nie mógł być wykorzystany na cele reformy rolnej. W szczególności jest to istotne w sytuacji, w której co do zasady parki nie mają charakteru rolnego i nie pozostawały w "związku funkcjonalnym" z częścią gospodarczą nieruchomości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny podkreślił, że w sprawach dotyczących podpadania bądź niepodpadania określonych nieruchomości pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej organy muszą ustalać, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośrednio charakter rolniczy bądź, w przypadku braku takiego stwierdzenia, były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską. Z kolei tzw. związek funkcjonalny należy rozumieć jako możliwość (bądź jej brak) prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Takich ustaleń organy orzekające nie poczyniły bezzasadnie przyjmując, że cała nieruchomość objęta wnioskiem J. S., a wchodząca w skład majątku ziemskiego [...] podpadała pod działanie dekretu o reformie rolnej. Tymczasem jak wskazano wyżej obowiązkiem organów było ustalenie jaką powierzchnię zajmował zespół dworsko-parkowy, który w ocenie Sądu I instancji nie podpadał pod działanie dekretu. Co do pozostałej zabudowanej części nieruchomości była ona zdominowana funkcją rolną, sadowniczą lub znajdowała się w funkcjonalnym związku z pozostałą ściśle rolniczą częścią majątku. Zabudowania miały charakter folwarczny i były osadzone w świecie produkcji rolnej (stodoła, inne budynki gospodarcze, czworaki), usytuowano je w pobliżu pól. Zabudowania mieszkalne miały związek z prowadzeniem i nadzorem produkcji rolnej, gdyż były przeznaczone dla pracowników folwarku i koordynatorów ich pracy rolnej. W odniesieniu do tej części ustalenia organów w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego są prawidłowe.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu naruszenie:

1. przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. polegające na błędnym zrekonstruowaniu stanu faktycznego, przyjętego za podstawę orzeczenia, wyrażające się w stwierdzeniu, że przynajmniej część nieruchomości objętej postępowaniem miała charakter mieszkalno - reprezentacyjny, a także polegające na uznaniu, że postępowanie wyjaśniające nie dostarczyło niezbędnych materiałów dowodowych - co miało istotny wpływ na wynik sprawy, doprowadziło bowiem Sąd do zakwestionowania ustaleń stanu faktycznego dokonanych przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, bezzasadnego przypisania organowi naruszenia wymienionych przepisów postępowania administracyjnego, uchylenia decyzji organów obu instancji i związania ich nieprawidłową oceną prawną oraz wskazaniami co do dalszego postępowania, a w konsekwencji także niewłaściwego zastosowania przepisów prawa materialnego,

2. prawa materialnego to jest art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że w okolicznościach omawianej sprawy już sam zamiar wyodrębnienia z majątku [...] części rezydencjalnej pozbawia ją rolniczego charakteru i prowadzi do konieczności badania tzw. związku funkcjonalnego, mimo że bezsporne jest, iż nieruchomość przed 1944 r. nie pełniła funkcji, mieszkalno-reprezentacyjnych, a także polegające na nieprzyjęciu, że przyszły dwór mógłby podlegać przejęciu, na cele reformy rolnej jedynie w sytuacji, w której stanowiłby centrum zarządzania produkcją rolną.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi J. S., na podstawie art. 188 p.p.s.a. oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego od J. S. na rzecz Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, zgodnie z art. 203 pkt 2 p.p.s.a.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wywodzono, że Wojewódzki Sąd Administracyjny kwestionuje ustalenia Ministra, powołując się na decyzję Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] listopada 1978 r. wpisującą do rejestru Zabytków "dwór w [...]powstały w 1939 r."; Zdaniem Sądu z decyzji tej wynika, że "w 1939 r. dwór istniał, a nie jak twierdzi Minister był to przyszły dwór". W istocie jednak sformułowanie zawarte w decyzji konserwatorskiej nie podważa ustaleń Ministra. Z decyzji tej wynika jedynie, że w 1939 r. fizycznie istniał budynek (niekoniecznie wykończony), który później określano mianem dworu.

Skarżący kasacyjnie wywodził, że Wojewódzki Sąd Administracyjny zarzucił organom rozpatrującym sprawę nieodniesienie się do protokołów oględzin z dnia [...] września 2002 r. i [...] grudnia 2007 r. W ocenie organu trudno jednak przyjąć, aby oględziny, które polegają na bezpośrednim, zmysłowym zbadaniu właściwości lub stanu osób, miejsca czy rzeczy, mogły być znaczącym dowodem w sprawie. Przedmiotem postępowania jest ocena nieruchomości na dzień [...] września 1944 r., dlatego przeprowadzone kilkadziesiąt lat później oględziny trudno uznać za wartościową czynność dowodową.

Skarżący kasacyjnie argumentował, że ustalenia dokonane na podstawie ewidencji parku z 1981 r. potwierdzają wcześniejsze wyliczenia, z których wynika, że sad zajmował ponad [...] ha powierzchni. Twierdzenie organu, o niewielkiej powierzchni, którą mogła zajmować ewentualna roślinność ozdobna, nie jest, więc, jak zarzuca Sąd I instancji arbitralne. Zdaniem organu nie do przyjęcia są twierdzenia Sądu wskazujące, że możliwe jest wyodrębnienie części niezwiązanej z produkcją rolną.

W związku z tym za nietrafne, w ocenie skarżącego kasacyjnie, należy uznać zarzuty niezebrania i nierozpatrzenia w całości materiału dowodowego.

Nie kwestionując przedstawionej przez Sąd I instancji wykładni art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, w tym określonego rozumienia tzw. związku funkcjonalnego, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zauważył, że w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym sprawy nie należy badać, czy część rolnicza mogła prawidłowo funkcjonować bez części rezydencjonalnej i na odwrót, ponieważ część mieszkalno-reprezentacyjna nie istniała, a teren objęty postępowaniem nie został wydzielony z nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną J. S. wniósł o jej oddalenie i zasadzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Uczestnik postępowania Powiat B. w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej uwzględnienie i uchylenie zaskarżonego wyroku oraz oddalenie skargi J. S..

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.

W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia przepisów postępowania, to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. stwierdzić należy, że nie zasługuje on na uwzględnienie. Zasadnie bowiem Wojewódzki Sąd Administracyjny zauważył, że organ jest zobligowany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Warto podkreślić, że powyższym twierdzeniom Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego nie zaprzeczono w skardze kasacyjnej. Skarżący kasacyjne argumentował bowiem, że oględziny dokonane [...] września 2002 r. i [...] grudnia 2007 r. podlegały na bezpośrednim, zmysłowym zbadaniu właściwości lub stanu osób, miejsca, czy rzeczy, a przedmiotem postępowania jest ocena nieruchomości na dzień [...] września 1944 r. dlatego przeprowadzone kilkadziesiąt lat później oględziny trudno uznać za wartościową czynność dowodową. Z powyższego stanowiska skarżącego kasacyjnie wywieść można, że dowód ten został uznany przez organ za nieprzydatny w jego ocenie do dokonania ustaleń stanu faktycznego, stąd też nie został on uwzględniony i omówiony w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji. Takie postępowanie organu było w sposób oczywisty niezgodne z wymogami zakreślonymi w art. 77 § 1 k.p.a. i 80 k.p.a. Ponadto, co ma istotne znaczenie w rozpoznawanej sprawie, skarżący kasacyjnie pominął istotną okoliczność jaką był fakt, że oględziny te odbywały się z udziałem osób, w tym W. O., który w okresie przedwojennym był pomocnikiem ogrodnika w przedmiotowym majątku ziemskim, a więc dokładnie znał rozkład i lokalizację poszczególnych części tej nieruchomości oraz sposób jej użytkowania. Organy administracji obu instancji pominęły powyższy materiał dowodowy, wywodząc w skardze kasacyjnej, że nie był on istotny i pomocny w rozpoznaniu sprawy z czym, choćby z przyczyn podanych wyżej nie można się zgodzić.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zasadnie wywiódł także, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jak i decyzji organu I instancji nie poddano analizie części materiału dowodowego w tym dokumentacji Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...], decyzji w sprawie wpisania dóbr kultury do rejestru zabytków z dnia [...] listopada 1978 r. i z dnia [...] czerwca 1984 r., protokołu oględzin z dnia [...] września 2002 r. i z dnia [...] grudnia 2007 r., a w sposób wybiórczy dokonano analizy sporządzonej przez Interdyscyplinarny Zespół Naukowo – Badawczy Ochrony Środowiska Uniwersytetu [...] Ewidencji zabytkowej zieleni parku krajobrazowego. Nawiązując do przedstawionej powyżej argumentacji pamiętać należy, że swobodna ocena dowodów, aby nie przekształciła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz zachowaniem określonych reguł tej oceny. Ocena powinna być oparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału dowodowego. Organ powinien dokonać oceny poszczególnych dowodów i rozpatrzyć nie tylko poszczególne dowody z osobna, ale wszystkie dowody we wzajemnej łączności. Wyniki oceny materiału dowodowego muszą mieć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji.

W rozpoznawanej sprawie, jak słusznie ocenił to Sąd I instancji, organy uchybiły powyższym regułom postępowania. Zasadnie Sąd I instancji wywiódł, że niezbędnym jest aby stan faktyczny w sprawie został ustalony w oparciu o cały materiał dowodowy, przy czym analiza poszczególnych dokumentów nie może być dokonywana wybiórczo, tak jak miało to miejsce w przypadku analizy sporządzonej przez Interdyscyplinarny Zespół Naukowo – Badawczy Ochrony Środowiska Uniwersytetu [...] Ewidencji zabytkowej zieleni parku krajobrazowego. Organ II instancji uwzględnił jedynie częściowo treść powyższego dokumentu, pomijając inne okoliczności wynikające z tego dokumentu, chociażby fakt, że z analizy tej wynika, iż w latach 30-tych XX wieku na przedmiotowej nieruchomości został wybudowany dwór, a wokół niego powstał park. Poza częściowym uwzględnieniem powyższego dokumentu dla ustalenia stanu faktycznego posłużyły organowi ponadto metryczka obiektu z 1982 r. i pierworys sporządzony w 1952 r. przez mierniczego A. C., zatwierdzony przez Kierownika Oddziału Pomiarów Rolnych Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej.

Pozostałe dokumenty wymienione przez Wojewódzki Sąd Administracyjny nie zostały poddane analizie przez organy administracji. Podzielić należy więc stanowisko Sądu I instancji, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ administracyjny obowiązany jest rozpatrzyć nie tylko poszczególne dowody z osobna, ale wszystkie dowody we wzajemnej łączności. Wyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego bowiem polega na takim ustosunkowaniu się do każdego ze zgromadzonych w sprawie dowodów, z uwzględnieniem wzajemnych powiązań między nimi, aby uzyskać jednoznaczność ustaleń faktycznych i prawnych. Dopiero bowiem jednoznaczne ustalenie stanu faktycznego sprawy stwarza podstawy do wyrażenia stanowiska, które nie przekraczałoby granic zasady swobodnej oceny dowodów, wynikającej z art. 80 k.p.a.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego, to jest art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego stwierdzić należy, że nie jest on oparty na usprawiedliwionych podstawach. Zauważyć należy, że skarżący kasacyjnie nie zakwestionował oceny Sądu I instancji o braku związku funkcjonalnego pomiędzy dworem, a rolniczą częścią majątku, wywodząc, że część mieszkalno – reprezentacyjna nie istniała, a teren objęty postępowaniem nie został wydzielony z nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym. Przy czym, co warto podkreślić organ nie kwestionował, że dwór, w którym część pomieszczeń mieszkalnych była już wykończona istniał już we wrześniu 1939 r., a w latach powojennych w budynku tym znajdował się magazyn, a następnie dom pomocy społecznej. Okoliczności te w tym zakresie nie należały więc do spornych.

Na podstawie powołanego wyżej przepisu w dniu wejścia w życie dekretu (czyli w dniu [...] września 1944 r.) właściciele ziemscy zostali pozbawieni własności majątku z mocy prawa bez jakiegokolwiek odszkodowania. Taki stan rzeczy powoduje konieczność ścisłej interpretacji przepisów dekretu, jako przepisów szczególnych, odstępujących od ogólnych reguł i jako takie nie podlegających rozszerzającej interpretacji. Niedopuszczalna jest natomiast taka interpretacja tych przepisów, która nie licząc się z ich treścią, uwzględnia jedynie ówczesne przesłanki polityczne. Takie stanowisko - powszechnie aprobowane w piśmiennictwie oraz orzecznictwie Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego - wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 września 1991 r., sygn. akt III CZP 90/91 (OSNC z 1992 r. nr 5, poz. 72). Stanowisko takie wyrażone zostało także w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1992 r., sygn. akt III ARN 23/92 (OSP z 1993 r. nr 3, poz. 47), z treści którego wynika, że brak jest podstaw do tego, ażeby przepisy nacjonalizacyjne, które wprowadziły rewolucyjne ograniczenia prawa własności wyjaśniać jeszcze głębiej w kierunku ograniczenia prawa własności i to w drodze wykładni rozszerzającej, wbrew brzmieniu przepisu.

W związku z tym zwrócić należy uwagę, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (w pierwotnym brzmieniu), na cele reformy rolnej przeznaczone miały być nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Zgodnie zaś z pierwotnych brzmieniem art. 1 część druga tego dekretu, przejęte nieruchomości miały być przeznaczone na:

- upełnorolnienie istniejących gospodarstw o powierzchni niżej pięciu hektarów użytków rolnych,

- tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców,

- tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej, kolonii i ogródków działkowych robotniczych, urzędniczych i rzemieślniczych,

- zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego.

Zwrócić należy uwagę, że art. 1 ust. 2 lit. e tego dekretu (mówiący o zarezerwowaniu odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji) został dodany na podstawie art. 1 pkt 4 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz.9) dopiero z dniem 19 stycznia 1945 r. Akt ten zmienił także treść art. 1 ust. 2 litery a i c. Przede wszystkim jednak dekret z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, w cytowanym wyżej art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej skreślił słowa "o charakterze rolniczym". Powołana zmiana nie stanowiła jednak kolejnej reformy rolnej, lecz dotyczyła reformy rolnej wynikającej z dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. O ile więc reformą rolną objęto - w myśl cytowanego wyżej pierwotnego brzmienia art. 2 ust. 1 lit. e - nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, to w wyniku dokonanej zmiany tego przepisu za nieruchomości ziemskie o rolniczym charakterze należało uznać także takie nieruchomości, które wprawdzie nie miały charakteru rolniczego, ale pozostawały z rolniczą częścią majątku ziemskiego w nierozerwalnym związku funkcjonalnym, w ramach którego nieruchomości nierolnicze nie mogły być samodzielnie wykorzystywane w oderwaniu od części rolniczej, jak również część majątku ziemskiego o charakterze rolniczym nie mogła prawidłowo funkcjonować bez przedmiotowych nieruchomości nierolniczych.

W tej sytuacji zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania powyższych przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska", bowiem powołany dekret nie dawał podstaw do konfiskaty całego mienia osób fizycznych, w tym wszystkich gruntów i zabudowań właścicieli ziemskich. Raz jeszcze podkreślenia wymaga, że w myśl pierwotnego określenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym i o określonym w tym przepisie areale. Późniejsza nowelizacja dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie może jednak oznaczać, że dekret dotyczył wszelkich nieruchomości ziemskich. W związku z brakiem w dekrecie ustawowej (legalnej) definicji pojęcia "nieruchomość ziemska", jego treść powinna być zatem ustalona z uwzględnieniem innych elementów całej tej regulacji, w tym normatywnie określonych w tym dekrecie celów reformy rolnej. Istotną rolę w tym zakresie odgrywa przepis art. 1 ust. 2 dekretu, który ustala, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Określenie tych celów dodatkowo czyni zasadnym restrykcyjny charakter wykładni przepisów dekretu.

Stanowisko w tej kwestii wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06. Niezależnie od zasadniczej tezy, wskazującej na przepis § 5 rozporządzenia jako podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, Sąd ten wskazał, że na gruncie tego przepisu, na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie może tu zatem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a, b, c, d i e dekretu. Sąd ten stwierdził przy tym, że punkty a-c bezspornie odnoszą się do gruntów rolnych przeznaczonych na upełnorolnienie lub utworzenie nowych gospodarstw rolnych, a wątpliwości mogą budzić jedynie dwie następne litery tego przepisu (lit. d oraz lit. e), w których mowa o zarezerwowaniu "odpowiednich terenów" (ale nie "odpowiednich obiektów") na realizację określonych celów. Dla przyjmowanego dziś pojęcia nieruchomości ziemskiej istotne znaczenie ma także w dalszym ciągu uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89 (OTK z 1990 r., poz. 26, s. 174), która zachowuje swoją wartość interpretacyjną pomimo utraty mocy powszechnie obowiązującej. Przyjęto w niej, że pod pojęciem "nieruchomość ziemska", używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tzn. takie, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej.

Biorąc zatem także pod uwagę przedmiot dekretu, jakim jest reforma rolna, należy uznać, że nieruchomość ziemska to taka, która ma charakter rolniczy (patrz także wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 21 grudnia 2006 r., sygn. akt I OSK 851/05, 4 lutego 2009 r., sygn. akt I OSK 287/08, 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 906/08 oraz uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10). Wszelkie inne nieruchomości ziemskie, nie mające jednocześnie charakteru rolniczego, przedmiotowo nie mogą podlegać pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Mając powyższe na uwadze można określić, jakie przesłanki musiała spełniać nieruchomość, aby na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu mogła być przejęta na cele reformy rolnej, i tak była to nieruchomość:

- ziemska o charakterze rolniczym,

- stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych,

- spełniająca normy obszarowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu,

- nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.

Spełnienie zatem nie tylko norm obszarowych decydowało o podpadaniu nieruchomości pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Dopiero spełnienie przez nieruchomość wszystkich wyżej wymienionych przesłanek pozwalało uznać, że nieruchomość podpadała pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Natomiast w sytuacji, kiedy część nieruchomości nie spełniała powyższych przesłanek, a w szczególności nie miała charakteru rolniczego i nie nadawała się na realizację celów reformy rolnej nie powinna przejść na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Biorąc powyższe rozważania pod uwagę podzielić należy stanowisko Sąd I instancji, że nieruchomość zabudowana dworem, nawet jeśli nie zamieszkiwał w nim właścicieli i nie był on w całości wykończony, trudno uznać za nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym. Ponownego zaś podkreślenia wymaga, że skarga kasacyjna nie zakwestionowała stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego o braku związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworko – pałacowym, a pozostałą częścią majątku. Czyni to powyższy zarzut naruszenia prawa materialnego niezasadnym, w konsekwencji czego jako słuszne należy uznać stanowisko Sądu I instancji, o konieczności dokonania prawidłowych, zgodnych z normami postępowania administracyjnego ustaleń faktycznych dotyczących powierzchni jaka zajmował zespół dworko – pałacowy.

Mając na względzie powyższe rozważania skarga kasacyjna została oddalona w oparciu o art. 184 p.p.s.a.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na moc art. 204 pkt 2 p.p.s.a.