Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Dominik Gajewski (sprawozdawca), Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz, Sędzia NSA Bogusław Woźniak, po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej M. K. - Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym P. w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 września 2021 r. sygn. akt I SA/Po 377/21 w sprawie ze skargi M. K. - Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym P. w P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia 16 lutego 2021 r. nr 3001-IEW1.720.13.2020 w przedmiocie opłaty egzekucyjnej 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od M. K. - Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym P. w P. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu kwotę 2700 (słownie: dwa tysiące siedemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

III FSK 785/22

UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu (dalej: WSA) w dniu 29 września 2021 r., sygn. akt I SA/Po 377/21 w sprawie ze skargi M. K., Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym P. w P. (dalej: Skarżący) na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu (dalej: organ) z dnia 16 lutego 2021 r. nr 3001-IEW1.720.13.2020 w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty opłaty egzekucyjnej, oddalił skargę.

Naczelnik Urzędu Skarbowego Poznań G. decyzją z 20 listopada 2020 r., nr 3020-SPV.4108.3.2020, odmówił stwierdzenia nadpłaty opłaty egzekucyjnej. Następnie Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu decyzją z 16 lutego 2021 r., nr 3001-IEW1.720.13.2020, utrzymał w mocy postanowienie organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji, że wszystkie opłaty uzyskiwane przez komornika sądowego po dniu wejścia w życie ustawy z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 850 ze zm. – dalej: u.k.s.), o ile postanowienie ustalające je uprawomocniło się po dniu 1 stycznia 2019 r., zmieniły swój status, stanowiąc niepodatkową należność budżetu państwa i jako takie są jedyną podstawą określenia wynagrodzenia prowizyjnego komornika.

WSA w Poznaniu podzielił ocenę organów, że w odniesieniu do zagadnień związanych z problematyką szeroko rozumianego poboru kosztów komorniczych przepis art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 210 ze zm. – dalej: u.k.k.) należy wykładać ściśle. W tym kontekście należy podkreślić, że w przeciwieństwie do wcześniejszego stanu prawnego, w którym ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1309 ze zm. – dalej: u.k.s.e.) regulowała całokształt zagadnień ustrojowych dotyczących komorników sądowych, funkcjonowania systemu finansowania egzekucji sądowej, jak i szczegółowych zasad poboru opłat egzekucyjnych, od 1 stycznia 2019 r. zagadnienia te zostały podzielone między u.k.s. i u.k.k. Dlatego też należy mieć na względzie, że przepis art. 52 ust. 1 u.k.k. odnosi się do postępowań wszczętych i niezakończonych jedynie w zakresie, w którym pokrywa się on z przedmiotem regulacji objętym u.k.k. Jest to zastrzeżenie istotne, albowiem u.k.k. określa wysokość kosztów komorniczych i zasady ich ponoszenia oraz tryb postępowania w sprawach dotyczących tych kosztów (art. 1 u.k.k.), ale już nie zasady wynagradzania komorników sądowych. Nie odnosi się ona również do istotnej kwestii, jaką jest istota samej opłaty egzekucyjnej - problematyka ta została uregulowana w art. 149 ust. 1 u.k.s. W konsekwencji prowadzi to do uznania, że w postępowaniach wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie ustawy przepisy dotychczasowe stosuje się jedynie w zakresie określania wysokości opłat egzekucyjnych i wydatków, zasad ich ponoszenia oraz trybu postępowania dotyczącego tych kosztów. Nie odnosi się to jednak do zasad ustalania wynagrodzenia komornika za prowadzenie tych spraw oraz określenia, czym w istocie jest opłata egzekucyjna. W tym zakresie zastosowanie mają z dniem 1 stycznia 2019 r. przepisy art. 149-150 u.k.s., z wyjątkiem przewidzianym w art. 283 u.k.s. (por. wyrok WSA w Poznaniu z 23 czerwca 2021 r., sygn. akt I SA/Po 277/21 – wszystkie orzeczenia powołane w niniejszym wyroku dostępne są na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Z kolei na mocy art. 305 u.k.s. moc utraciła dotychczasowa u.k.s.e., co oznacza, że z dniem 1 stycznia 2019 r. ustawa ta została usunięta z obrotu prawnego.

Dlatego też Sąd stwierdza, że organy dokonały prawidłowej wykładni spornych przepisów, przyjmując na podstawie art. 149 u.k.s., że opłaty egzekucyjne od dnia 1 stycznia 2019 r. stały się niepodatkową należnością budżetową, która po potrąceniu wynagrodzenia prowizyjnego komornika, stanowi dochód budżetu państwa i podlega wpłacie na rachunek bankowy właściwego urzędu skarbowego. Ponadto ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, by w sprawie zachodził przypadek, o którym mowa w art. 283 ust. 1 u.k.s., tj. by opłaty egzekucyjne zostały prawomocnie ustalone przed dniem 1 stycznia 2019 r., co wyłączałoby zastosowanie art. 149 u.k.s. Jednocześnie za błędne uznano stanowisko skarżącego, że opłaty w sprawach wszczętych przed 1 stycznia 2019 r., ale ustalone prawomocnym postanowieniem komornika po tym dniu, nie stanowią opłat w rozumieniu u.k.s. i nie są należnością budżetową, a w całości stanowią przychód komornika według dawnej u.k.s.e.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku WSA złożył pełnomocnik komornika, zaskarżając go w całości, na podstawie art. 173 § 1-2 i art. 175 § 1 ustawy z 30.8.2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022., poz. 329, dalej: p.p.s.a.).

Stosownie do art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zarzucono wyrokowi naruszenie przepisów postępowania i naruszenie przepisów prawa materialnego, mające istotny wpływ na wynik sprawy tj.:

art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez wadliwe skonstruowanie uzasadnienia polegające na niewystarczającym wyjaśnieniu podstawy prawnej rozstrzygnięcia oraz skutkujące jego niekompletnością;

art. 149 ust. 1-2 ustawy o komornikach sądowych poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przepisy te znajdują zastosowanie do opłat egzekucyjnych ustalonych i pobranych po 1.1.2019 r. w postępowaniach egzekucyjnych wszczętych do 31.12.2018 r. i Skarżący miał obowiązek odprowadzenia tych opłat egzekucyjnych (jako niepodatkowych należności budżetowych o charakterze publicznoprawnym) do właściwego urzędu skarbowego, podczas gdy przepis ten znajduje zastosowanie wyłącznie do opłat egzekucyjnych ustalonych i pobranych po 1.1.2019 r. w postępowaniach egzekucyjnych wszczętych po tej dacie, tj. po 1.1.2019 r.

Wobec powyższego wniesiono o:

Uchylenie w całości wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 29.9.2021 r. (I SA/Po 377/21) i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi, ewentualnie - gdyby Sąd uznał, że istnieją podstawy do rozpoznania skargi na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z 16.2.2021 r. (3001- IEW1.720.13.2020) uchylenie w całości wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 29.9.2021 r. (I SA/Po 377/21) i rozpoznanie skargi na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z 16.2.2021 r. (3001-IEW1.720.13.2020) zgodnie z wnioskiem w niej wskazanym;

Zasądzenie od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu na rzecz Skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych;

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik organu wniósł o jej oddalenie, rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu bierze pod rozwagę nieważność postępowania (art. 183 § 1 p.p.s.a.). Takich jednak przesłanek w niniejszej sprawie z urzędu nie odnotowano. Skarga kasacyjna została zatem zbadana według reguły związania zarzutami w niej zawartymi.

Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że kluczowe z punktu widzenia rozpoznawanej sprawy staje się ustalenie wykładni przepisów intertemporalnych, w związku ze zmianą obowiązującego stanu prawnego od 1.01.2019 r., z którym to momentem dotychczasowa ustawa o komornikach sądowych i egzekucji została zastąpiona przez dwie ustawy: ustawę z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych i ustawę z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych. Obie ustawy weszły w życie z dniem 1.01.2019 r. W ustawie o komornikach sądowych w art. 283 wskazano, iż opłat egzekucyjnych prawomocnie ustalonych przed 1.01.2019 r. nie uznaje się za niepodatkową należność budżetową podlegającą przekazaniu na rachunek urzędu skarbowego, lecz przypadają one komornikowi sądowemu zgodnie z dotychczasowymi przepisami. Natomiast w art. 52 ust. 1 ustawy o kosztach komorniczych wskazano, że do postępowań wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy o kosztach komorniczych stosuje się przepisy dotychczasowe.

W związku z powyższą regulacją w orzecznictwie sądów administracyjnych powstało zagadnienie prawne, które zostało przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego postanowieniem z 18 kwietnia 2023 r., III FSK 4842/21. Zagadnienie to sprowadza się do odpowiedzi na pytanie "Czy w świetle art. 149 ust. 1-3 zw. z art. 283 ust. 1 ustawy z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych, daninami publicznymi są jedynie opłaty egzekucyjne pobierane na podstawie ustawy z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych, a nie są nimi opłaty egzekucyjne pobierane od 1 stycznia 2019 r. na podstawie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji, czy też od 1 stycznia 2019 r. daninami publicznymi stały się wszystkie pobierane od tego dnia opłaty egzekucyjne, w tym również na podstawie cyt. ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji?"

W uchwale z 30 października 2023 r., III FPS 1/23, Naczelny Sąd Administracyjny opierając się zarówno na wykładni art. 149 ustawy o komornikach sądowych, art. 283 ustawy o komornikach sądowych oraz art. 52 ustawy o kosztach komorniczych stwierdził, że "W świetle art. 149 ust. 1 – 3 w zw. z art. 283 ust. 1 ustawy z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych (...), od 1 stycznia 2019 r. daninami publicznymi stały się wszystkie pobierane od tego dnia opłaty egzekucyjne, w tym również na podstawie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (...); z tak określonego zakresu niepodatkowych należności budżetowych wyłączono te opłaty egzekucyjne, które zostały prawomocnie ustalone przed dniem 1 stycznia 2019 r."

W uzasadnieniu uchwały NSA wskazując na treść art. 149 ust. 1 ustawy o komornikach sądowych wyjaśnił, że opłata egzekucyjna jest daniną publicznoprawną, której konstrukcja normatywna została umieszczona w dwóch unormowaniach, w ustawie o komornikach sądowych, która ma wymiar wyjściowy, a zatem przesądzający co do jej charakteru prawnego, a następnie w ustawie o kosztach komorniczych, gdzie określono zasady jej poboru, a więc te elementy konstrukcji, które dotyczą tych zasad. Wskazanie zasad poboru tej niepodatkowej należności budżetowej w ustawie o kosztach komorniczych ma to znaczenie, że chodzi o wyrażenie pewnych jej elementów konstrukcyjnych, a nie wprowadzenie dodatkowego reżimu regulacji rozszerzającego zakres jej zastosowania.

Zdaniem składu poszerzonego NSA, wprowadzenie instytucji opłaty egzekucyjnej, jako niepodatkowej należności budżetowej zostało doprecyzowane poprzez określenie w art. 283 ust. 1 ustawy o komornikach sądowych sytuacji, kiedy m.in. przepis art. 149 tej ustawy nie ma zastosowania. Regulacja ta wskazuje, że również art. 149 ust. 1-3 tej ustawy nie ma zastosowania do tych opłat egzekucyjnych, które zostały prawomocnie ustalone przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, tj. przed 1 stycznia 2019 r. Nie stanowią zatem niepodatkowych należności budżetowych te opłaty egzekucyjne, które zostały prawomocnie ustalone przed 1 stycznia 2019 r. Ustawodawca posługuje się określeniem "opłata egzekucyjna" w art. 283 ust. 1 tej ustawy bez jej zróżnicowania pojęciowego i zakresowego co do reżimu prawnego co oznacza, że obejmuje również zakresem swojego obowiązywania rozwiązania zawarte w ustawie o komornikach sądowych i egzekucji.

W treści art. 149 ust. 3 ustawodawca definiuje pojęcie uzyskanych opłat egzekucyjnych przyjmując, że chodzi o opłaty faktycznie pobrane lub ściągnięte na podstawie przepisów ustawy o kosztach komorniczych. Taki zwrot normatywny, mający postać definicji legalnej, gdzie wskazuje na opłaty faktycznie pobrane lub ściągnięte na podstawie przywołanej ustawy o kosztach komorniczych ma sens normatywny, który należy odczytywać w powiązaniu z art. 149 ust. 1 ustawy o komornikach sądowych, a zatem rozwiązania, gdzie wyrażono zasady poboru tej opłaty.

W uchwale NSA wyraźnie wskazał, że wprowadzenie instytucji opłaty egzekucyjnej, jako niepodatkowej należności budżetowej zostało doprecyzowane poprzez art. 283 ust. 1 ustawy o komornikach sądowych, który to przepis jest nie tylko uzupełnieniem regulacji art. 149 ust. 1-3 w ramach ustalenia charakteru prawnego opłaty egzekucyjnej i jej definicji, ale jednocześnie "sięga" swym zakresem także do unormowania tej opłaty funkcjonującego przed zmianami wprowadzonymi z dniem 1 stycznia 2019 r., a więc przed wejściem w życie ustawy o komornikach sądowych, jak również ustawy o kosztach komorniczych.

Ponadto, zdaniem składu poszerzonego NSA, dla rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego kluczowe jest także odniesienie się do treści art. 52 ust. 1 ustawy o kosztach komorniczych i jego relacji z art. 283 ust. 1 ustawy o komornikach sądowych. NSA wyjaśnił, że poprzez użycie słowa "postępowanie" prawodawca w sposób jednoznaczny rozstrzygnął, że art. 52 ust. 1 ustawy o kosztach komorniczych dotyczy jedynie przedmiotu regulacji, co do którego ta ustawa ma zastosowanie, o ile postępowania w tych sprawach zostały już wszczęte i nie zostały jeszcze zakończone. Oznacza to, iż art. 52 ust. 1 tej ustawy nie można wykładać w ten sposób, aby objąć nim każde postępowanie, które dotyczy opłat egzekucyjnych, a które zostało wszczęte i niezakończone przed 1 stycznia 2019 r. W ocenie NSA, umieszczenie art. 52 ust. 1 w ustawie o kosztach komorniczych, jak i kształt tego unormowania wyraźnie wskazują, że obejmuje ona wyłącznie postępowania wszczęte i niezakończone przed dniem wejścia w życie tej ustawy, a zatem jedynie w obszarze, do którego ustawa o kosztach komorniczych ma zastosowanie.

Przypomnieć w tym miejscu wypada, że uchwała składu siedmiu sędziów NSA jest wiążąca w danej sprawie (art. 187 § 2 p.p.s.a.), ma ona ponadto tzw. ogólną moc wiążącą, wynikającą z art. 269 § 1 p.p.s.a. Przepis ten nie pozwala składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć innej sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale powiększonego składu NSA.

W świetle powyższego za niezasadne należy uznać zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 149 ust. 1-2 ustawy o komornikach sądowych. Otóż prawidłowe jest stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, że opłaty egzekucyjne w sprawach wszczętych i niezakończonych przed 1 stycznia 2019 r., tj. przed wejściem w życie ustawy o kosztach komorniczych, są daninami publicznymi podlegającymi odprowadzeniu do budżetu.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. należy odnotować, że prawidłowo sporządzone uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Prawidłowo skonstruowane uzasadnienie daje rękojmię, że Sąd administracyjny dołożył należytej staranności przy podejmowaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Pozwala poznać przesłanki podjęcia rozstrzygnięcia oraz prześledzić tok rozumowania Sądu.

Artykuł 141 § 4 p.p.s.a. może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną w sytuacji, gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich elementów wymienionych w tym przepisie prawa i gdy w ramach przedstawiania stanu sprawy Sąd pierwszej instancji nie wskaże, jaki i dlaczego stan faktyczny przyjął za podstawę orzekania (uchwała składu siedmiu sędziów NSA z 15 lutego 2010 r., sygn. akt II FPS 8/09, ONSAiWSA 2010/3 poz. 39, wyrok NSA z 20 sierpnia 2009 r. II FSK 568/08).

Natomiast za pomocą tego zarzutu nie można skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez sąd, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa. Przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. jest przepisem proceduralnym, regulującym wymogi uzasadnienia i w ramach jego rozpatrywania Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest jedynie do kontroli zgodności uzasadnienia zaskarżonego wyroku z wymogami wynikającymi z powyższej normy prawnej.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiada wymogom przewidzianym w tym przepisie, gdyż Sąd pierwszej instancji wyraźnie wskazał w uzasadnieniu podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, które przyjął za podstawę rozstrzygnięcia. Sąd odniósł się precyzyjnie do wykładni i stosowania art. 149 ust. 1-2 ustawy o komornikach sądowych, art. 283 tej ustawy, art. 52 ustawy o kosztach komorniczych oraz ich wzajemnej relacji. Ponadto Sąd, zgodnie z treścią art. 141 § 4 p.p.s.a., przedstawił zarzuty podniesione w skardze nie będąc zobowiązany do przedstawiania pełnej argumentacji zawartej w skardze. Podkreślić należy, aby zarzut taki mógł stanowić samodzielną podstawę skargi kasacyjnej, wskazana wada uzasadnienia musi być na tyle istotna, że może to mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a samo uchybienie musi uniemożliwiać kontrolę kasacyjną zaskarżonego wyroku. Jednakże z taką sytuacją nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie, zaś zarzut skargi kasacyjnej został sformułowany bardzo ogólnie.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sad Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2, art. 209 p.p.s.a

SNSA Dominik Gajewski SNSA Sławomir Presnarowicz SNSA Bogusław Woźniak