Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, , , po rozpoznaniu w dniu 28 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 marca 2016 r. sygn. akt VIII SA/Wa 831/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. J. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 23 maja 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia oddalić zażalenie.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 marca 2016 r., sygn. akt VIII SA/Wa 831/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: sąd pierwszej instancji) oddalił wniosek A. J. (dalej: skarżący) o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 23 maja 2014 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług.

W uzasadnieniu postanowienia sąd pierwszej instancji wskazał, że ciężar wykazania spełniania ustawowych przesłanek prawa pomocy ciąży na wnioskodawcy, a przy ocenie zasadności zastosowania instytucji prawa pomocy nie można pominąć faktu pozostawania przez wnioskodawcę w związku małżeńskim, gdyż z prawa rodzinnego wynikają obowiązki udzielania pomocy i wsparcia finansowego przez członków rodziny (i to niezależnie od ustroju majątkowego). Mając na względzie art. 23 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd stwierdził zatem, że należy uwzględnić dochody i stan majątkowy żony skarżącego przy ocenie jego możliwości finansowych. W związku z tym sąd zaznaczył, że skarżący, mimo wezwania wystosowanego do niego w trybie z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) nie przedstawił informacji o majątku swojej żony, oświadczając jedynie, że osiąga ona dochody z działalności gospodarczej w wysokości 5 000 zł netto miesięcznie (na obecnym etapie postępowania koszty sądowe w sprawie, w postaci wpisu od skargi kasacyjnej, wynoszą 2 225 zł). Wskazując, że nieujawnienie sytuacji majątkowej żony skarżącego jest wystarczającą przesłanką odmowy przyznania prawa pomocy sąd stwierdził jednocześnie, że skarżący nie wykazał w sposób wiarygodny swojej sytuacji majątkowej, mimo że okoliczność ta stanowiła już podstawę do odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy w sprawie (postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 stycznia 2015 r., postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 31 marca 2015 r., I FZ 76/15).

Sąd wskazał, że badając przesłanki zastosowania art. 165 p.p.s.a. jest zobowiązany do porównania wniosku i argumentacji z pierwotnego postępowania o przyznanie prawa pomocy z powtórnym wnioskiem w tym zakresie. Sąd stwierdził przy tym, że przez zmianę okoliczności należy rozumieć zarówno wszelkie zmiany w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązujących przepisach prawnych, które uzasadniają wydanie postanowienia o odmiennej treści niż uprzednio wydane. Złożenie kolejnego wniosku w przedmiocie prawa pomocy nie obliguje sądu do dokonywania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy w kontekście przesłanek z art. 246 p.p.s.a. – rolą sądu jest w takiej sytuacji zbadanie, czy powołane zostały nowe okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska sądu. Odnosząc te rozważania do sprawy sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący uchylił się od obowiązku rzetelnego przedstawienia swojej rzeczywistej sytuacji majątkowej, nie wykazując, że spełnia przesłanki przyznania mu prawa pomocy, a także nie przedstawił okoliczności, o których mowa w art. 165 p.p.s.a.

W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący zarzucił mu mający wpływ na treść rozstrzygnięcia błąd w ustaleniach faktycznych oraz błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 245 § 1 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., wnosząc o uchylenie zmianę zaskarżonego postanowienia przez przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że wskazane przez niego we wniosku dane pozwalają na ocenę jego sytuacji finansowej i uznanie, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego swojego i rodziny. Wskazał on mianowicie, że: obecnie nie generuje żadnych dochodów, jego działalność została zawieszona, zasądzono od niego alimenty na rzecz syna w wysokości 1 700 zł miesięcznie (których i tak nie jest w stanie płacić), posiada zaległości wobec Urzędu Miasta i Gminy na kwotę ok. 5 000 zł (w związku z czym wszczęto wobec niego postępowanie egzekucyjne), nie stać go na opłatę podstawowych kosztów związanych z utrzymaniem domu, korzysta ze wsparcia rodziny i znajomych, nie posiada oszczędności/nieruchomości/ruchomości (które mógłby przeznaczyć na opłacenie wpisu), niepodjęcie pracy spowodowane jest bezrobociem.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 p.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Celowi temu służy w pierwszym rzędzie prawidłowe wypełnienie wniosku – zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek taki powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące, w przypadku osoby fizycznej przede wszystkim dokładne dane o stanie majątkowym, rodzinnym i dochodach. Nadto z art. 255 p.p.s.a. wynika, że przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy sąd nie jest ograniczony do analizy złożonego na formularzu PPF wniosku i zawartych w nim oświadczeń, lecz jest uprawniony – w przypadku uznania tychże oświadczeń za niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony, a także w przypadku, gdy oświadczenia te budzą wątpliwości – do zobowiązania wnioskodawcy do złożenia na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony. Uchylenie się wnioskodawcy od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uniemożliwia przeprowadzenie oceny jego stanu majątkowego w taki sposób, by można było jednoznacznie stwierdzić, że sytuacja, w której strona się znalazła, wypełnia przesłanki przyznania prawa pomocy, co z kolei należy interpretować na niekorzyść wnioskodawcy.

Mając powyższe na uwadze należy zauważyć, że sąd pierwszej instancji wskazał na trzy powody, które w jego ocenie uzasadniały odmowę przyznania prawa pomocy skarżącemu. Były to: 1) niezasadne uchylenie się od przedstawienia informacji dotyczących sytuacji majątkowej żony wnioskodawcy (sąd wskazał, że bez znaczenia jest rozdzielność majątkowa małżonków), 2) niewykazanie przez skarżącego w sposób wiarygodny własnej sytuacji majątkowej, 3) nieprzedstawienie okoliczności, o których mowa w art. 165 p.p.s.a. (tj. zmiany okoliczności sprawy w porównaniu z wcześniej rozpoznanym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy).

Zażalenie nie kwestionuje żadnego z argumentów przywołanych przez sąd. Skarżący nie zaprzecza temu, że uchylił się od wypełnienia w całości wezwania wystosowanego do niego w trybie z art. 255 p.p.s.a., nie podważa stanowiska sądu co do nieistotności rozdzielności majątkowej dla obowiązku przedstawienia stanu majątku żony skarżącego, ani wreszcie nie próbuje nawet argumentować, że wykazanie przez niego zmiany okoliczności sprawy nie było konieczne (lub że sąd błędnie uznał, że do takiego wykazania nie doszło). Zażalenie w istocie sprowadza się do gołosłownego powielenia dotychczasowych oświadczeń skarżącego i wyrażenia przez niego poglądu, że jest to wystarczające do przyznania mu prawa pomocy.

Poglądu takiego nie można podzielić. Z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że sąd nie ma obowiązku uwierzenia "na słowo" wnioskodawcy, że spełnia on przesłanki konieczne do skorzystania z pomocy państwa w poniesieniu kosztów wszczętego przez niego postępowania sądowoadministracyjnego. Nie wystarczy zatem wskazać na szereg okoliczności, które generalnie i co do zasady świadczą o trudnej sytuacji bytowej (bezrobocie, zaległości w płatnościach, brak dochodów i majątku, zasądzone alimenty, itp.) i oczekiwać, że sąd przyjmie automatycznie, że istotnie w takiej właśnie sytuacji znajduje się wnioskodawca. Skoro skarżący w sposób bezpodstawny uchyla się od poparcia swojej argumentacji dowodami źródłowymi, sąd pierwszej instancji nie miał podstaw, by uznać, że doszło do wykazania spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Skarżący wykazuje się przy tym brakiem chęci współpracy z sądem w zobrazowaniu jego rzeczywistej sytuacji materialnej już w kolejnym postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy toczącym się w niniejszej sprawie – na okoliczność tę zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 31 marca 2016 r., I FZ 76/15.

Trafnie też sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący nie wykazał, by doszło do zmiany okoliczności sprawy uprawniającej do zastosowania art. 165 p.p.s.a. Porównanie obu formularzy PPF prowadzi co prawda do wniosku, że pewne zmiany w sytuacji skarżącego zaszły (obecnie pozostaje on w jednym gospodarstwie domowym z żoną i synem, podczas gdy poprzednio prowadził samodzielne gospodarstwo domowe, żona skarżącego osiąga dochody, z których utrzymywane jest gospodarstwo domowe, alimenty na rzecz jednego z synów uległy zwiększeniu o 100 zł, podczas gdy brak jest już mowy o alimentach zasądzonych na rzecz drugiego z synów, obecnie zamieszkującego ze skarżącym), nie sposób jednak uznać, by były to zmiany pogarszające stan majątkowy skarżącego.

Naczelny Sąd Administracyjny za zasadne uznał również zwrócenie uwagi, że wiarygodność gołosłownych oświadczeń skarżącego budzi wątpliwości, skoro z akt sprawy wynika, że wpis od skargi i opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku nie tylko uiszczone zostały z rachunku bankowego skarżącego, ale z dwóch różnych należących do niego rachunków. Trudno też nie zauważyć, że skarżący pominął w swych oświadczeniach fakt bycia wspólnikiem M. sp. z o.o., nie ujawniając w ramach opisu majątku, że jego udziały w tym podmiocie mają wartość [...] zł (co wynika z odpisu z rejestru przedsiębiorców KRS wskazanej spółki).

Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., postanowił oddalić zażalenie.