Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Dnia 19 maja 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Lorych-Olszanowska Sędziowie WSA Marzenna Kosewska (spr.) WSA Beata Sokołowska Protokolant: st. sekr. sąd. Małgorzata Błoszyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 maja 2016 roku przy udziale sprawy ze skargi N. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ... z dnia ... w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ... z dnia ...

Wnioskiem z dnia N. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek. Przedmiotowy wniosek uzasadniał złą sytuacją materialną i zdrowotną.

Po rozpatrzeniu wniosku decyzją ... Zakład Ubezpieczeń Społecznych...w ...odmówił umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek za osobę prowadzącą działalność i za ubezpieczonych w części finansowanej przez płatnika na:

– ...

w oparciu o art. 28 ust. 3a odmówiono umorzenia należności z tytułu składek należnych za skarżącego, będącego jednocześnie płatnikiem składek na:

– ...

W uzasadnieniu powyższej decyzji organ podał, że skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej i nie pracuje zarobkowo. Jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, niepobierająca zasiłku dla bezrobotnych. Skarżący pobiera zasiłek z pomocy społecznej w kwocie ... zł miesięcznie. Skarżący jest rozwiedziony i prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z synem, który jest studentem i nie osiąga żadnych dochodów. Wydatki związane z utrzymaniem z tytułu miesięcznych opłat (czynsz, energia, gaz, itp.) wynoszą ... zł, koszty związane z leczeniem ... zł, a inne wydatki wynoszą ... zł. Strona posiada zobowiązania z tytułu zaciągniętego kredytu w ... zł (miesięczna rata wynosi ... zł), które zgodnie z oświadczeniem nie są spłacane oraz zobowiązania wobec ZUS w kwocie ... zł, wobec osób fizycznych w kwocie ... zł oraz wobec innych wierzycieli, tj. Zrzeszenie Właścicieli i Zarządców Domów ...zł z tytułu opłat za czynsz. Skarżący nie posiada majątku w postaci nieruchomości i orzeczono w stosunku do niego eksmisję z zajmowanego mieszkania. W stosunku do zaległości z tytułu składek jest prowadzone postępowanie egzekucyjne. W złożonym wniosku o umorzenie skarżący powoływał się na zaburzenia psychiczne i schorzenia kręgosłupa. Zgodnie z przedłożoną dokumentacją lekarską rozpoznano u strony m.in. zespół depresyjno-lękowy i zaburzenia osobowości oraz uznano go za niezdolnego do pracy od 16 lutego 2015 r. - na stałe. Zgodnie z orzeczeniem lekarskim u skarżącego stwierdzono lekki stopień niepełnosprawności do dnia 30 stycznia 2017 r. W ocenie organu brak jest przeciwwskazań do podjęcia i wykonywania przez skarżącego pracy. W ocenie organu aktualna sytuacja materialna i zdrowotna skarżącego prowadzi do wniosku, że nie zachodzą przesłanki ujęta w § 3 ust.1 pkt1-3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. nr.141 poz. 1365).

Norbert Przywieczerski, reprezentowany przez pełnomocnika, złożył wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Podniósł, że opiekuje się rodzicami, którzy są niesprawni w stopniu znacznym – niezdolni do samodzielnej egzystencji. W zamian za to korzysta z wyżywienia fundowanego przez rodziców.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych, decyzją nr ... utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu ... o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

Zdaniem organu zebrany w sprawie materiał dowodowy potwierdza, że nie zachodzi całkowita nieściągalność, o której mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Wnioskodawca ma trudną sytuację materialną, nie jest to jednak wystarczającym argumentem do wydania pozytywnej decyzji w zakresie umorzenia zaległych składek. Sytuacja majątkowa wnioskodawcy może nie mieć charakteru trwałego i może ulec zmianie, np. w wyniku podjęcia pracy. wnioskodawca może podjąć pracę, albowiem w orzeczeniu lekarskim stwierdzono lekki stopień niepełnosprawności niewykluczający możliwości podjęcia lekkiej pracy. Ponadto wnioskodawca w miarę możliwości reguluje należności na rzecz innych wierzycieli. Dla umorzenia należności nie wystarczy zaś samo wykazanie, że zobowiązany ma problemy ze spłatą zobowiązań.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu N., reprezentowany przez pełnomocnika, zarzucił naruszenie prawa przez wadliwą interpretację przepisów regulujących warunki umorzenia należności, nadmierną dowolność w ocenie dowodów w sprawie oraz nierozpatrzenie wniosku dotyczącego ponownego rozpatrzenia sprawy.

W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że jego trudną sytuację pogłębia wyrok Sądu Rejonowego ..., orzekający eksmisję z zajmowanego lokalu mieszkalnego z powodu niepłacenia czynszu. Dodał również, że były w stosunku do niego prowadzone postępowania egzekucyjne, które były umarzane z uwagi na brak majątku.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoją dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na jej uwzględnienie.

Dokonując w przedmiotowej sprawie oceny legalności działania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podkreślić należy, iż decyzje w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek podejmowane przez Zakład na podstawie art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. oparte są na uznaniu administracyjnym. W takiej sytuacji organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia, przy czym zaznaczyć trzeba, iż wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Uznanie administracyjne nie powinno oznaczać dowolności, czemu służą określone przez ustawodawcę dyrektywy wyboru. Organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero w ten sposób przeprowadzona ocena stanu faktycznego sprawy stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym. Rozstrzyganie podjęte w ramach uznania wymaga więc od organu poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), przy podejmowaniu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.), a także załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Z kolei, ocena całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego – w kontekście mających zastosowanie w sprawie przesłanek prawa materialnego, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli – winna znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 k.p.a.). Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu, których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Oceniając w świetle powyższego zaskarżoną decyzję stwierdzić należy, że organ naruszył przepisy procesowe - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., gdyż nie uwzględnił i nie ocenił prawidłowo wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczności, czym przekroczył granice uznania administracyjnego.

Zgodnie z art. 28 ust. 1 tej ustawy należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Według ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

– dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

– sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

– nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

– nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

– wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

– naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

– jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Analizując powołane powyżej poszczególne przesłanki umorzenia, za zasadne należy uznać stwierdzenie organu, że materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie nie podlegał ocenie pod kątem spełnienia przesłanek zawartych w art. 28 ust. 3 pkt. 1, 2, 4, 4a powołanej ustawy. Mieszczące się w ramach uznania administracyjnego jest również stanowisko Zakładu, który mając na uwadze aktualnie prowadzone postępowanie egzekucyjne i nie stwierdzoną jego bezskuteczność, pomimo zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej uznał, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności, tym samym nie ma podstaw do umorzenia zaległości na podstawie art. 28 ust. 3 pkt 3, 5, 6 wskazanej ustawy. Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być przy tym w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a). Zgodnie natomiast z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W ocenie Sądu nie dokonano wyczerpujących ustaleń faktycznych w zakresie niezbędnym do podjęcia jednoznacznej oceny istnienia przesłanki wskazanej w § 3 ust. 1 pkt1 powołanego powyżej rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) i dotyczących wykazania przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić dochodzonych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny – opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Należy w tym miejscu wyraźnie podkreślić, iż w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności wobec ZUS organ, ustalając sytuację majątkową dłużnika, winien m. in. porównać stwierdzoną sytuację materialną zobowiązanego z wysokością zaległej należności i wskazać jego dochody (rzeczywiste czy potencjalne), które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia (wyrok NSA z 10.10.2007 r., II GSK 176/07, lex nr 399183 ). Należy ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania w celu ustalenia, czy jest ona w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania (wyrok WSA w Warszawie z 23.11.2007 r., V S.A./Wa 2247/07, lex nr 484964).

Możliwości majątkowe, płatnicze i zarobkowe nie mogą być przy tym rozpatrywane w oderwaniu od sytuacji zobowiązanego.

Skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej. Nie pobiera zasiłku dla bezrobotnych, ani świadczeń emerytalno – rentowych. Uzyskuje zasiłek z pomocy społecznej w kwocie ok. ... zł, co stanowi jedyny dochód strony. Skarżący został uznany za osobę niepełnosprawną w stopniu lekkim (k. 31 akt administracyjnych) w związku ze schorzeniem kręgosłupa i zaburzeniami psychicznymi. Gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z synem – studentem nieuzyskującym dochodów. Z uwagi na brak płatności czynszu za wynajem lokalu mieszkalnego wobec skarżącego orzeczono nakaz opróżnienia, opuszczenia i wydania ww. lokalu (wyrok Sądu Rejonowego ... akt administracyjnych). Rodzice skarżącego są niepełnosprawni w stopniu znacznym – uznano ich za niezdolnych do samodzielnej egzystencji. Skarżący opiekuje się nimi w zamian za jedzenie.

Tak więc rozpatrując przedmiotowy wniosek o umorzenie należności składkowych należy rozważyć aktualną sytuację materialną i życiową zobowiązanego, a nie opierać się na przypuszczeniach co może być w przyszłości - np. to, że wobec skarżącego orzeczono lekki stopień niepełnosprawności, więc może on w ograniczonym zakresie podejmować pracę i osiągać dochód. Zatem argumentacja organu, że w przyszłości sytuacja wnioskodawcy może się zmienić jest w ocenie Sadu nieuprawniona i stanowi przekroczenie granic uznania administracyjnego. Należy zwrócić także uwagę na fakt, że korzystanie przez zobowiązanego z pomocy państwa świadczy o jego trudnej sytuacji finansowej, a ta okoliczność – jak wypowiedział się Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 15 kwietnia 2009 r. (sygn. V SA/Wa 4/09, Lex nr 533296) – stanowi dodatkową okoliczność przemawiającą za uwzględnieniem żądania o umorzenie zadłużenia. Jest bowiem oczywistym, że spłata nawet najmniejszej kwoty zaległości z zasiłku oznacza konieczność zwiększenia środków pozyskiwanych z pomocy społecznej, co jest sprzeczne z interesem publicznym. O trudnej sytuacji skarżącego świadczy również wydanie przeciwko niemu wyroku eksmisyjnego, co powoduje, że w razie jego egzekucji będzie on pozbawiony miejsca zamieszkania, co dodatkowo pogorszy sytuację życiową strony. Dodatkową okolicznością, która powinna zostać wzięta pod uwagę jest fakt zajmowania się przez skarżącego niepełnosprawnymi rodzicami, w zamian za co skarżący otrzymuje wyżywienie.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien powinien dokonać ustaleń faktycznych dotyczących sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącego. Przy czym analizując ponownie przesłanki umorzenia zaległości, organ winien mieć na uwadze, iż sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (zob. wyrok NSA z dnia 20 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/06, LEX nr 321267). W ramach ponownych ustaleń winien wziąć pod uwagę dokumenty przedłożone przez stronę na etapie postępowania sądowoadministracyjnego, z których wynika, że jest osobą korzystającą z pomocy społecznej i dysponuje orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, a nadto sprawuje opiekę na swoimi niepełnosprawnymi rodzicami. Organ powinien również wziąć pod uwagę stan postępowania egzekucyjnego prowadzonego przeciwko skarżącemu, zwłaszcza, że z akt wynika, iż dotychczas prowadzona egzekucja z rachunku bankowego była bezskuteczna.

Ze względu na naruszenie przepisów postępowania (art. 7, 77 § 1 i 80 kpa) w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy Sąd orzekł o uchyleniu decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.).