II SA/Ol 58/25 - Wyrok

Data orzeczenia	2025-03-27	
Data wpływu	2025-01-24	
Sąd	Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie	
Sędziowie	Beata Jezielska /sprawozdawca/
Bogusław Jażdżyk
Ewa Osipuk /przewodniczący/	
Symbol z opisem	6329 Inne o symbolu podstawowym 632	
Hasła tematyczne	Pomoc społeczna	
Skarżony organ	Samorządowe Kolegium Odwoławcze	
Treść wyniku	Uchylono decyzję I i II instancji	
Powołane przepisy	Dz.U. 2024 nr 0 poz 935; art.119 pkt 2, art.145 par.1 pkt 1 lit. a; Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2022 nr 0 poz 504; art. 75 ust.1; Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)
Dz.U. 2024 nr 0 poz 323; art. 16 ust.1i ust.6-8, art.30 ust.2 pkt 1, ust.3, ust.5 i ust.9; Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych	
Sentencja
Dnia 27 marca 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Ewa Osipuk Sędziowie sędzia WSA Beata Jezielska (spr.) sędzia WSA Bogusław Jażdżyk po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 27 marca 2025 roku sprawy ze skargi W. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uznania zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrany oraz jego zwrotu - uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.	
Uzasadnienie
Decyzją z 8 października 2024 r., wydaną przez z upoważnienia Burmistrza P. przez Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych MGOPS w P. (dalej jako: organ I instancji), na podstawie art. 30 ust. 1, 2, 7, 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323 ze zm., dalej jako: u.o.ś.r.), 1. uznano świadczenia w postaci zasiłku pielęgnacyjnego dla osoby niepełnosprawnej w wieku powyżej 16 roku życia legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności za okres od 1 marca 2017 do 31 sierpnia 2024 w kwocie należności głównej 17791,76 zł - za świadczenia nienależnie pobrane; 2. zażądano zwrotu kwoty 17791,76 zł oraz odsetek ustawowych za opóźnienie wyliczonych na dzień spłaty zadłużenia, tytułem kwoty nienależnie pobranych świadczeń.

W uzasadnieniu decyzji podano, że decyzją z 14 grudnia 2009 r., ostatnio zmienioną decyzją z 12 października 2018 r. przyznano W. L. (dalej jako: strona lub skarżący) prawo do zasiłku pielęgnacyjnego jako osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16 roku życia legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności bezterminowo od 1 listopada 2009 r. Podano, że decyzją z 4 września 2024 r. uchylono w całości decyzję przyznającą stronie zasiłek pielęgnacyjny w związku z uzyskaniem prawa do dodatku pielęgnacyjnego w ZUS po ukończeniu 75 roku życia tj. od 1 marca 2017 r. Wyjaśniono, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.o.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W związku z tym ustalono, że zasiłek pielęgnacyjny za okres od 1 marca 2017 r. (data sprostowana postanowieniem organu pierwszej instancji z 22 października 2024 r.) do 31 sierpnia 2024 r. w łącznej kwocie 17791,76 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Podano, że odsetki ustawowe za opóźnienie wyliczone na dzień wydania niniejszej decyzji wynoszą 6099,90 zł.

W odwołaniu od powyższej decyzji strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania pierwszej instancji w całości, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji. Podniesiono, że wskazany w sentencji decyzji okres pobierania świadczenia nienależnego nie pokrywa się z okresem, który wskazany został w uzasadnieniu decyzji, a podanie dwóch różnych okresów świadczenia nienależnie pobranego nakazuje, zdaniem strony, poddać w wątpliwość wyliczoną przez organ sumę do zwrotu. Podano także, że strona uzyskała prawo do dodatku pielęgnacyjnego z ZUS po ukończeniu 75 lat tj. od 1 marca 2017 r. Jednakże organ pierwszej instancji, działając z urzędu, sam zmienił swoją wcześniejszą decyzję i przyznał stronie wyższy zasiłek pielęgnacyjny decyzją z 12 października 2018 r. Zatem w tej dacie organ musiał wiedzieć z urzędu, że strona ma ukończone 75 lat życia. Wina w tym zakresie leży zatem po stronie organu i konsekwencje z tym związane nie powinny obciążać odwołującego się. Zdaniem strony decydujące powinno być ustalenie, czy świadczeniobiorca miał wiedzę, że otrzymywane przez niego świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym w świetle obowiązujących przepisów, a organ pierwszej instancji zaniechał przeprowadzenia postępowania dowodowego w tym kierunku. Zarzucono także pominięcie kwestii związanej ze stanem zdrowia strony, który był i jest poważny. W tych okolicznościach, zdaniem strony, nie można zarzucić, że strona miała świadomość pobierania nienależnego mu zasiłku pielęgnacyjnego.

Decyzją z 21 listopada 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji podniesiono, że zakaz kumulatywnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego obowiązywał w 2009 roku oraz w okresie od 2017 r. do chwili obecnej.

Podniesiono, że wydając decyzję o uznaniu kwoty wypłaconej w okresie od 1 marca 2017 r. do 31 sierpnia 2024 r. za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne organ pierwszej instancji wskazał, w oparciu o którą z sytuacji wymienionych w art. 30 ust. 2 u.o.ś.r. podjął rozstrzygnięcie, a mianowicie chodziło o przypadek określony w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.o.ś.r. Wyjaśniono, że nienależne świadczenie jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Pojęcie to nie jest więc związane ze świadomością i wolą jakiejkolwiek osoby. Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Podano, że złożony 30 października 2009 r. wniosek o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego podpisany został osobiście przez stronę, a wniosek ten zawierał wyraźne pouczenie, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Ponadto pismem z 12 stycznia 2012 r., odebranym osobiście przez stronę w dniu 17 stycznia 2012 r., poinformowano o konieczności bezzwłocznego zgłoszenia uzyskania przez stronę prawa do dodatku pielęgnacyjnego oraz zaznaczono, że w przypadku zbiegu prawa do obu świadczeń w tym samym okresie, kwoty pobranych zasiłków pielęgnacyjnych są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi. Zatem w ocenie Kolegium strona była prawidłowo pouczona o zakazie kumulatywnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego, co uzasadnia zastosowanie konsekwencji określonych w art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.o.ś.r. Odnosząc się do zarzutów odwołania wskazano, że decyzję z 12 października 2018 r., zmieniającą wysokość kwoty zasiłku pielęgnacyjnego na wyższą, można uważać za "decyzję materialno-techniczą", o czym, zdaniem organu odwoławczego, świadczą przepisy art. 32 ust. 1b do 1d u.o.ś.r. Sprawy świadczeń rodzinnych, prowadzonych na korzyść strony nie wymagają zbierania dowodów, informacji lub wyjaśnień, a organ nie prowadzi postępowania administracyjnego, jak w przypadku innych zmian mających wpływ na uzyskanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Tym samym, w tym postępowaniu, organ nie badał sytuacji strony, w tym jego wieku, mającej ewentualny wpływ na pobieranie świadczenia.

Na powyższą decyzję strona wniosła skargę do tut. Sądu, wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, a także zasądzenie kosztów postępowania. Skarżący zarzucił, że decyzja została wydana z naruszeniem:

- art. 32 ust. 1b - 1d w związku z art. 30 ust. 1 ust. 2 pkt 1 u.o.ś.r. poprzez niewłaściwą wykładnię i zastosowanie, polegające na uznaniu, że decyzja z 12 października 2018 r., zmieniająca wysokość kwoty zasiłku pielęgnacyjnego na wyższą, była decyzją wydaną na korzyść strony, dlatego nie wymagano zgody skarżącego na zmianę tej decyzji, organ pierwszej instancji nie musiał zawiadomić strony o wszczęciu tego postępowania, które nastąpiło z urzędu, nie musiał również zbierać dowodów, informacji lub wyjaśnień, podczas gdy przedmiotowa decyzja była wydana na niekorzyść strony, ponieważ gdyby wówczas w październiku 2018 r. przeprowadzono postępowanie administracyjne w pełnym zakresie okazałoby się, że skarżący zobowiązany jest zwrócić nienależne świadczenie za jeden rok i siedem miesięcy, a obecnie z uwagi na uniemożliwienie stronie brania czynnego udziału w postępowaniu administracyjnym, poprzez błędne uznanie, że decyzja z 12 października 2018 r. została wydana na korzyść strony, zobowiązany jest on do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za siedem lat i sześć miesięcy, a nadto, gdyby pozostano przy poprzedniej kwocie świadczenia i bez zgody skarżącego nie zwiększono tego świadczenia w 2018 r., obecnie skarżący zobowiązany byłby do zwrotu niższej kwoty nienależnie pobranego świadczenia, co wskazuje, że decyzja z 12 października 2018 r. została błędnie oceniona przez organy obu instancji, jako wydana na korzyść strony ze wszystkimi tego negatywnymi konsekwencjami dla skarżącego;

- art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. polegające na zebraniu, rozpatrzeniu oraz dokonaniu przez ten organ oceny materiału dowodowego wbrew regułom wynikającym z tych przepisów poprzez zaniechanie dogłębnej oceny, czy skarżący miał świadomość, że pobierane przez niego świadczenie w okresie od 1 marca 2017 r. do 31 sierpnia 2024 r. było świadczeniem nienależnie pobranym w świetle obowiązujących przepisów prawa, albowiem informację o obowiązku powiadomienia ośrodka pomocy społecznej o uzyskaniu prawa do dodatku pielęgnacyjnego otrzymał przeszło 5 lat (tj. 17 stycznia 2012 r.) przed początkiem biegu okresu pobierania świadczenia nienależnego, a zatem nawet wzorzec obywatela, który w sposób należyty dba o swoje interesy, nie byłby w stanie zapamiętać pouczenia sprzed 5 lat, a co dopiero skarżący, który zmagał się w owym czasie ze śmiertelną chorobą, dlatego organ I instancji, który wszczął z urzędu postępowanie w 2018 r. w celu przyznania świadczenia w wyższej kwocie, w ramach budowania zaufania obywatela do organów administracji publicznej, powinien przeprowadzić to postępowanie w pełnym zakresie z wysłuchaniem również strony, czy przypadkiem nie pobiera dodatku pielęgnacyjnego lub innych świadczeń mających wpływ na przyznany już zasiłek pielęgnacyjny, wówczas nie naraziłby strony na tak poważne konsekwencje finansowe.

W uzasadnieniu skargi podano, że decydujące w sprawie powinno być ustalenie, czy skarżący miał wiedzę, że otrzymywane przez niego świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym w świetle obowiązujących przepisów, a Kolegium nie rozważyło w tym względzie dwóch aspektów. Pierwszy to upływ czasu, który wynosił przeszło 5 lat od chwili pouczenia, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego do chwili, kiedy skarżący zaczął pobierać nienależne świadczenie. Drugą okolicznością jest stan zdrowia skarżącego, przebyte choroby i ich skutki, co zdaniem skarżącego jest kluczowe w zakresie oceny, czy był on świadomy, że otrzymywane przez niego świadczenie było świadczeniem nienależnie pobranym. Wskazano, że stan zdrowia skarżącego był na tyle poważny, a w pewnych okresach bezpośrednio zagrażający życiu, że wszystkie bieżące sprawy były dla niego nieistotne, zważywszy, że pouczenie otrzymał przeszło pięć lat przed pobraniem pierwszego nienależnego świadczenia. Natomiast działanie organu I instancji, polegające na zwiększeniu zasiłku pielęgnacyjnego z urzędu pomimo, że w tym czasie świadczenie to było nienależne, niejako legalizowało pobieranie tego świadczenia, utwierdzając świadczeniobiorcę w tym, że należy mu się zasiłek pielęgnacyjny, skoro organ I instancji sam z urzędu zwiększył mu to świadczenie. Ponadto skarżący zakwestionował stanowisko Kolegium, że decyzja wydana na korzyść strony zwalnia organ, który ją wydał, z obowiązku przeprowadzenia postępowania administracyjnego, choćby w minimalnym zakresie, gdyż organ, który wydaje decyzję administracyjną, odpowiada za swoją decyzję i skutki jakie rodzi dla obywatela, niezależnie od tego czy jest wydana na korzyść, czy niekorzyść strony. Zarzucono, że decyzja z 12 października 2018 r. tylko pozornie była korzystna dla strony, gdyż w konsekwencji zrodziła obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie wyższej. Ponadto organ pierwszej instancji powinien posiadać wiedzę na temat wieku skarżącego, który wynika wprost z numeru PESEL, a w związku z tym już 2018 r. organ powinien, przeprowadziwszy postępowanie dowodowe w minimalnym zakresie, zażądać zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Jednocześnie wniosło o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 1267) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935, dalej jako: p.p.s.a.) sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W niniejszej sprawie Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie, ale z innych względów niż w niej wskazane.

W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy wniosek taki został złożony przez Kolegium, o czym skarżący został powiadomiony w piśmie z dnia 27 stycznia 2025 r., doręczonym w dniu 31 stycznia 2025 r. W ustawowym terminie skarżący nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Przechodząc do meritum sprawy podnieść należy, że przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja o uznaniu pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane oraz o zwrocie tego świadczenia, wydana na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.o.ś.r. Przepis ten stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Należy zatem zauważyć, że zasiłek pielęgnacyjny jest świadczeniem rodzinnym przyznawanym w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (art. 16 ust. 1 u.o.ś.r.). Natomiast dodatek pielęgnacyjny ma zabezpieczyć środki do życia osobie uprawnionej do emerytury lub renty, która została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat, z zastrzeżeniem ust. 4.(art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U. z 2022 r., poz. 504). W związku z tym, w przypadku kolizji obu świadczeń, to ustawodawca pozbawił beneficjenta prawa do decydowania, które świadczenie chce otrzymywać. W myśl bowiem art. 16 ust. 6 u.o.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Podkreślić także należy, że stosownie do art. 16 ust. 7 u.o.ś.r. osobie, której przyznano dodatek pielęgnacyjny za okres, za który wypłacono zasiłek pielęgnacyjny, Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub inny organ emerytalny lub rentowy, który przyznał dodatek pielęgnacyjny, wypłaca emeryturę lub rentę pomniejszoną o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego za ten okres zasiłku pielęgnacyjnego i przekazuje tę kwotę na rachunek bankowy organu właściwego. Zgodnie zaś z art. 16 ust. 8 u.o.ś.r. przekazanie kwoty odpowiadającej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa w ust. 7, uznaje się za zwrot świadczeń nienależnie pobranych.

W związku z tym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym oraz w doktrynie wyrażany jest pogląd, że zdarzenie o którym mowa w art. 16 ust. 7 u.o.ś.r. nie mieści się w przedstawionej w art. 30 ust. 2 u.ś.o.r. definicji nienależnego świadczenia i tym samym kwota nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego nie może być w aktualnym stanie prawnym postrzegana jako świadczenie nienależnie pobrane (zob. wyrok NSA z 14 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1095/20, postanowienie NSA z 24 września 2021 r. sygn. akt I OSK 282/21, wyrok NSA z 28 czerwca 2024 r. sygn. akt I OSK 1559/23, wyrok WSA w Poznaniu z 7 grudnia 2023 r. sygn. akt IV SA/Po 536/23, wyrok WSA we Wrocławiu z 5 marca 2025 r. sygn. akt IV SA/Wr 390/24, wyrok WSA w Białymstoku z 23 stycznia 2024 r. sygn. akt II SA/Bk 594/24, dostępne w CBOSA, oraz B. Chludziński (w:) Świadczenia rodzinne. Komentarz, wyd. II, red. P. Rączka, LEX/el. 2023, art. 16). W orzeczeniach tych wskazuje się, że art. 16 ust. 7 u.o.ś.r. stanowi lex specialis w stosunku do art. 30 ust. 2 u.o.ś.r. Przepis ten dotyczy bowiem tylko jednego z rodzajów świadczeń rodzinnych, jakim jest zasiłek pielęgnacyjny i ściśle określonej sytuacji, w której świadczenie to nie jest należne beneficjentowi, a przy tym w sposób odmienny rozstrzyga sposób zwrotu tego świadczenia. Procedura opisana w art. 16 ust. 7 i 8 u.o.ś.r. nie ma zastosowania w żadnej innej sytuacji, w których organ umocowany będzie do żądania zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego, a które odpowiadają definicji legalnej świadczenia nienależnie pobranego, przedstawionej w art. 30 ust. 2 u.o.ś.r. To zaś prowadzi do wniosku, że niezależnie od tego, czy w sytuacji opisanej w art. 16 ust. 7 u.o.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny należy uznać za świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 u.o.ś.r. czy też nie, zgodnie z merytoryczną regułą kolizyjną, wyrażaną formułą lex specialis derogat legi generali, procedura zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego, opisana w art. 16 ust. 7 i 8 u.o.ś.r., wyłącza możliwość prowadzenia na podstawie art. 30 u.o.ś.r. postępowania administracyjnego w celu ustalenia nienależnego pobrania tego świadczenia i zobowiązania do jego zwrotu oraz wydania w tym zakresie decyzji. Ustawodawca w przepisach w art. 16 ust. 7 i 8 u.o.ś.r. wyraźnie przesądził, że opisana w nich konsekwencja prawna następuje z mocy prawa, nie przewidując jednocześnie w opisanej sytuacji wydawania decyzji w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu, w odróżnieniu od innych przypadków nienależnie pobranych świadczeń, gdzie tryb decyzyjny wynika z art. 30 ust. 3 i 5 u.ś.r. (por. wyrok NSA z 28 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2075/22, dostępny w CBOSA). W orzeczeniu tym NSA podał także, że z uzasadnienia rządowego projektu ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (która wprowadziła instytucję z art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.o.r.) wynika, że mechanizm ten wzorowany był na analogicznym rozwiązaniu funkcjonującym w ramach art. 99 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1507, dalej: u.p.s.). Wskazany przepis przewiduje, że osobie której przyznano emeryturę lub rentę za okres, za który wypłacono zasiłek stały lub zasiłek okresowy, ZUS oraz inne organy rentowe, które przyznały emeryturę lub rentę, wypłacają to świadczenie pomniejszone o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconych za ten okres zasiłków i przekazują te kwoty na rachunek bankowy właściwego ośrodka pomocy społecznej. W orzecznictwie NSA jednoznacznie przyjmuje się, że potrącenie dokonywane na podstawie art. 99 ust. 1 u.p.s. następuje z mocy prawa, bez potrzeby wydawania w tym celu decyzji administracyjnej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 marca 2011 r. sygn. akt I OSK 1942/10 oraz z 20 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 756/16, dostępne w CBOSA).

W związku z tym w sytuacji, w której jednocześnie pobierany był zasiłek pielęgnacyjny i dodatek pielęgnacyjny organ pierwszej instancji może wydać jedynie decyzję uchylającą decyzję, na mocy której przyznano stronie zasiłek pielęgnacyjny. W takiej sytuacji decyzja ta będzie wywierała wyłącznie skutki ex nunc, tj. od chwili jej wydania na przyszłość. Organ nie może jednak wydać decyzji uznającej zasiłek pielęgnacyjny za nienależnie pobrany bowiem osobie, której przyznano dodatek pielęgnacyjny za okres, za który wypłacono zasiłek pielęgnacyjny, Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub inny organ emerytalny lub rentowy, który przyznał dodatek pielęgnacyjny, wypłaca emeryturę lub rentę pomniejszoną o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego za ten okres zasiłku pielęgnacyjnego i przekazuje tę kwotę na rachunek bankowy organu właściwego (art. 16 ust. 7 u.o.ś.r.), a przekazanie kwoty odpowiadającej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa powyżej, uznaje się za zwrot świadczeń nienależnie pobranych (art. 16 ust. 8 u.o.ś.r.). Przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. nie ma zatem zastosowania w tego rodzaju sprawie. Dodatkowo istotną dla strony jest okoliczność, że pomniejszenie następuje o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego zasiłku, bez naliczania dodatkowych odsetek, co stanowi odstępstwo od reguły naliczania odsetek od innych nienależnie pobranych świadczeń. (W. Maciejko; Świadczenia rodzinne. Komentarz do art. 16 Legalis, Wyd. 5, Warszawa 2019)

W przedmiotowej sprawie fakt jednoczesnego pobierania przez skarżącego zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego w okresie od 1 marca 2017 r. nie jest przez strony kwestionowany, zaś skarga koncentruje się na zarzutach dotyczących braku świadomości odnośnie do pobierania nienależytego świadczenia z uwagi na wiek i stan zdrowotny skarżącego, a także brak należytego pouczenia. Zarzuty nie mają jednak znaczenia w niniejszej sprawie, gdyż - z wyżej podanych względów - brak było jakichkolwiek podstaw, aby organ wypłacający zasiłek pielęgnacyjny wszczynał na podstawie art. 30 ust. 2 u.ś.o.r. postępowanie zakończone wydaniem decyzji uznającej świadczenie rodzinne za nienależnie pobrane. W obecnym stanie prawnym (obowiązującym od 4 marca 2016 r. – data wejścia w życie ustawy z dnia 24 lipca 2025 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych - Dz.U. z 2015 r. poz. 1302) nie wszczyna się bowiem postępowań o ustalenie (i ewentualnie o zwrot) nienależnie pobranych zasiłków pielęgnacyjnych, z uwagi na jednoczesne pobieranie dodatku pielęgnacyjnego i nie wydaje się decyzji w tym przedmiocie. W świetle art. 16 ust. 7 i 8 u.o.ś.r. do uznania świadczenia za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi dochodzi bowiem z mocy samego prawa. Natomiast trudna sytuacja skarżącego może mieć znaczenie w przypadku złożenia wniosku o zastosowanie jednej z instytucji określonych w art. 30 ust. 9 u.o.s.r. O takiej możliwości organ powinien zaś poinformować stronę z uwagi na obowiązki wynikające z art. 9 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien uwzględnić argumentację przedstawioną przez Sąd w niniejszym wyroku oraz dokonaną przez Sąd wykładnię przepisów prawa.