Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Zofia Borowicz Sędzia NSA Stanisław Gronowski Sędzia del. WSA Krystyna Józefczyk (spr.) Protokolant Małgorzata Suchocka po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2010 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej S. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. z dnia 27 sierpnia 2009 r. sygn. akt I SA/Ke 208/09 w sprawie ze skargi S. N. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] maja 2009 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników oddala skargę kasacyjną.

Wyrokiem z dnia 27 sierpnia 2009 r., sygn. akt I SA/Ke 208/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. oddalił skargę S. N. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] maja 2009 r., nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek ma ubezpieczenie społeczne rolników.

Sąd I instancji przyjął za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia faktyczne:

Wnioskiem z dnia 11 lutego 2009 r. S. N. wystąpił o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, powołując się na trudną sytuację finansową i materialną, spowodowaną problemami zdrowotnymi.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2009 r., nr[...] , Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego odmówił S. N. umorzenia zaległości na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od II kw. 1999 r. do II kw. 2005 r. w kwocie 10.449,91 zł.

Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] maja 2009 r., nr[...], Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] kwietnia 2009 r. W uzasadnieniu organ podał, że S. N. prowadząc działalność rolniczą na gospodarstwie rolnym o powierzchni powyżej 1 ha przeliczeniowego na mocy postanowień art. 7 i art. 16 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jednolity Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 z późn. zm.) podlegał wraz z małżonką obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu rolników. Nie wywiązywał się z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników i nie opłacił żadnej składki ubezpieczeniowej, nie podjął również próby spłaty zadłużenia w systemie ratalnym. W efekcie kwota odsetek przerosła kwotę kapitału. Organ wziął pod uwagę przeprowadzone wizytacje w gospodarstwie rolnym, rodzaj schorzenia wnioskodawcy oraz stopień uciążliwości jego choroby oraz jego żony. Uwzględnił również przedłożone przez S. N. faktury za leczenie, co przeciętnie miesięcznie stanowi kwotę 15,75 zł oraz fakturę za lekarstwa jego małżonki na kwotę 215,12 zł. Jednocześnie dokonano rozliczenia wydatków związanych z utrzymaniem domu na podstawie załączonych faktur, i tak za: energię elektryczną comiesięcznie kwotę 50,17 zł, wodę bieżącą, co miesięcznie stanowi kwotę 26,31 zł, opał, co miesięcznie stanowi kwotę 112,67 zł oraz drewno, co miesięcznie stanowi kwotę 20,33 zł. Ponadto organ wziął pod uwagę informacje uzyskane z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w W., z których wynika, że S. N. korzysta z ich pomocy finansowej.

Organ ustalił, że aktualnie S. N. posiada dwa źródła dochodu w postaci własnej renty i emerytury żony oraz otrzymuje zasiłek celowy z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. Łączna kwota miesięcznego dochodu wynosi 1.120,31 zł. Na podstawie załączonych faktur przeciętne wydatki S. N. ustalono na poziomie 498,94 zł. Organ uznał zatem, iż ponoszone wydatki nie stanowią nadmiernych nakładów finansowych, które nie pozwalałyby na zaspokojenie podstawowych potrzeb.

Oddalając skargę S. N. na powyższą decyzję Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. wskazał, iż materialnoprawną podstawą umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników jest art. 41a ust.1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Ww. przepis stanowi, że "organ w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowych i składkowych, może w całości lub w części umorzyć należności z tytułu składek". Treść przywołanego przepisu wskazuje, że w opisanej sytuacji organ wydaje decyzję uznaniową.

W ocenie Sądu I instancji organ nie zanegował trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej S. N., ale słusznie wskazał, że jego sytuacja nie uzasadnia tezy, że uiszczenie składek spowoduje niemożność zaspokojenia jego podstawowych potrzeb życiowych. Powyższego ustalenia organ dokonał w oparciu o prawidłowo zebrany i oceniony materiał dowodowy. Zgodnie z redakcją art. 41a ust. 1 pkt 1 cyt. wyżej ustawy na ubiegającym się o ulgę ciąży obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających jej zastosowanie, albowiem najczęściej tylko on dysponuje stosownymi wiadomościami, choć oczywiście nie zwalnia to organu od obowiązku gromadzenia materiału dowodowego. Zdaniem Sądu, organ poprawnie ocenił zgromadzony przy współudziale skarżącego materiał dowodowy, nie przekraczając przy tym przyznanego mu tym przepisem uprawnienia do jego swobodnej ceny. Wydając decyzję w warunkach art. 41a ust.1 pkt.1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, organ uwzględnił także stan finansów funduszów emerytalno rentowego i składkowego Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, który w obliczu sytuacji nagminnego niewywiązywania się przez osoby zobowiązane z regularnego opłacania lub opłacania należnych składek w ogóle, nie sprzyja podejmowaniu decyzji o ich umarzaniu.

Skargę kasacyjną od wyroku WSA w K. z dnia 27 sierpnia 2009 r., sygn. akt I SA/Ke 208/09, wniósł S. N., zaskarżając go w całości, żądając jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.) strona zarzuciła naruszenie prawa materialnego, to jest art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż organ administracyjny prawidłowo ustalił brak po stronie skarżącego – jako ubezpieczonego – ważnego interesu, który uzasadniałby umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników, przyjmując, że sytuacja skarżącego nie uzasadnia tezy, iż uiszczenie składek spowoduje niemożność zaspokojenia jego podstawowych potrzeb życiowych, w sytuacji gdy organ administracyjny nie ustalił rzeczywistej sytuacji bytowej skarżącego i jego żony, ponieważ poza pobieżnym wykazaniem jedynie przeciętnej miesięcznej sumy wydatków skarżącego i jego małżonki na leczenie, lekarstwa, energię elektryczną, wodę, opał i drewno organ administracyjny nie wskazał jaki jest miesięczny koszt wyżywienia i ubrania skarżącego oraz jego małżonki, co w pełni uzasadnia twierdzenie, iż organ administracyjny nierzetelnie ustalił sytuację bytową zobowiązanego i nie wykazał relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla zapewnienia podstawowej egzystencji skarżącego i jego rodziny pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Dokonanie przez organ administracyjny wyłącznie szczegółowej i prawidłowej analizy sytuacji życiowej i materialnej skarżącego pozwoliłoby Sądowi na uznanie, czy rzeczywiście skarżący nie zasługuje na zastosowanie wobec niego dobrodziejstwa w postaci umorzenia nieuiszczonych przez niego składek na ubezpieczenie społeczne rolników, a tym samym, że decyzja organu administracyjnego odpowiada prawu.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, iż twierdzenie Sądu, zgodnie z którym organ administracyjny ocenił sytuację materialną i zdrowotną skarżącego i jego żony w oparciu o prawidłowo zebrany i oceniony materiał dowodowy – jest bezpodstawne, zdaniem kasatora nie polega także na prawdzie stanowisko Sądu, z którego wynika, iż organ administracyjny poprawnie ocenił zgromadzony materiał dowodowy, nie przekraczając przy tym przyznanego mu tym przepisem uprawnienia do jego swobodnej oceny. Nie można bowiem zgodzić się ze stanowiskiem organu administracyjnego, iż sytuacja materialna skarżącego nie jest gorsza od sytuacji innych rolników zamieszkujących w tej okolicy i tym samym pozwala na stabilizację sytuacji materialnej i zaspokojenie bieżących potrzeb skarżącego i jego żony. Nieuprawnione jest w całości powyższe stanowisko, ponieważ organ administracyjny nie ustalił rzeczywistej sytuacji bytowej skarżącego i jego żony, a dopiero wszechstronna i wyczerpująca analiza sytuacji bytowej zobowiązanego i jego małżonki pozwoliłaby prawidłowo określić, czy po stronie skarżącego zachodzą przesłanki określone w art. 41a ust. 1 pkt 1 ww. ustawy.

Autor skargi kasacyjnej zwrócił także uwagę, iż organ administracji nie wyjaśnił w ogóle w jakim zakresie sytuacja skarżącego miała wpływ na ostateczne rozstrzygnięcie. Uzasadnienie przesłanki umorzenia nie może bowiem ograniczać się jedynie do zacytowania przepisu ustawy, lecz winno wyjaśnić, jak – w ocenie organu administracji – stan finansów funduszów wpływa na rozpoznanie wniosku konkretnego zobowiązanego o umorzenie należności.

Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nie skorzystał z prawa wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Przed odniesieniem się do zarzutów skargi kasacyjnej należy przypomnieć, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany jej podstawami, bowiem stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, która zachodzi w przypadkach przewidzianych w § 2 tego przepisu.

W sprawie będącej przedmiotem rozpoznania nie występują żadne z wad uzasadniających stwierdzenie nieważności postępowania prowadzonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w K., a których zaistnienie powodowałoby konieczność zakończenia sprawy już na tym etapie postępowania kasacyjnego.

Związanie sądu granicami skargi kasacyjnej oznacza, że zakres kontroli zaskarżonego wyroku przez sąd odwoławczy wyznacza sama strona poprzez sformułowanie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie.

Podstawy kasacyjne, czyli zawarte w nich zarzuty wyznaczają zakres kontroli przez Naczelny Sąd Administracyjny orzeczenia sądu I instancji.

Stąd też jest rzeczą bardzo ważną prawidłowe ich przedstawienie, co powinien zapewnić tzw. przymus adwokacki, o którym mowa w art. 175 p.p.s.a.

W skardze kasacyjnej konieczne jest powołanie konkretnych przepisów prawa, którym – zdaniem skarżącego – uchybił sąd, uzasadnienie zarzutu ich naruszenia, przy czym zarzut naruszenia prawa materialnego wymaga sprecyzowania jego postaci, to znaczy wskazanie czy naruszenie to nastąpiło przez błędną wykładnię, czy niewłaściwe zastosowanie, zaś przepisów procesowych wskazanie, że naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy.

W rozpoznawanej sprawie skarga kasacyjna opiera się na podstawie z art. 174 pkt 1 p.p.s.a. i zarzuca naruszenie art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników przez błędną jego wykładnię, zatem zgodnie z wolą autora skargi kasacyjnej sprawa została rozpatrzona pod kątem zgodności zaskarżonego wyroku z tym przepisem prawa materialnego. Stanowi on, że Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowych i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub części.

Autor skargi kasacyjnej nie wskazuje na czym polega błąd w wykładni omawianego przepisu i jaka jego wykładnia jest prawidłową, lecz polemizuje z ustaleniami stanu faktycznego oraz wskazuje na potrzebę ustalenia rzeczywistej jego sytuacji bytowej, potrzebę ustalenia kosztów wyżywienia i ubrania, co jego zdaniem wskazywałoby na nierzetelność ustaleń co do sytuacji bytowej.

Tak sformułowany zarzut kasacyjny niewłaściwego zastosowania prawa materialnego w rzeczywistości stanowi zarzut wadliwie ustalonych okoliczności faktycznych, a te nie mogą być zakwestionowane przez powołanie podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a. (patrz: wyrok NSA z dnia 14 października 2004 r. ONSAiWSA 2005/4/67).

Jeżeli nie ma zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących naruszenia przepisów postępowania, to nie można skutecznie kwestionować ustaleń stanu faktycznego. Sformułowanie zarzutu naruszenia prawa materialnego pozostawia poza kontrolą instancyjną ustalenia stanu faktycznego.

Kasator twierdzi, że skarżący w sposób wyczerpujący wykazał wyjątkowo trudną sytuację materialną, a Sąd wadliwie ocenił, iż nie uzasadnia ona przyjęcia, że istnieje ważny interes skarżącego będący przesłanką uzasadniająca uwzględnienie wniosku o umorzenie zaległości.

Należy jednak podkreślić, że zagadnienie trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej skarżącego nie należy do sfery prawa materialnego lecz prawa procesowego, bo dotyczy ustaleń stanu faktycznego. W ustawie brak jest definicji "ważnego interesu skarżącego". Stąd też o jego zaistnieniu decydują ustalenia okoliczności faktycznych, a te nie zostały przez skarżącego zakwestionowane zarzutem naruszenia prawa procesowego na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a.

Zatem wobec braku zarzutu skargi kasacyjnej, o którym mowa w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. ustalenia faktyczne nie podlegają kontroli, a w konsekwencji niespełniona została przesłanka z art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy, której istnienie uzasadnia uwzględnienie wniosku.

Trafnie Sąd podkreślił, że jego kontrola w przypadku decyzji o charakterze uznaniowym jest ograniczona i sprowadza się do badania czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego.

Umarzanie płatności składek ubezpieczeniowych ma charakter wyjątkowy i nie może stanowić gratyfikacji dla osób działających na niekorzyść instytucji wypłacającej środki dla osób rzetelnie partycypujących w ponoszeniu kosztów ubezpieczenia.

Wobec braku usprawiedliwionych podstaw skarga kasacyjna jako nieusprawiedliwiona na zasadzie art. 184 p.p.s.a. podlega oddaleniu.

O nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu dla skarżącego S. N. rozstrzygnie referendarz na podstawie art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a. w zw. z art. 193 p.p.s.a. oraz § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).