Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Janiszewska-Ziołek Sędziowie sędzia WSA Jarosław Wichrowski asesor WSA Mariusz Pawełczak (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 30 lipca 2024 r. sprawy ze skargi A. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS z dnia [...] marca 2024 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2023 r. nr [...].

1. Wnioskiem z dnia [...] października 2023 r. A. P. (dalej: skarżąca, strona) wystąpiła do organu o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na małoletniego O. N. na okres świadczeniowy 2023/2024.

2. Decyzją z dnia [...] listopada 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącej przyznania świadczenia wychowawczego na O. N. wskazując, że skarżąca nie należy do osób o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tj. Dz.U. z 2023 r. poz. 810 ze zm. - dalej "u.p.p.w.d.").

3. W odwołaniu od powyższej decyzji strona wskazała, że od [...] lipca 2022 r. opiekuje się wnukiem, który u niej zamieszkuje. Rodzice dziecka nie interesują się jego losem. Strona powołała się również na wyrok tut. Sądu z dnia 5 września 2023 r. sygn. akt II SA/Bd 298/23, który dotyczy świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy od [...] czerwca 2022 r. do [...] maja 2023 r.

4. Rozpoznając sprawę w postępowaniu odwoławczym Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2023 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, że z załączonego do dokumentacji postanowienia Sądu Rejonowego w G. III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] września 2022 r., sygn. akt III Nsm 658/22 wynika, że sąd ograniczył M. N. i A. Ł. władzę rodzicielską nad małoletnim O. N. w ten sposób, iż powierzył skarżącej jako babci małoletniego pieczę nad wnukiem, która upoważnia do zameldowania małoletniego w jej miejscu zamieszkania, reprezentowania małoletniego przed urzędami administracji państwowej i samorządowej, placówkami edukacyjnymi, placówkami służby zdrowia i do pobierania świadczeń należnych małoletniemu oraz dysponowania nimi z wyłączeniem rodziców małoletniego.

Dalej organ wyjaśnił, że w dniu [...] października 2023 r. wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku o ww. świadczenie wychowawcze o dokumenty potwierdzające prawo do świadczenia, a w szczególności o przedłożenie orzeczenia sądu opiekuńczego, że skarżąca jest opiekunem prawnym dziecka, a jeśli ww. dziecko zostało umieszczone w pieczy zastępczej, o dostarczenie zaświadczenia z Powiatowego Centrum Pomocy albo innego organizatora pieczy zastępczej, które potwierdza umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej, wraz z datą umieszczenia. Na to wezwanie skarżącą nie udzieliła odpowiedzi. Mając na uwadze powyższe organ wskazał, że co prawda z treści art. 4 ust. 1 u.p.p.d.w. wynika, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych, jednakże zgodnie z treścią art. 4 ust. 2 tej ustawy ustawy osoba, która sprawuje opiekę w formie pieczy bieżącej, nie należy do kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o ww. świadczenie i nie jest uprawniona do złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze.

5. W skardze do tut. Sądu skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie jej wnioskowanego świadczenia. Strona wyjaśniła, że WSA w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 5 września 2023 r. sygn. akt II SA/Bd 298/23 przyznał jej na podstawie tych samych dokumentów świadczenie wychowawcze za poprzedni okres rozliczeniowy. Dalej wyjaśniła, że stara się o przyznanie jej prawa do bycia opiekunem prawnym wnuka. Jego sytuacja nie uległa zmianie. Jego rodzice nie podjęli żadnych korków w celu opieki na nim i nie podjęli leczenia od uzależnień i najprawdopodobniej mieszkają na ulicy. Wskazała, że z orzeczenia Sądu Rejonowego w G. wynika, iż sprawuje bieżącą pieczę nad wnukiem i jest upoważniona do odbioru świadczeń należnych małoletniemu.

6. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje:

7. Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 – dalej "p.p.s.a.") sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a. zarówno skarżąca, jak również organ wnieśli o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a. lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a). W myśl natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Sąd kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia stwierdził, że wniesiona w sprawie skarga zasługuje na uwzględnienie.

8. Jak wynika z akt sprawy z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na małoletniego O. N. wystąpiła skarżąca (babcia małoletniego), której na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w G. Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] lipca 2022 r. sygn. akt III Nsm 658/22 powierzono pieczę nad małoletnim wnukiem. Ponadto z powyższego orzeczenia wynika, że skarżącą upoważniono do reprezentowania małoletniego przed organami administracji państwowej i samorządowej, sądami, placówkami zdrowia, oświaty oraz odbioru świadczeń należnych małoletniemu i dysponowania nimi z wyłączeniem rodziców małoletniego. W aktach znajduje się również postanowienie Sądu Rejonowego w G. Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] września 2022 r. sygn. akt III Nsm 658/22 z którego wynika, że rodzicom małoletniego ograniczono władzę rodzicielską, a skarżącej powierzono pieczę nad wnukiem oraz upoważniono ją do zameldowania małoletniego w jej miejscu zamieszkania. Ponadto skarżącą upoważniono do reprezentowania małoletniego przed organami administracji państwowej i samorządowej, sądami, placówkami edukacyjnymi, placówkami służby zdrowia i do pobierania świadczeń należnych małoletniemu i dysponowania nimi z wyłączeniem rodziców małoletniego.

Organ odmówił skarżącej przyznania świadczenia wychowawczego z uwagi na fakt, że nie należy do kategorii podmiotów uprawnionych do jego pobierania na podstawie art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d.

Zgodnie z powołanym art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje:

1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo

2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo

3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo

4) dyrektorowi domu pomocy społecznej.

Ustawodawca w art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. zawarł definicję opiekuna faktycznego dziecka, którym jest osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym związanych z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.

Pomimo tego, że zgodnie z powołanym przepisem świadczenie powinno iść niejako za dzieckiem, przyjmując jedynie wykładnię literalną z ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dziecka, możliwości uzyskania wsparcia w opisanym zakresie byliby pozbawieni faktyczni opiekunowie dziecka sprawujący nad nim bieżącą pieczę, w sytuacji, gdy sprawowanie tej pieczy wynika z orzeczenia sądowego.

Zaznaczyć należy, że spór jaki powstał w związku z wykładnią art. 4 ust. 2 i art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. w sytuacji gdy z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego występuje osoba, której sąd opiekuńczy powierza sprawowanie bieżącej pieczy nad małoletnim dzieckiem był już przedmiotem rozważań sądów administracyjnych. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela i przyjmuje jako swój pogląd płynący z orzecznictwa, że przepisy u.p.p.w.d. w sposób nierówny i niedostateczny chronią prawa dzieci i ich rzeczywistych opiekunów, co nie powinno mieć miejsca w państwie prawa (por. wyroki NSA z dnia 1 sierpnia 2019r., sygn. akt I OSK 203/19, WSA w Łodzi z dnia 16 października 2018r., sygn. akt II SA/Łd 533/18, WSA w Krakowie z 29 listopada 2017r. sygn. III SA/Kr 1140/17, WSA w Łodzi z 14 września 2017r.).

9. Zgodnie z art. 8 Konstytucji RP, Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, zaś jej ust. 2 stanowi, że przepisy Konstytucji stosuje

się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej. Z kolei art. 72 ust. 1 Konstytucji stanowi, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. Zgodnie zaś z jego ust. 2 dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Zdaniem Sądu osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której państwo powierzyło bieżącą pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem na mocy orzeczenia sądowego,

ma nie tylko prawo skutecznego domagania się pomocy, ale państwo ma obowiązek

tę pomoc zapewnić, w tym również pomoc materialną, a więc przynajmniej w zakresie częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka. Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego wyłącznie do osób, które z jednej strony, faktycznie opiekują się dzieckiem, a z drugiej, jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Regulacja taka pomija bowiem osoby,

które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem. Należy także podkreślić, że odmowa przyznania świadczenia wychowawczego osobie sprawującej bieżącą pieczę nad dzieckiem, narusza standardy w zakresie obowiązku równego traktowania podmiotów prawa. Z zasady równego traktowania wynika

nakaz równego, czyli jednakowego traktowania wszystkich adresatów norm prawnych charakteryzujących się w takim samym stopniu tą samą relewantną cechą. Zróżnicowanie bowiem w traktowaniu podmiotów prawa jest dopuszczalne,

ale tylko z uwagi na jasno sformułowane obiektywne kryterium. Kryterium to musi mieć charakter relewantny, czyli pozostawać w bezpośrednim związku z celem i zasadniczą treścią przepisów, w których zawarta jest kontrolowana norma. Należy stwierdzić,

że tego właśnie wymogu nie spełnia kryterium przyjęte przez ustawodawcę

w art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., albowiem pominięcie wśród osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego, tych które na mocy orzeczenia sądu sprawują bieżącą pieczę nad dzieckiem pozostaje w sprzeczności z celem tej ustawy

i celem świadczenia wychowawczego, którym jest częściowe pokrycie wydatków

na utrzymanie dziecka. Stąd też wprowadzając odstępstwo od zasady równości ustawodawca nie może się tylko ograniczyć do jasnego (w sensie językowym) sformułowania kryterium, ale przede wszystkim przyjęte kryterium musi pozostawać

w bezpośrednim związku z celem przyjętej regulacji (wyrok NSA z dnia 1 sierpnia 2019r. sygn. akt I OSK 202/19).

Podkreślenia również wymaga, że odmowę przyznania świadczenia wychowawczego przez organ administracyjny osobie, która sprawuje bieżącą pieczę nad dzieckiem na podstawie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci należy również interpretować w świetle obowiązków wynikających dla państwa z ratyfikowanej Konwencji o Prawach Dziecka. Szczególnie należy podkreślić, że jej art. 20 stanowi, iż dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, nadrzędną zasadą powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji). Istotny jest również art. 27 ust. 3 Konwencji, który przewiduje, że Państwa-Strony, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, będą podejmowały właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz będą udzielały, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy, szczególnie w zakresie żywności, odzieży i mieszkań.

Uwzględniając powyższe uregulowania Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka, w orzecznictwie sądów administracyjnych za nieuzasadnione uznano ustawowe wykluczenie z możliwości przyznania świadczenia wychowawczego osoby sprawującej bieżącą pieczę nad dzieckiem. Powierzenie bowiem przez państwo bieżącej pieczy nad dzieckiem oznacza podjęcie w ramach tej opieki obowiązków w zakresie wychowania dziecka, zapewnienia mu bezpieczeństwa, zdrowia, wyżywienia, szkoły, utrzymania (a więc również dochodzenia należnych dziecku świadczeń, w tym świadczenia wychowawczego), czyli wszystkiego tego, co łączy się z faktycznym, codziennym sprawowaniem bieżącej opieki na dzieckiem.

W związku z powyższym Sąd uznał, że pozbawienie przez organ małoletniego pozostającego pod faktyczną pieczą skarżącej, dostępności do świadczenia wychowawczego i tym samym odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia skarżącej w oparciu o literalną wykładnię art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 10 u.p.p.w.d., nie uwzględnia istoty świadczenia wychowawczego oraz praw wynikających z Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka, a tym samym stanowi naruszenie mających zastosowanie w sprawie przepisów u.p.p.w.d., które winny być interpretowane z uwzględnieniem Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka. Za nieuzasadnioną uznać należy taką wykładnię art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 10 u.p.p.w.d., której rezultatem jest ograniczenie dostępności osób odpowiedzialnych za utrzymanie dziecka i faktycznie się nimi opiekującymi do świadczeń rodzinnych, w szczególności do świadczenia wychowawczego, mającego na celu częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka. W związku z tym, obydwie decyzje wydane w sprawie zdaniem Sądu są wadliwe, gdyż naruszają przepisy prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy, co uzasadnia ich wyeliminowanie z obrotu prawnego.

10. 11. W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku. Na podstawie art. 153 p.p.s.a. sąd orzekający zobowiązuje organ do uwzględnienia w trakcie ponownego orzekania oceny prawnej oraz wskazań wyrażonych w niniejszej sprawie.