Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Krystyna Napiórkowska, Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec (spr.), sędzia WSA Wanda Zielińska-Baran, Protokolant Andrzej Malinowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 czerwca 2006 sprawy ze skargi M. T., Z. C., F. M. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2005 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia nieruchomości na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody [...]z dnia [...] kwietnia 2004 r. nr [...] 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżących M. T., Z. C. i F. M. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

IV SA/Wa 2164/05

UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] .09.2005 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...].04.2004 r., w której stwierdził, że objęte [...] 234 gm. kat. M. - parcele budowlane :1. kat. , [...], - parcele gruntowe: [...]. kat. [...], [...], [...] [...], [...] [...] [...] [...], [...], [...], [...] [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...]; objęte l[...] 265 gm. kat.J.: - parcele budowlane: [...]. kat [...] [...], [...], [...], [...], [...] [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], parcele gruntowe [...]. kat: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] [...], [...], [...], [...], [...], [...], oraz parcela budowlana zabudowana budynkiem - willą zwaną "D", obecnie nr ewidencyjny [...] - wchodzące w skład nieruchomości ziemskiej w J. -M., stanowiące na dzień 1.09.1939 r. własność F. T. - nie podpadają pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z wnioskiem w tym przedmiocie z dnia 15 marca 2001 r. (sprostowanym pismem z dnia 13 czerwca 2001 r. oraz pismem z dnia 1 sierpnia 2001 r.) zwrócili się następcy prawni byłego właściciela majątku - M. T., Z. C. i F. M.

W niniejszej sprawie toczyło się już uprzednio postępowanie administracyjne i wówczas również organy obu instancji uznały, że przedmiotowe nieruchomości podlegały pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Jednakże zarówno zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...].12.2002 r. jak i utrzymana nią w mocy decyzja Wojewody [...] z dnia [...].12.2001 r. zostały uchylone przez Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 7.10.2003 r., sygn. akt IV SA 5146-5148/02.

W uzasadnieniu wyroku podniesiono, iż wydanie uchylonych decyzji nastąpiło bez uwzględnienia aktualnego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, przytoczonego przez stronę skarżącą, wskazującego na niezbędność szczegółowego i wnikliwego rozpatrzenia i rozważenia związku funkcjonalnego określonej części majątku należącej do tego samego właściciela z tym majątkiem, który ze względu na jego charakter rolny mógł być uznany za majątek ziemski. Naczelny Sąd Administracyjny zarzucił, iż wydające decyzje organy I i II instancji zbyt ogólnikowo powołały się na istniejący pomiędzy poszczególnymi parcelami będącymi przedmiotem wniosku a całością majątku ziemskiego w J. - M., związek funkcjonalny, ogólnie przywołując zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Po ponownym rozpoznaniu sprawy decyzją z dnia [...] kwietnia 2004 r. Wojewoda [...] orzekł jak uprzednio w decyzji z dnia [...].12.2001 r.

We wniesionym odwołaniu pełnomocnik następców prawnych b. właściciela majątku zakwestionował to rozstrzygnięcie, podnosząc zarzuty zbieżne z zawartymi we wniesionej następnie skardze. W odwołaniu zawarł jednak dodatkowo zarzut niekonstytucyjności dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz zastrzeżenia co do możliwości ubiegania się o zwrot bezpodstawnie przejętego w tym trybie majątku w oparciu o § 5 rozporządzenia wykonawczego do tego dekretu.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi ponownie utrzymał w mocy kwestionowaną decyzję Wojewody i zauważył, że z analizy akt sprawy wynika, iż majątek ziemski w J. -M., którego właścicielem był F. T. objęty był księgami gruntowymi l 234 gm. kat. M. oraz J. 265 gm. kat. J.. Powierzchnia ogólna przedmiotowego majątku ziemskiego na dzień 1 września 1939 r., (jak również w dniu wejścia w życie dekretu tj. dnia 13 września 1944 r.), wynosiła 242 ha, w tym 91 ha użytków rolnych. Ustalonej powierzchni ogólnej majątku oraz powierzchni użytków rolnych wnioskodawcy nie kwestionowali w toku postępowania.

Zarówno powierzchnia ogólna (242 ha) jak i powierzchnia użytków rolnych (91 ha) znacznie przekraczała normy obszarowe określone w dekrecie. Tym samym nieruchomość ta wypełniała dyspozycję zawartą w art. 2 ust. 1 lit. e w/w dekretu.

Nieruchomości ziemskie spełniające kryteria określone w dekrecie przechodziły na rzecz Skarbu Państwa z mocy samego prawa z dniem 13 września 1944 r. tj. dniem wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Dokładna analiza przepisów dekretu z 6 września 1944 r. oraz przepisów rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. wskazuje, iż nieruchomości ziemskie przejmowane były w całości, bez wynagrodzenia, z przeznaczeniem na cele określone w art. 1 ust. 2 dekretu z dnia 6 września 1944 r.

Jednocześnie Minister podkreślił, że zgodnie z pierwotnym brzmieniem dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele tej reformy przeznaczone były "nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym" (art. 2). Dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. nr 3, poz. 9) zmieniono przepis art. 2 ust. 1 skreślając wyrazy "o charakterze rolniczym". Z dokonanej zmiany zdaniem Ministra wynika, iż określenie "nieruchomości ziemskiej" podlegającej nacjonalizacji w trybie art. 2. ust. 1 lit. e dekretu jest szersze od "nieruchomości rolnej" i obejmuje zarówno grunty będące użytkami rolnymi jak i grunty o charakterze nierolniczym, a więc także lasy, stawy, nieużytki i zabudowania.

Zgodnie z postanowieniami dekretu nieruchomości ziemskie przeznaczone na cele reformy rolnej "przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia, w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele określone w art. 1, część druga" (art. 2). Na podstawie przepisu art. 6 dekretu Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmował niezwłocznie zarząd państwowy nad nieruchomościami ziemskimi wymienionymi w art. 2 wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Stosownie do art. 7 pełnomocnicy po objęciu zarządu sporządzali dokładny spis objętych nieruchomości wraz z inwentarzem, dokonywali zabezpieczenia tychże oraz usuwali w terminie trzydniowym dotychczasowych właścicieli.

Z analizy przepisów art. 19 dekretu z dnia 6 września 1944 r. (w pierwotnym brzmieniu) wynika, iż wywłaszczeni właściciele nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e mogli otrzymać samodzielne gospodarstwa rolne poza obrębem wywłaszczonego majątku. Powyższą regulację zaostrzono nowelizacją dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r., na mocy której wywłaszczony właściciel mógł otrzymać gospodarstwo poza obrębem powiatu, w którym znajdował się wywłaszczony majątek.

Z tych zmian przedmiotowych przepisów Minister wyprowadził wniosek, że na cele reformy rolnej były przeznaczane nieruchomości ziemskie wraz ze znajdującymi się na ich obszarze budynkami i że dekret nie przewidywał wyłączania z przejmowanych w całości nieruchomości ziemskich jakichkolwiek części. Na poparcie tej tezy powołał wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 06.09.1999 r., sygn. akt IV SA 1146/9, z którego wynika, iż "cele reformy rolnej określone w art. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie stały na przeszkodzie przejęciu nieruchomości ziemskiej, na której stały pałace z ogrodami czy zespoły dworsko - parkowe."

Ponadto organ naczelny podkreślił, że o objęciu działaniem dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej zespołów pałacowo-parkowych świadczą postanowienia § 11 oraz § 44 rozporządzenia wykonawczego Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r.

Minister powołując się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 października 2003 r. wskazał, iż podkreślono w nim niezbędność szczegółowego i wnikliwego rozpatrzenia i rozważenia związku funkcjonalnego określonej części majątku objętej wnioskiem, należącej do tego samego właściciela z tym majątkiem, który ze względu na jego charakter rolny niewątpliwie mógł być uznany za majątek ziemski. NSA nie wskazał jednak konkretnych kryteriów, na podstawie których organ mógłby stwierdzić, czy określona część majątku pozostaje w funkcjonalnej łączności z resztą majątku. Wskazane przez stronę orzeczenia TK, NSA i SN również posługują się pojęciem "funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym" nie wskazując jednocześnie konkretnych powiązań pomiędzy poszczególnymi częściami majątku, które przesądzają o istnieniu między nimi "funkcjonalnej łączności".

Wskazać należy, że w uzasadnieniu wyroku z dnia 5 marca 2003 r. sygn. akt IV SA 1593/02 NSA uznał, że wątpliwości co do zakresu pojęcia "związku funkcjonalnego" nie mają charakteru wątpliwości prawnych. NSA wyjaśnił, że "związek funkcjonalny to wzajemna zależność (współzależność), zależność funkcjonalna, związek odpowiadający potrzebom, przydatny, użyteczny, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej".

Mając zatem na uwadze przedstawione stanowisko NSA i sformułowaną definicję związku funkcjonalnego organ naczelny uznał, że Wojewoda [...] w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] kwietnia 2004 r. prawidłowo wyróżnił służce temu kryteria -powiązania organizacyjne, finansowe, terytorialne, siły roboczej, historyczne -na podstawie których można stwierdzić istnienie związku funkcjonalnego pomiędzy poszczególnymi częściami przejętego majątku ziemskiego.

Biorąc pod uwagę konieczność dokonania oceny owej łączności (związku funkcjonalnego) Minister, jak i uprzednio Wojewoda poddał analizie zgromadzony materiał dowodowy i zauważył, że parcele gruntowe [...]. kat. J. i 995 (objęte [...] 234 gm. kat. M.. oraz [...]. kat. [...]., [...], [...], [...], [...], [...], [...] (objęte l[...] 265 gm. kat. J.) - oznaczone są w księgach gruntowych i arkuszach posiadłości gruntowej jako ogrody (zeznania świadków potwierdzają ich faktyczne wykorzystywanie jako ogrody owocowe, warzywne, pasieki i park wypoczynkowy) oraz parcele gruntowe: [...], [...] [...], [...], [...] (objęte l[...] 234 gm. kat. M.) - oznaczone są jako pastwiska -stanowią w rozumieniu § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. użytki rolne. Tym samym podlegają przejęciu jako część nieruchomości ziemskich określonych w przepisie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej i nie jest konieczne badanie ich związku funkcjonalnego z resztą majątku ziemskiego.

Pozostałe objęte wnioskiem niezabudowane parcele katastralne: pgr [...]. kat. [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] , [...] ( objęte [...] 234 gm. kat. M.) oraz parcele: pgr [...]. kat. [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] (objęte [...] 265 gm. kat. J.) -stanowiły grunty leśne, wody płynące, grunty nieurodzajne oraz drogi dojazdowe wewnątrz majątku J. - M.. Grunty te były, zdaniem Ministra powiązane terytorialnie z w/w parcelami "rolnymi" stanowiącymi użytki rolne w rozumieniu dekretu.

Jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego na parcelach budowlanych l.kat: [...]., [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] [...] (objętych l kat 265 gm. kat. J.), znajdowały się budynki o przeznaczeniu gospodarczym: stodoła, szopa, obory, chlewnie, kuźnia oraz browar. Budynki te, jak podkreślił Minister, były bezpośrednio związane z prowadzoną działalnością rolniczą i stanowiły kompleks jednolity terytorialnie.

W przypadku parcel budowlanych oznaczonych [...]. kat. [...], [...], [...] (objęte lkat; 265 gm. kat. J.) można, zdaniem Ministra, wyróżnić powiązanie z pozostałą częścią majątku ziemskiego, polegające na zamieszkiwaniu tych części nieruchomości przez pracowników majątku - ogrodnika i karbowego, którzy brali bezpośredni udział w działalności rolniczej, prowadzonej pod kierunkiem właściciela zarządzającego majątkiem.

Odnośnie parceli budowlanej oznaczonej jako pb [...]. kat [...], na której mieścił się budynek dworu zamieszkiwany przez właściciela i jego rodzinę, w ocenie Ministra, należy stwierdzić, iż parcela ta pozostawała w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią majątku poprzez powiązania:

- organizacyjne - dwór stanowił miejsce zamieszkania właściciela zarządzającego majątkiem

* terytorialne - budynek dworu sąsiadował z budynkami gospodarczymi - od spichlerza, stodół i chlewni oddzielała go jedynie droga

* finansowe - dwór był utrzymywany z dochodów pochodzących z produkcji rolnej prowadzonej w majątku, która była podstawową działalnością prowadzoną przez F. T..

Odnosząc się raz jeszcze do w wyroku NSA z dnia 7 października 2003 r. w którym podkreślono, iż właściciel majątku posiadał różne źródła dochodu, np. prowadzenie pensjonatu, karczmy oraz zawartego w tym wyroku wskazania, iż zasady postępowania dowodowego wymagają by w razie wystąpienia rozbieżności co do istotnych dla rozstrzygnięcia kwestii obowiązkiem organu jest nie tylko dokładne przeprowadzenie postępowania dowodowego, ale również szczegółowe omówienie w decyzji okoliczności ustalonych na podstawie poszczególnych dowodów - Minister wyjaśnił, że Wojewoda przeprowadził w tym zakresie wnikliwe ustalenia w oparciu o dostępny materiał archiwalny.

Jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego Wojewoda [...] rozpatrując sprawę ponownie wystąpił do stron przedmiotowego postępowania (pismo z dnia 19 stycznia 2004 r.) o przedstawienie dowodów dotychczas nie dostarczonych na okoliczność istnienia lub nieistnienia związku funkcjonalnego poszczególnych parcel objętych wnioskiem z całością majątku ziemskiego w J.-M., a w szczególności dokumentów finansowych wskazujących na źródła utrzymania zespołu pałacowe parkowego.

W odpowiedzi otrzymał jedynie dokumentację przesłaną przez Lasy Państwowe Nadleśnictwo [...] odnalezioną w Archiwum Sądu Rejonowego w W., a zawierającą postanowienia sądu o wpisie, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. Skarbu Państwa w miejsce dotychczasowego właściciela nieruchomości objętych [...] 265 gm, kat. J.i kat; 234 gm. kat. M. - F. T.

Wnioskodawcy natomiast nie przedłożyli żadnych dokumentów wskazujących na utrzymywanie dworu z innych dochodów niż dochody pochodzące z działalności rolniczej prowadzonej w majątku. W ocenie organu odwoławczego wobec braku dowodów potwierdzających inne źródła finansowania dworu niż dochody z podstawowej działalności F. T. niezasadne byłoby uznanie, iż dwór utrzymywany był z innych źródeł.

Badając związek funkcjonalny pozostałych parceli budowlanych z majątkiem ziemskim J. - M., Minister stwierdził, iż na parceli [...]. kat. [...] znajdował się budynek określany mianem pensjonatu. Jak wynika z zeznań świadków na parterze tego budynku mieszkali pracujący w majątku piwowar oraz administrator, zaś budynek sąsiadował z dworem posadowionym na parceli [...]. kat [...]. Tym samym parcela ta pozostawała w związku funkcjonalnym dzięki powiązaniu terytorialnemu oraz powiązaniu w postaci siły roboczej.

Nadto Minister podkreślił, że z materiału dowodowego wynika, iż (materiały prasowe "Browarniane piwnice w J.") karczma posadowiona na pb [...], objętej [...] 234 gm. kat. M., dzierżawiona przez właściciela majątku, była zaopatrywana w piwo warzone w majątku J. - M. Natomiast w budynku zwanym "Willa D." mieszkał gajowy pracujący w majątku J. -M., tak więc obok powiązania terytorialnego istniało tu również powiązanie siły roboczej.

W oparciu o te ustalenia wynikające ze zgromadzonego materiału dowodowego istniał związek funkcjonalny pomiędzy poszczególnymi parcelami objętymi wnioskiem a resztą majątku. Stąd w ocenie organu odwoławczego prawidłowe jest stanowisko Wojewody [...], iż co do żadnej z parcel objętych rozpatrywanym wnioskiem, nie można zasadnie twierdzić, że nie pozostawała w jakiejkolwiek faktycznej zależności od pozostałych gruntów majątku J.- M.

Na tej podstawie Minister uznał za prawidłowe ustalenia poczynione w tym zakresie przez Wojewodę [...] i potwierdził, że przedmiotowe grunty jako powiązane z całością majątku J. - M. podpadały pod przepisy arU 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dr

a 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Skargę na tę decyzję Ministra wniósł pełnomocnik skarżących, następców prawnych b. właściciela majątku i zarzucił jej :

I. Naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.

1. naruszenie art. 7 k.p.a., art. 75 k.p.a., 77 k.p.a., 80 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z przedmiotową sprawą administracyjną, w tym brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, w konsekwencji czego przyjęto niewłaściwe ustalenia w myśl których objęte wnioskiem parcele są nieruchomościami ziemskimi, pozostającymi w związku funkcjonalnym z gospodarstwem rolnym, podczas gdy zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na przyjęcie takich ustaleń, a w szczególności błąd ten polega na:

a. przyjęciu, że objęte wnioskiem parcele leśne nie zostały przejęte w oparciu o dekret PKWN z dnia 12 grudnia 1944 roku o przejęciu niektórych lasów na własność państwa pomimo, że został sporządzony protokół przejęcia majątku leśnego J. gm. M. z dnia [...] maja 1946 roku i na jego podstawie założona została księga wieczysta KW Nr [...] z ujawnieniem w dziale II Skarbu Państwa (w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy

Państwowe - Nadleśnictwo S.)

b. nieustaleniu czy objęte wnioskiem parcele budowlane, leśne oraz dom rodzinny F. T., pensjonat były lub mogły być w całości, względnie w części "wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej" przez rolników małorolnych i czy nadawały się do "nadziałów" oraz na jaki cel określony w art. 1 dekretu zostały przeznaczone;

c. nieuwzględnieniu okoliczności, że będące przedmiotem wniosku parcele były w części działkami budowlanymi zabudowanymi konkretnymi budynkami domem rodziny [...] i pensjonatem oraz wyodrębnionymi parcelami leśnymi, potokiem, które zgodnie z oświadczeniem przedstawiciela Lasów Państwowych złożonym na rozprawie administracyjnej w dniu 26 lipca 2001 roku oraz złożonymi przez niego do akt sprawy protokołami stwierdził, iż parcele leśne skonfiskowane zostały na podstawie dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 roku o przejęciu niektórych lasów na własność Państwa (brak związku funkcjonalnego z gospodarstwem rolnym) i w żadnym wypadku nie zostały wykorzystane zgodnie z celami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej określonymi w art. 1 dekretu z dnia 6 września 1944 roku;

d. błędnym uznaniu, iż tzw. zespół dworsko-parkowy pozostawał w funkcjonalnej łączności z całym majątkiem ziemskim, bowiem dekret mówi o nieruchomościach ziemskich a nie o majątkach;

e. nie uwzględnieniu treści prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w W. z dnia [...] maja 2005 roku, sygn. akt [...] wraz jego pisemnymi motywami rozstrzygnięcia, dotyczącego oddalenia wniosku Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe Nadleśnictwo S. w S. co do działek o numerach [...], [...] [...] [...], [...], [...], [...], [...] [...], [...] i [...] objętych również postępowaniem administracyjnym (działki te odpowiadają leśnym parcelom katastralnym wymienionym w zaskarżonych decyzjach administracyjnych).

2. naruszenie art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a. i art. 8 k.p.a. polegające na całkowitym pominięciu powszechnie obowiązującego stanowiska wyrażonego w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 roku (sygn. akt W 3/89, opubłik. w OTK 1990, póz. 26) stwierdzającej, że "intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej wyłącznie tych nieruchomości, lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej -przez inne podmioty ";

3. brak należytego uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz decyzji poprzedzającej ją, w szczególności nie wskazanie, dlaczego organy administracyjne nie uwzględniły zarzutów dotyczących nielegalności dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (jako "nie-aktu" i/lub mającego charakter niekonstytucyjny) w sytuacji, gdy uwzględnienie takiego zarzutu nie mogło doprowadzić do wydania zaskarżonej decyzji i jako oczywista logicznie wstępna przeszkoda zagadnienie to powinno było być rozpoznane przed wdaniem się organów w analizę zagadnień dalszych, w szczególności związanych z samą treścią tego dekretu;

4. naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie w niej wywodów nie odzwierciedlających racji decyzyjnych organu administracyjnego II instancji, w szczególności odnoszących się do charakteru nieruchomości wchodzących w skład majątku poprzednika prawnego Skarżących, gdyż z uwagi na wyniki prowadzonego przez organy administracyjne postępowania nie wskazywały na to, by objęte postępowaniem parcele miały charakter nieruchomości ziemskich, pozostając w ścisłym a nie dowolnym związku z gospodarstwem rolnym;

5. naruszenie art. 99 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez pominięcie oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w wyroku z dnia 7 października 2003 roku Naczelnego Sądu Administracyjnego, wydanego do sprawy o sygn. akt IV SA 5146-5148/02, i nie uwzględnieniu w toku prowadzonego postępowania administracyjnego aktualnego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczącego pojęcia nieruchomości ziemskiej.

II. Naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, póz. 13) poprzez błędną wykładnię

* wyrażającą się w szczególności w przyjęciu, że z przytoczonego przepisu wynika, iż nieruchomości stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych podlegały przejęciu na Skarb Państwa w oparciu o dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej, gdy pozostawały w jakimkolwiek związku z prowadzeniem produkcji rolnej oraz, iż pojęcie nieruchomości ziemskiej pozwala objąć nim każdą nieruchomość, bez względu na jej wykorzystanie, podczas gdy literalne brzmienie powyższego przepisu, jak również jego interpretacja potwierdzona w wieloletnim i utrwalonym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Trybunału Konstytucyjnego, a także Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wskazują, iż kwestię czy dana nieruchomość podpada pod działanie tego przepisu organy obowiązane są ustalić czy spełnione zostały dwie przesłanki, tj.:

-czy nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, a następnie -czy przekroczone zostały normy obszarowe. Łączne spełnienie tych dwóch przesłanek pozwala na uznanie, iż dana nieruchomość podlega działaniu przepisów dekretu o reformie rolnej, natomiast objęte wnioskiem parcele katastralne zabudowane budynkami, tj. dworem, pensjonatem o funkcji mieszkalno -letniskowej, a nie rolnej, wyposażonym w 30 pokoi gościnnych, obiektami zelektryfikowanymi, wyposażonymi w instalację wodociągową i telefoniczną wraz z zabytkowym parkiem, browarem, kręgielnią, altanami i boiskiem sportowym nieruchomość położona na wydzielonych prawnie i geodezyjnie parcelach budowlanych, ogrodzona i oddzielona drogą od zabudowań folwarcznych (vide zeznania trzech świadków oraz dokumenty geodezyjne sprzed II wojny światowej) oraz parcela 1. kat 23, na której znajdowała się karczma -tzw. willa "D." dzierżawiona osobom trzecim, jak też parcele budowlane, leśne, parcele stanowiące drogi, rowy i potoki (wymienione i opisane szczegółowo w piśmie z dnia 15 marca 2001 roku zatytułowanym "Sprecyzowanie żądania wniosku z 1991 roku", por. też wyrok WSA w Warszawie z dnia 9 marca 2005, sygn. akt IV SA/WA 779/04),

**ignorującą wieloletnie i utrwalone orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego, polegającą na niewłaściwym przyjęciu, że w rozumieniu dekretu nieruchomość ziemską stanowią zarówno grunty będące użytkami rolnymi, jak również grunty o charakterze nierolniczym

2. zastosowanie w niniejszej sprawie niedopuszczalnej rozszerzającej wykładni przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, wbrew jednolitemu i utrwalonemu w orzecznictwie stanowisku, zgodnie z którym nie podlegają wykładni rozszerzającej przepisy pozbawiające prawa własności i odniesienie przepisów tego dekretu przez organ II instancji do nieruchomości leśnych, jak również do nieruchomości nie przeznaczonych do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie;

3. naruszenie art 32 zdanie 2 Konstytucji RP polegające na odmiennym rozstrzygnięciu przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją administracyjną w niniejszej sprawie wniosku dotyczącego zabudowanych nieruchomości składających się z parcel budowlanych, zabudowanych budynkami mieszkalnymi oraz przemysłowymi, w tym tartakiem oraz elektrownią oraz parcel o charakterze leśnym, aniżeli w innych sprawach w których sytuacja prawna i faktyczna obywateli była taka sama, natomiast organy administracyjne w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, póz. 51) - wydały rozstrzygnięcia co do istoty.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swe dotychczasowe stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Obie zaskarżone decyzje wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Doszło także do naruszenia przepisów prawa materialnego, poprzez błędną interpretację art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Na wstępie należy podkreślić, że tak organy administracji publicznej, jak i Sąd orzekający w niniejszej sprawie związane są, w myśl art. 99 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., nr 157, poz. 1271) oceną prawną wyrażoną w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7.10.2003 r., sygn. akt IV SA 5146-5148/02.

Nadto skład orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko zawarte w uchwale składu 7 sędziów NSA z dnia 5.06.2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, (jeszcze niepubl.).

Mając wskazane rozstrzygnięcia na względzie trzeba podkreślić, że w dalszym ciągu nie zostało dowiedzione, że zarówno tzw. dwór I, jak i dwór II -pensjonat, "Willa D.", podobnie jak i browar, gorzelnia, karczma, tartak były funkcjonalnie powiązane z owym majątkiem ziemskim. Odnośnie obu dworów nie wykazano istnienia powiązań terytorialnych, organizacyjnych (zatrudniony był bowiem administrator) oraz tylko w części dowiedziono istnienia powiązań finansowych.

Z zachowanej dokumentacji archiwalnej można wyprowadzić wręcz odmienne wnioski niż uczyniły to organy. Pominęły one bowiem fakt, że w dworze II - pensjonacie całe 2-gie piętro było wynajmowane letnikom, którzy w dworze I jedli posiłki, a w parku korzystali z kortu tenisowego (boiska sportowego), kręgielni, altany, strzelnicy, oranżerii. Majątek ten wymieniał przedwojenny przewodnik turystyczny po letniskach powiatu [...]. Za istnienie związku funkcjonalnego w postaci siły roboczej nie można uznać faktu zamieszkiwania na parterze piwowara i administratora. Pomiędzy dworami znajdowała się sadzawka z fontanną. W parku, przez który przepływa potok [...] rósł drzewostan w wieku 80-300 lat, stąd cały zespół parkowy uznano za pomnik przyrody.

Organy nie wykazały zatem w sposób przekonujący, że ten szeroko rozumiany zespół dworsko-parkowy służący co najwyżej turystyce, powiązany był funkcjonalnie z resztą przedmiotowego majątku, który ze względu na jego charakter rolny niewątpliwie mógł być uznany za majątek ziemski. Ów zespół dworsko-parkowy oddzielony był od zabudowań folwarcznych, a konserwator zabytków wspomina nawet o pozostałościach muru go okalającego. O tym rozgraniczeniu budynków dworu od części gospodarczej nadmienił także Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu swego wyroku.

Podobnie fakt, iż w budynku zwanym "Willa D." mieszkał gajowy nie może świadczyć o istnieniu jej związku funkcjonalnego z majątkiem ziemskim. Lasy bowiem i to o tak dużej powierzchni nie mogły być objęte przedmiotowym dekretem.

Jak wynika z dokumentacji konserwatora zabytków oraz zachowanych map archiwalnych folwark znajdował się po drugiej, północnej stronie głównej drogi, naprzeciw dworu. Stąd prawidłowo przyjęły w tym zakresie organy, że istniały podstawy do przejęcia nieruchomości z zabudowaniami folwarcznymi w trybie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W skład jego wchodziły spichlerz, stodoły, obory, chlewnia oraz budynek gospodarczy. W tym stanie rzeczy dokładnej analizy wymaga ocena charakteru dróg wewnętrznych oraz wód płynących. Przejęciu nie podlegałyby bowiem drogi wewnętrzne i wody w obrębie zespołu dworsko-parkowego jako niepowiązanego z resztą majątku ziemskiego, oraz drogi prowadzące do innych obiektów, jak karczma, browar, czy gorzelnia lub tartak, które nie mogły służyć prowadzeniu produkcji rolnej.

Powracając do kwestii zabudowań i ich charakteru trzeba zauważyć, że art. 2 ust. 1 lit. e przedmiotowego dekretu należy interpretować w powiązaniu z art. 1 ust. 2 tego dekretu, wskazującym cele reformy rolnej. Jednym z nich jest zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół, ale nie obiektów. Na okoliczność tę zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w swej uchwale (por. uchwała z dnia 5.06.2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, niepubl).

Odnosząc się natomiast do lasów i gruntów leśnych przejętych w trybie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej należy podnieść, iż brak było podstaw prawnych dla uznania, że grunty leśne wymienione we wniosku (działki należące uprzednio do F. T., wchodzące w skład zarówno majątku J., objętego lwh 265, jak i wchodzące w skład majątku M. objętego lwh 234) mogły podlegać pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., nr 3, poz. 13 ze zm.). Za możliwością ich przejęcia w tym trybie nie przemawia także treść §11, czy § 44 pkt 3 i 4 rozporządzenia wykonawczego do dekretu, bowiem postanowienia tego rozporządzenia, jako aktu niższej rangi nie mogły rozszerzać zakresu działania dekretu. Z protokołu przejęcia na cele reformy rolnej majątku J.-M. z dnia [...].02.1945 r. wynika, że powierzchnia lasów w tym majątku wynosiła 112 ha. W stosunku do nich znajdowały zatem zastosowanie przepisy dekretu PKWN z 4nia 12.12.1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. nr 15, poz. 82 ze zm.). Art. 1 ust. 1 tego dekretu przewidywał przejście na rzecz Skarbu Państwa z mocy prawa lasów i gruntów leśnych o obszarze ponad 25 ha, stanowiących własność lub współwłasność osób fizycznych i prawnych. Nadto art. 1 ust. 2 lit. a przewidywał przejście wraz z owymi lasami i gruntami leśnymi wszelkich śródleśnych gruntów, łąk i wód, o ile stanowiły własność lub współwłasność tej samej osoby.

Należy tu także podnieść, że aktualność zachowało stanowisko wyrażone przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19.09.1990 r., sygn. akt W 3/89, który podkreślił że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej. Przejmowanie zatem gruntów leśnych w tym trybie nie znajdowało uzasadnienia (por. wyrok SN z dnia 22.04.2005 r., sygn. akt II CK 653/04, OSN z 2006 r., nr 3, poz. 56).

Rozważając zarzuty podnoszone przez pełnomocnika skarżących w odwołaniu, do których organ naczelny się nie odniósł, dotyczące niekonstytucyjności dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej należy zauważyć, że do dokonywania ocen w tym zakresie uprawniony jest Trybunał Konstytucyjny, który w sprawie ze skargi konstytucyjnej o zbadanie zgodności art. 2 ust. 1 lit. e tego dekretu z przepisami Konstytucji RP postępowanie umorzył wobec utraty mocy obowiązującej tego przepisu. W uzasadnieniu tego wyroku z dnia 28.11.2001 r., sygn. akt SK 5/01 (OTK ZU nr 8/2001, poz. 266) wskazał jednak, że "po upływie ponad 50 lat od czasu przeprowadzenia reformy rolnej zmiany o charakterze społecznym i ekonomicznym stały się nieodwracalne. Ani względy społeczne ani względy prawne nie pozwalają na przywrócenie stanu poprzedniego (...) Uznanie przez Trybunał Konstytucyjny niekonstytucyjności dekretu stworzyłoby podstawy wznowienia postępowania w sprawie przejęcia nieruchomości rolnych przez Skarb Państwa. Trzeba mieć jednak na uwadze, że beneficjenci tego dekretu otrzymali tytuły prawne do otrzymanych gruntów nie na mocy tego dekretu lecz innych aktów prawnych. Dekret stworzył jedynie zasoby gruntów państwowych z których następowały nadziały poszczególnym osobom". Wobec powyższego Trybunał Konstytucyjny stwierdził tamże, iż "wzajemne relacje pomiędzy aktami stanowiącymi podstawę przejęcia gruntów i ich przekazywania oraz instrumenty prawne jakimi dysponuje TK dla wykonywania jego konstytucyjnych kompetencji nie pozwalają skonstruować rozwiązań, które pogodziłyby prawa osób, którym odjęto własność z legalnie nabytymi prawami beneficjentów reformy rolnej". Podobnie w sprawie o sygn. akt W 15/95 (OTK ZU nr 2/1996, poz. 13) Trybunał wskazał, że pełna ocena suwerenności i legalności PKWN, jako polskiego prawodawcy należy do współczesnego, demokratycznego ustrojodawcy. Natomiast odnośnie interpretacji oraz obowiązywania § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1.03.1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w przywoływanej uchwale z dnia 5.06.2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, ( jeszcze niepubl), którą to interpretację skład orzekający w niniejszej sprawie podziela.

Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji zobowiązany jest uwzględnić ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania wynikające z treści niniejszego wyroku. W tym winien ponownie dokonać wnikliwej analizy przeznaczenia poszczególnych nieruchomości objętych wnioskiem następców prawnych F. T. w chwili przejęcia majątku J. -M. na rzecz Skarbu Państwa w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, z uwzględnieniem stanowiska wyrażonego przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19.09.1990 r., sygn. akt W 3/89, który podkreślił, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej.

Z przytoczonych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz 152 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) - orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 1 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.