Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja,, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, Protokolant Starszy asystent sędziego Agnieszka Wąsikowska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 31 marca 2015 r. sprawy ze skargi H. B. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...]utego 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu wywłaszczonej nieruchomości 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Starosty [...] z dnia [...] grudnia 2013 r., nr [...]; 2. zasądza od Wojewody [...] na rzecz H. B. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Decyzją z dnia [...] r., znak: [...], Wojewoda L. utrzymał w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Starosty B. przez Kierownika Wydziału Geodezji, Kartografii, Katastru i Nieruchomości Starostwa Powiatowego w B. z dnia [...] r., znak: [...] w sprawie odmowy zwrotu części nieruchomości oznaczonej dawniej nr 2463/1, położonej w B. przy ul. A. K., wchodzącej obecnie w skład działki nr 9985.

Powyższa decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Wnioskiem z dnia 18 lipca 2013 r. H. B. wystąpiła o zwrot nieruchomości położonej w B. przy ul. A. K., będącej przed wywłaszczeniem własnością E. S. Wniosek swój doprecyzowała w protokole sporządzonym w dniu 4 września 2013 r., w którym wyjaśniła, że żąda zwrotu części działki oznaczonej dawniej numerem 2463/1, wywłaszczonej na rzecz Skarbu Państwa na podstawie decyzji Naczelnika Miasta B. z dnia [...] r., znak: [...] w celu budowy mostu i drogi dojazdowej.

Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego organ pierwszej instancji ustalił, że przedmiotowa działka stanowiła własność matki wnioskodawczyni – E. S. (akt własności ziemi z dnia [...] r., znak: [...] wydany przez Naczelnika Miasta B.).

Spadek po E. S. nabyli: córka H. A. B., syn J. M. S. i siostrzeniec R. K. po 1/3 części każde z nich, z tym, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne odziedziczyła z mocy ustawy córka H. A. B. w całości (postanowienie Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r., sygn. akt [...]).

Organ pierwszej instancji pismem z dnia 10 września 2013 r. wezwał wnioskodawczynię do dołączenia do wniosku adresów zamieszkania pozostałych spadkobierców E. S., tj. J. M. S. i R. K. w celu zawiadomienia ich o toczącym się postępowaniu. Wnioskodawczyni pismem z dnia 17 września 2013 r. poinformowała organ, że J. S. zmarł. Pismem z dnia 23 września 2013 r., a następnie z dnia 8 października 2013 r., organ pierwszej instancji wezwał wnioskodawczynię do uzupełnienia złożonego wniosku poprzez przedłożenie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po J. S.

W piśmie z dnia 8 października 2013 r. wyznaczono stronie termin 21 dni na uzupełnienie wniosku i pouczono stronę, że jego nieuzupełnienie spowoduje pozostawienie wniosku bez rozpoznania. Wyznaczony termin upłynął bezskutecznie, w konsekwencji czego pismem z dnia 6 listopada 2013 r. organ poinformował wnioskodawczynię o pozostawieniu jej wniosku bez rozpoznania.

Na skutek zażalenia strony na niezałatwienie sprawy Wojewoda L., postanowieniem z dnia [...] r., znak: [...] wyznaczył Staroście B. dodatkowy termin do jej załatwienia.

Ponownie badając sprawę, organ pierwszej instancji pismem z dnia 4 grudnia 2013 r. wezwał wnioskodawczynię do uzupełnienia złożonego wniosku w terminie 7 dni bądź o przyłączenie się do wniosku wszystkich uprawnionych osób, a w przypadku ich śmierci - do złożenia odpowiednich dokumentów stwierdzających prawa do spadku. Strona nie wykonała wezwania w wyznaczonym terminie.

Stąd, decyzją z dnia [...] r., znak: [...] organ pierwszej instancji odmówił H. B. zwrotu części nieruchomości oznaczonej dawniej nr 2463/1, położonej w B. przy ul. A. K., wchodzącej obecnie w skład działki nr 9985.

Odwołanie od tej decyzji złożyła H. B., zarzucając naruszenie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece poprzez przyjęcie, że kto inny jest właścicielem nieruchomości, z których część została wywłaszczona - niż ujawnione jest to w księdze wieczystej, co doprowadziło do błędnego przyjęcia, że wywłaszczone nieruchomości nie wchodziły w skład gospodarstwa rolnego E.S., lecz stanowiły spadek dziedziczony przez wszystkich jej spadkobierców.

Ponadto skarżąca zarzuciła sprzeczność istotnych ustaleń organu z treścią zebranego materiału dowodowego przez przyjęcie, że wywłaszczona działka nr 2463/1 nie wchodziła w skład gospodarstwa rolnego E. S., w sytuacji, gdy była to jedyna działka zabudowana należąca do E. S., a więc stanowiła działkę siedliskową, stanowiącą element gospodarstwa rolnego. Potwierdzają to, według odwołującej się, dane zawarte w ewidencji gruntów, gdzie działce po wywłaszczeniu, obecnie oznaczonej numerem 5, jako rodzaj użytków rolnych wpisano "BR", a niezależnie od tego w księdze wieczystej KW nr [...] jako właścicielkę nieruchomości wpisano w miejsce poprzedniej właścicielki wnioskodawczynię. Zdaniem skarżącej, jest ona zatem uprawniona do samodzielnego ubiegania się o zwrot przedmiotowej nieruchomości.

W uzasadnieniu decyzji utrzymującej w mocy decyzję organu pierwszej instancji, a będącej przedmiotem kontroli sądu w niniejszej sprawie, organ odwoławczy przytoczył treść przepisów stanowiących materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia, tj. art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz. U. z 2010 Nr 102, poz. 651 ze zm.).

Organ drugiej instancji ustalił, że w wywłaszczona działka nr 2463/1 stanowiła własność E. S. Wywłaszczenie nastąpiło na podstawie decyzji Naczelnika Miasta B. z dnia [...] r., znak: [...]. E. S. była właścicielką działki nr [....] na podstawie aktu własności ziemi z dnia [...] r., znak: [...], wydanego przez Naczelnika Miasta B. Na potrzeby wywłaszczenia działka nr 2463 o pow. 0,1697 ha uległa podziałowi na działki: 2463/1 o pow. 0,0149 ha i nr 2463/2 o pow. 0,1548 ha. Wywłaszczeniem objęto tylko działkę nr 2463/1, która w dniu 9 października 1978 r. (data uprawomocnienia się decyzji z dnia [...] r., znak[...]) stała się własnością Skarbu Państwa, co oznacza, że w tym dniu E. S. utraciła prawo jej własności.

Organ podniósł, że E. S. zmarła w dniu 15 września 1987 r., w związku z czym wywłaszczona działka nr 2463/1 o pow. 0,0149 ha, która nie stanowiła już jej własności, nie podlegała dziedziczeniu.

Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r., [...] spadek po E. S. nabyli: córka H. A. B., syn J. M. S. i siostrzeniec R. K. po 1/3 każde z nich, z tym że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne odziedziczyła córka H. A. B. w całości.

Zdaniem organu odwoławczego, w sprawie nie ma żadnego znaczenia, że w księdze wieczystej KW nr [...] fakt wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości wpisano dopiero w dniu 27 sierpnia 1997 r. (por. akta sprawy k. 7). Prawidłowo zatem organ pierwszej instancji ustalił, że osobami uprawnionymi do złożenia wniosku o zwrot przedmiotowej działki nr 2463/1 są wszyscy spadkobiercy E. S. Oczywiście dopuszczalnym jest, aby z wnioskiem wystąpiła jedna z uprawnionych osób, a reszta przyłączyła się do tego wniosku w toku postępowania.

W niniejszej sprawie organ pierwszej instancji pismem z dnia 4 grudnia 2013 r. wezwał H. B. do przedłożenia wniosku o zwrot nieruchomości pochodzącego od wszystkich osób uprawnionych w terminie 7 dni od dnia otrzymania niniejszego pisma. Strona otrzymała pismo w dniu 9 grudnia 2013 r. i do dnia wydania zaskarżonej decyzji wniosku nie uzupełniła.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że niezłożenie wniosku o zwrot wywłaszczonej nieruchomości w trybie art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami przez wszystkich uprawnionych nie uniemożliwia wydania decyzji merytorycznej. Jeśli wniosek o zwrot winni złożyć wszyscy właściciele (współwłaściciele) nieruchomości lub ich aktualni spadkobiercy, oznacza to, że tylko wspólnie posiadają legitymację procesową do uzyskania merytorycznego rozstrzygnięcia w przedmiocie zwrotu. Taką konieczność, a nie tylko możliwość współwystępowania, określa się w doktrynie jako legitymację procesową łączną, której brak nie uniemożliwia zakończenia sprawy, ale prowadzi do wydania decyzji o odmownym załatwieniu wniosku, będącej rozstrzygnięciem merytorycznym.

Jednocześnie organ odwoławczy wskazał, że wydanie decyzji o odmowie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości z uwagi na niezłożenie wniosku przez wszystkie osoby uprawnione nie zamyka w przyszłości tym osobom prawa do skutecznego domagania się zwrotu, o ile wniosek zostanie złożony przez wszystkich byłych właścicieli lub ich spadkobierców. Ponowne złożenie wniosku przez wszystkie osoby zobowiązane do jego złożenia nie będzie czynić postępowania w sprawie bezprzedmiotowym z uwagi na wcześniejsze wydanie decyzji merytorycznej o odmowie zwrotu nieruchomości.

Skargę na powyższą decyzję wniosła H. B., zarzucając:

1) mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, tj.:

- art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. poprzez błędną ocenę materiału dowodowego zebranego w przedmiotowej sprawie, przekroczenie granic uznania administracyjnego i tym samym podjęcie decyzji wskutek dowolnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego polegającej na przyjęciu, iż wywłaszczona działka nr 2463/1 nie wchodziła w skład gospodarstwa rolnego i tym samym nie podległa dziedziczeniu w sytuacji, gdy nieruchomość ta wchodziła w skład nabytego gospodarstwa rolnego w całości odziedziczonego po matce przez skarżącą;

2) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece poprzez przyjęcie, że kto inny jest właścicielem nieruchomości, z których część została wywłaszczona niż ujawnione jest to w księdze wieczystej, w sytuacji, gdy z treści danych zawartych w księdze wieczystej wynika, iż wywłaszczona nieruchomość wchodziła w skład gospodarstwa rolnego w całości odziedziczonego przez skarżącą H. B.

W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji Wojewody L. oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu zarzutów skargi poniosła, że na podstawie postanowienia spadkowego z dnia 17 grudnia 1996 r. została jedyną spadkobierczynią po swojej matce E. S. w przedmiocie gospodarstwa rolnego położonego w B. Pozostałą część spadku odziedziczyła w 1/3 wraz z J. S. oraz R. K.

W ocenie skarżącej, organ pierwszej instancji błędnie zażądał zgody na złożenie przez nią wniosku o zwrot wywłaszczonej nieruchomości od pozostałej dwójki spadkobierców po E. S., twierdząc, iż do zwrotu niniejszej działki jest potrzebna zgoda wszystkich spadkobierców. Zdaniem skarżącej, organ nie uwzględnił, iż wywłaszczona działka wchodziła w skład gospodarstwa rolnego w całości nabytego w drodze spadkobrania przez skarżącą, a jeśli tak, to skarżąca nie musiała mieć zgody pozostałych spadkobierców. Nadto w księdze wieczystej założonej dla przedmiotowej działki widnieje wpis, iż wywłaszczona nieruchomość wchodziła w skład gospodarstwa rolnego w całości odziedziczonego przez skarżącą.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

W niniejszej sprawie bezsporne jest, że część nieruchomości oznaczonej dawniej nr 2463/1, położonej w B. przy ul. A.K., wchodzącej obecnie w skład działki nr 9985, została wywłaszczona na rzecz Skarbu Państwa na podstawie decyzji Naczelnika Miasta B. z dnia [...] r., znak: [...] w celu budowy mostu i drogi dojazdowej.

Nie ulega również wątpliwości, że na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r. ([...]) spadkobiercami byłej właścicielki tej działki – E. S., zostali: córka H. A. B., syn J. M. S. i siostrzeniec R. K. po 1/3 części każde z nich, z tym, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne odziedziczyła w całości z mocy ustawy córka H. A. B.

Przedmiotem sporu pozostaje natomiast kwestia kręgu podmiotów uprawnionych do złożenia wniosku o zwrot wywłaszczonej działki.

Organy obu instancji stanęły na stanowisku, że obligatoryjne jest złożenie tego wniosku przez wszystkich spadkobierców. Pogląd ten organy oparły na dyspozycji art. 136 ust. 3 u.g.n., w myśl którego poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Z wnioskiem o zwrot nieruchomości lub jej części występuje się do starosty, wykonującego zadanie z zakresu administracji rządowej, który zawiadamia o tym właściwy organ. Warunkiem zwrotu nieruchomości jest zwrot przez poprzedniego właściciela lub jego spadkobiercę odszkodowania lub nieruchomości zamiennej stosownie do art. 140.

Z kolei skarżąca H. B., która złożyła wniosek o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, jest zdania, że w okolicznościach niniejszej sprawy jest ona jedyną uprawnioną do złożenia takiego wniosku, gdyż wywłaszczona nieruchomość wchodziła w skład gospodarstwa rolnego, które w całości odziedziczyła.

Rozstrzygając te rozbieżność, należy na wstępie wskazać, że organy słusznie przyjęły, iż z wnioskiem o zwrot wywłaszczonej nieruchomości powinni występować co do zasady wszyscy spadkobiercy jej byłego właściciela.

Określając krąg tych podmiotów, nie można jednak tracić z pola widzenia treści postanowienia stwierdzającego nabycie spadku.

Na mocy wyżej powołanego postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r. jedyną spadkobierczynią gospodarstwa rolnego, wchodzącego w skład spadku po E. S., została skarżąca H. B.

W ocenie sądu rozpoznającego przedmiotową sprawę nie sposób – wbrew stanowisku organów obu instancji – pominąć tej okoliczności przy ustalaniu uprawnionych do wniesienia wniosku o zwrot przedmiotowej nieruchomości.

W przypadku bowiem ustalenia, że nieruchomość ta przed wywłaszczeniem wchodziła w skład gospodarstwa rolnego, nie ma racjonalnych powodów, by uznać, że wniosek o jej zwrot muszą składać również pozostali spadkobiercy E. S., którzy nie odziedziczyli po niej gospodarstwa rolnego.

Określając krąg uprawnionych do złożenia wniosku o zwrot wywłaszczonej działki oznaczonej dawniej nr 2463/1, położonej w B. przy ul. A. K., wchodzącej obecnie w skład działki nr 9985, organy powinny zatem w pierwszej kolejności ustalić, czy działka ta wchodziła w skład gospodarstwa rolnego E. S., czego nie uczyniły.

Organy uchybiły tym samym obowiązkom wyrażonym w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., do których należy podjęcie wszelkich kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, zebranie i rozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego i ocena, czy dana okoliczność została udowodniona. Obowiązki te ciążą również na organie drugiej instancji, który, stosownie do dyspozycji art. 136 k.p.a., może przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe.

Materiału dowodowego do poczynienia ustaleń dotyczących przynależności wywłaszczonej działki do gospodarstwa rolnego E. S. dostarczała już choćby analiza dokumentów zamieszczonych w aktach sprawy, w tym aktu własności ziemi z dnia [...] r., znak: [...] wydanego przez Naczelnika Miasta B. na podstawie art. 1, 8 i 12 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27 poz. 250), mocą którego potwierdzono przyznanie E. S. z mocy prawa m. in. działki nr 2463 (k. 22 akt adm.), mapy (k. 17 akt adm.) oraz zawiadomienia z Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r. o sprostowaniu treści księgi wieczystej nr [...] (k. 7 akt adm.).

Niewyjaśnienie istotnej na gruncie niniejszej sprawy okoliczności, czy wnioskowana do zwrotu działka wchodziła w skład gospodarstwa rolnego E. S., czyni rozstrzygnięcia wydane przez organy administracji przedwczesnymi. Dopiero bowiem jednoznaczne stwierdzenie, że działka ta nie wchodzi w skład gospodarstwa obligowałoby organy do wezwania wnioskodawczyni do przedłożenia wniosku o zwrot nieruchomości pochodzącego od wszystkich spadkobierców E.S.

Wskazane wyżej uchybienia przepisom prawa materialnego i procesowego, których dopuściły się organy w niniejszej sprawie, powodują konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.).

O kosztach sąd orzekł w oparciu o art. 200 i art. 205 § 1 w związku z art. 209 tej ustawy.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni powyższe uwagi, oceny i wnioski i, w zależności od poczynionych ustaleń, rozpozna wniosek H. B. o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, albo, w przypadku stwierdzenia, że przedmiotowa działka nie wchodziła w skład gospodarstwa rolnego po E. S., zobliguje wnioskodawczynię do przedłożenia wniosku o zwrot tej działki pochodzącego od wszystkich spadkobierców E.S.

Mając na uwadze powyższe, sąd orzekł, jak w sentencji.