Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Anna Klotz Sędziowie: sędzia WSA Grzegorz Saniewski sędzia WSA Joanna Janiszewska-Ziołek (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 8 czerwca 2020 r. sprawy ze skargi (,,,) na decyzję SKO w (...) z dnia (...) 2020 r., nr (,....) w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza ( ) 2. zasądza od SKOw (...) na rzecz (....) kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2020 r. [...], Burmistrz [...] odmówił A. C. (skarżącej) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych wnioskowanej na Z. R..

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że [...] listopada 2019 r. skarżąca złożyła wniosek o przyznanie ww. świadczenia w związku z opieką nad niepełnosprawną matką Z. R.. Zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...], matka skarżącej ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności na stałe, przy czym ten stopień niepełnosprawności powstał u niej w wieku 57 lat. Organ powołał się na przepis art 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Organ przed wydaniem rozstrzygnięcia przeprowadził wywiad środowiskowy i na jego podstawie ustalił, że Z. R. pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności. W uzasadnieniu zaś ww. decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych – to właśnie małżonek Z. R. jest w pierwszej kolejności zobowiązany do zapewnienia jej opieki, jednakże okoliczność ta nie może stanowić przeszkody dla przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jak bowiem wyjaśnił to organ - ustalenia wywiadu środowiskowego dają podstawę do przyjęcia, że pogarszający się stan zdrowia ojca skarżącej (męża Z. R.) uniemożliwia jemu sprawowanie opieki nad współmałżonką. Organ wskazał też na dokonanie przez skarżącą wyboru świadczenia pielęgnacyjnego jako korzystniejszego świadczenia. Skarżąca nabyła prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, z którego zrezygnowała składając stosowne oświadczenie w dniu [...] listopada 2019 r.

W odwołaniu od powyższej decyzji A. C., reprezentowana przez pełnomocnika zawodowego (adwokata), zarzuciła naruszenie przepisów art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych – poprzez zastosowanie normy prawnej bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 ww. przepis został uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osoba niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez co narusza to art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. W odwołaniu zarzucono również naruszenie art. 17 ust. 1 i 1a ww. ustawy poprzez zastosowanie normy prawnej w nich wyrażonej w sposób literalny – w sprzeczności z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości.

Zaskarżoną decyzją z [...] marca 2020 r. znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu, po przytoczeniu stanu faktycznego oraz treści art. 17 ust. 1, 1b u.ś.r., Kolegium stwierdziło, że matka skarżącej, legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności od ukończenia przez nią 57 roku życia. Kolegium, odmiennie niż organ I instancji, uznało że fakt, że niepełnosprawność nie powstała w wieku określonym w przepisie art. 17 ust. 1b ww. ustawy nie wyklucza przyznania przedmiotowego świadczenia. W odniesieniu bowiem do tych osób, mając na uwadze treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla spełnienia świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium wieku.

Organ odwoławczy stwierdził jednak, że zgodnie z przepisem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ten sposób ustawodawca wyłączył negatywną przesłankę polegająca na pozostawaniu osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim. A contrario nie jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom wymienionym w art. 17 ust. 1 wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wolą ustawodawcy bowiem było to, by stan zdrowia współmałżonka, uniemożliwiający jemu sprawowanie opieki nad żoną (mężem), był potwierdzony właściwym (kwalifikowanym) dokumentem, na podstawie badania lekarskiego, pozwalającego określić stopień niepełnosprawności. Organy administracji publicznej nie są tym samym kompetentne do oceny stanu zdrowia drugiego małżonka pod kątem jego możliwości sprawowania opieki nad inna osobą.

Kolegium wskazało, że z akt sprawy bezsprzecznie wynika, że współmałżonek Z. R. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem organu odwoławczego w rozpatrywanej sprawie nie został zatem spełniony warunek wynikający z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych - co wyklucza przyznanie wnioskowanego świadczenia.

W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy A. C., reprezentowana przez adwokata, zarzuciła naruszenie prawa, które miało wpływ na wynik sprawy tj. błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a oraz 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że skarżąca nie jest uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad matką pomimo, że zobowiązany w pierwszej kolejności małżonek niepełnosprawnej nie jest w stanie takiej opieki sprawować.

W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej w całości decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji Burmistrza [...] z [...] stycznia 2020 r. i ustalenie na jej rzecz świadczenia pielęgnacyjnego; ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Skarżąca wniosła też o zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 p.p.s.a.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. W piśmie z [...] czerwca 2020r. SKO w T. wniosło o rozpoznanie prawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku, nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie skargi w trybie uproszczonym skarżąca zawarła w skardze, a Samorządowe Kolegium Odwoławcze – przyłączyło się do tego wniosku, składając stosowne oświadczenie w piśmie z [...] czerwca 2020 r.

Przedmiot sądowoadministracyjnej kontroli legalności w niniejszej sprawie stanowiły decyzje organów administracji publicznej o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, wydane na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2220 ze zm. – dalej powoływanej jako "u.ś.r.") Samorządowe Kolegium Odwoławcze, zaskarżoną decyzją, kwestionując prawidłowość podstawy prawnej odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia decyzją Burmistrza [...] z [...] stycznia 2020 r., utrzymało jednak tę decyzję w mocy, stwierdzając zaistnienie odmiennej przesłanki negatywnej przyznania świadczenia córce osoby wymagającej opieki. Zasadniczym powodem utrzymania przez organ odwoławczy w mocy decyzji organu I instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego było zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., wobec stwierdzenia, że osoba wymagająca opieki (matka skarżącej) we wnioskowanym okresie pozostawała w związku z małżeńskim, a jej małżonek nie posiada orzeczenia właściwego organu o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl ust. 1b art. 17 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Podkreślenia w tym miejscu wymaga, co zasadnie stwierdziło SKO w motywach swego rozstrzygnięcia, że z dniem 23 października 2014 r. art. 17 ust. 1b w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014, poz.1443).

Skutkiem ww. wyroku Trybunału jest zatem zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakresowe wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych) nie powoduje dysfunkcjonalności ustawy, gdyż możliwe jest odnalezienie w treści art. 17 ustawy i przepisów z nim skorelowanych wszystkich elementów podmiotowych, przedmiotowych i czasowych koniecznych dla zrekonstruowania normy (norm) prawnej określającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to zatem przypadek tzw. pominięcia prawodawczego, które polega na wskazaniu przez Trybunał braku pewnych treści normatywnych w kontrolowanym przepisie (por. A. Kustra, Wyroki zakresowe Trybunału Konstytucyjnego, Przegląd Sejmowy, nr 4/2011, s. 60). Trybunał Konstytucyjny derogował bowiem fragment pełnego i jednoznacznego pod względem zakresowym przepisu, realizując tym samym klasyczną i nie budzącą kontrowersji funkcję "negatywnego prawodawcy". Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust.1b u.ś.r. nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis we wskazanym w wyroku zakresie domniemania konstytucyjności. Innymi słowy, skutkiem wydanego orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności - i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku.

Wobec powyższego zgodzić należy się z organem odwoławczym, że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy brak określenia momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie mógł stanowić samoistnie podstawy do odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Orzeczenie pierwszoinstancyjne zostało zatem wydane z naruszeniem prawa materialnego – art. 17 ust. 1b u.ś.r., które w ocenie Sądu miało wpływ na wynik sprawy.

Jednocześnie doszło w sprawie również do jednoczesnego zaniechania przeprowadzenia przez organy obu instancji rzetelnego postępowania wyjaśniającego, odpowiadającego wymogom określonym w art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. Stwierdzając bowiem, błędnie przesłankę negatywną organ I instancji nie ustalił w sposób wyczerpujący istotnych elementów stanu faktycznego koniecznych do orzeczenia w przedmiocie przyznania wnioskowanego świadczenia. Organ odwoławczy pominął zaś zupełnie dowody zgromadzone w sprawie (wywiad środowiskowy) powołując się na literalną wykładnię przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

W tym miejscu przejść należy do zasadniczego przedmiotu sporu w niniejszej sprawie pomiędzy organem odwoławczym a skarżącą, czyli prawidłowości odmowy przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad jej niepełnosprawną matką z tego powodu, że osoba wymagająca opieki pozostawała w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymował się również orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z przepisem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Na podstawie ww. przepisu organ odwoławczy (po ustaleniu że matka skarżącej, czyli osoba z tytułu opieki nad którą strona wnioskowała o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego pozostawała w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności) uznało, że zachodzi w tej sprawie negatywna przesłanka ustawowa uniemożliwiająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego córce.

Tymczasem kwestionując to stanowisko w skardze zarzucono błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a oraz 1a u.ś.r. i niezasadne uznanie, że skarżąca (córka niepełnosprawnej Z. R.) nie jest uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad nią pomimo, że zobowiązany w pierwszej kolejności małżonek niepełnosprawnej nie jest w stanie takiej opieki sprawować.

W sporze tym rację przyznać należy stronie skarżącej. Zaznaczyć jednak należy, że co do zasady SKO dokonało w zaskarżonej decyzji prawidłowej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W wielu orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego zwraca się bowiem uwagę, że ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym (por. wyroki NSA z 27 listopada 2014 r. sygn. I OSK 1219/13, z 20 stycznia 2016r. sygn., I OSK 3283/14, z 23 stycznia 2020 r. sygn. I OSK 2462/19, publ. CBOSA).

W wyroku z 23 stycznia 2020 r. sygn. I OSK 2462/19 NSA wskazał, że z brzmienia przedmiotowego unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane na podmioty, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. Jako przykład NSA podał właśnie wniosek o świadczenie pielęgnacyjne składany przez córkę na matkę, w sytuacji gdy zarówno matka, jak i ojciec legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym.

Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z art. 23 k.r.o. wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Podkreślenia wymaga, że nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 k.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 k.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.

Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej.

Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziale powyższe stanowisko uznając, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Podkreślić przy tym należy, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem.

Jak zasadnie wskazał NSA w powyższym wyroku, nie można wykładać wyrażonej w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasady równości wobec prawa, w ten sposób, że nakazuje ona identyczne traktowanie wszystkich osób zobligowanych do alimentacji. Więź istniejąca pomiędzy małżonkami ma bowiem zupełnie inny wymiar od powiązań rodzinnych występujących pomiędzy krewnymi. Art. 18 Konstytucji RP stanowi ogólną ramę zobowiązującą państwo do zapewnienia rodzinie pomocy i ochrony nie konkretyzując warunków jej przyznania i pozostawiając tym samym ustawodawcy określenie form i przesłanek jej świadczenia.

Odnosząc powyższe na grunt okoliczności rozpoznawanej sprawy należy ponownie wskazać, że pozostaje niesporne zarówno to, że skarżąca jako córka, czyli osoba spokrewniona w stopniu pierwszym, wnioskowała o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad matką, jak również to, że matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim. Z akt sprawy wynika także jednoznacznie, że małżonek Z. R. nie został dotychczas zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Legitymuje się on umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. W ramach jednak postępowania dowodowego przeprowadzonego przed organem pierwszej instancji ustalono (w drodze wywiadu środowiskowego), że w ostatnim czasie stan zdrowia małżonka Z. R. uległ znacznemu pogorszeniu (rozpoznano m.in. u niego chorobę nowotworową).

Oczywiście zgodzić należy się z SKO, że organy pomocy społecznej nie są uprawnione do orzekania o stopniu niepełnosprawności, a orzeczenie w tym zakresie wymaga specjalistycznej wiedzy właściwych organów. Analiza akt administracyjnych niniejszej sprawy prowadzi do wniosku, że przeprowadzone dotychczas podstępowanie dowodowe przez organ pierwszej i drugiej instancji co do okoliczności związanych z zakresem możliwości sprawowania opieki nad żoną przez J. R. uznać należy za niewystarczające. W ocenie Sądu organy obu instancji nie poczyniły wyczerpujących ustaleń. Z akt nie wynika bowiem, czy wskutek istotnej zmiany stanu zdrowia J. R. (po 2018 r., tj. po dacie wydania orzeczenia o zaliczeniu go do osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności) wszczęto postępowanie przed organami orzeczniczymi celem podwyższenia stopnia niepełnosprawności. Brak jest też ustaleń co do możliwości finansowych J. R. powalających na ocenę jego możliwości zapewnienia pomocy niepełnosprawnej małżonce w inny sposób niż tylko przez osobiste sprawowanie bieżącej opieki. Powyższe niedostatki w zgromadzonym materiale dowodowym skutkować muszą wyeliminowaniem z obrotu prawnego wadliwych w znacznym stopniu decyzji głównie z powodu naruszenia podstawowych zasad postępowania administracyjnego, wyrażonych w art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.

Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela bowiem to stanowisko prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, które zwraca jednak uwagę, że w konkretnych indywidualnych stanach faktycznych, w związku z tak istotną i wrażliwą materią jak zapewnienie koniecznej opieki niepełnosprawnej w stopniu znacznym osobie spokrewnionej mogą wystąpić szczególne i wyjątkowe sytuacje, wymagające szerszego uwzględnienia wykładni systemowej i celowościowej cytowanych przepisów, w zgodzie z przepisami Konstytucji RP. Przykładowo nie można bowiem wykluczyć, że obiektywnie i w sposób jednoznacznie widoczny zaistnieje taka sytuacja, że małżonek osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym wymagającej stałej opieki, mimo że dotychczas nie dysponował orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności lub równoważnym, znajdzie się w takim właśnie stanie i zaistnieje niezwłoczna potrzeba rezygnacji z zatrudnienie innej osoby spokrewnionej w celu sprawowania opieki. Nadto w niektórych sytuacjach z oczywistych i naturalnych względów bardzo zaawansowany wiek wymagać może uwzględnienia w procesie wykładni komentowanych przepisów, zgodnie z celem i zamiarem ustawodawcy, a jednocześnie z poszanowaniem dla wartości konstytucyjnych.

W takim zatem kontekście należy zgodzić się ze stanowiskiem wyrażanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którym pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności (zob. wyrok NSA z 19 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1622/15, wyroki WSA w Olsztynie z 22 stycznia 2013 r., sygn. II SA/Ol 1391/12, z 12 marca 2020 r. sygn. II SA/Ol 28/20 dostępne j.w.).

Zdaniem Sądu - wbrew literalnemu brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. – sam fakt, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie w każdych okolicznościach faktycznych powinien być uznany za przesądzający. Istnieją bowiem jak wskazano wyżej sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. A mianowicie byłoby to dopuszczalne wówczas, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do zapewnienia jej bieżącej pomocy i opieki nad nią.

W związku z tym w rzetelnie przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym zachodzi możliwość wykazania obiektywnej sytuacji małżonków, w tym ewentualnego oczywistego braku zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, zaś oceny niemożności sprawowania opieki nad drugim współmałżonkiem można dokonać kierując się zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego. Tym bardziej, że w wypadku wątpliwości co do okoliczności wskazanych we wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca przewidział możliwość, a nawet konieczność wyjaśnienia ich chociażby w drodze rzetelnego wywiadu środowiskowego.

Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie organy orzekające dopuściły się naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 79a § 1 i 2, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy orzekające stosownie do przepisu art. 153 p.p.s.a. uwzględnią ocenę prawną Sądu wyrażoną w niniejszym wyroku i przeprowadzą postępowanie dowodowe celem poczynienia ustaleń w zakresie powyżej wskazanym.

W świetle powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w pkt 1 sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800) - zasądzając od organu na rzecz skarżącej zwrot niezbędnych kosztów postępowania – wynagrodzenia adwokata w wysokości [...] zł.