Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Rowiński Sędzia WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Iwona Maciak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 04 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi T. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 26 sierpnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie należności z tytułu nienależnego świadczenia w formie zasiłku celowego uchyla zaskarżoną decyzję.

Prezydent Miasta P., decyzją z dnia 18 lipca 2023 roku (znak: [...]), skierowaną do T. S.:

1) ustalił należność powstałą z tytułu nienależnie pobranego świadczenia w formie zasiłku celowego na zakup żywności, wypłaconego w miesiącach od lipca 2022 roku do grudnia 2023 roku w wysokości po [...] zł, w łącznie kwocie [...]zł;

2) nakazał ustaloną kwotę wpłacić w 10 ratach po [...] zł każda począwszy od uostatecznienia się decyzji na rachunek bankowy MOPR ul. [...].

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wyjaśniono, że Prezydent Miasta P., po wznowieniu postępowania administracyjnego, decyzją z dnia 20.04.2023 roku (nr [...]), uchylił decyzję przyznającą pomoc w formie zasiłku celowego na zakup żywności w okresie od lipca 2022 roku do grudnia 2023 roku w kwocie po [...] zł miesięcznie oraz odmówił przyznania tego zasiłku. Decyzja jest ostateczna.

Powołana decyzja zapadła w konsekwencji ujawnienia, że podczas wywiadów środowiskowych i prowadzonych postępowań wnioskodawca składał oświadczenia niezgodne z prawdą. Zataił, że we wskazanym powyżej okresie zasiłkowym, poza dochodem w postaci zasiłku stałego, uzyskiwał dochód z wynagrodzenie za pracę, który wyniósł odpowiednio: w czerwcu - [...] zł, lipcu - [...] zł, sierpniu - [...] zł, we wrześniu - [...] zł, październiku - [...] zł, w listopadzie - [...] zł oraz w grudniu - [...] zł.

Organ uznał, że wnioskodawca podczas prowadzonych postępowań poświadczał nieprawdę w zakresie sytuacji materialno-bytowej rodziny, mimo świadomości konsekwencji składania fałszywych oświadczeń. W tym stanie rzeczy wypłacony przez MOPR zasiłek celowy na żywność stanowi świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi.

Stwierdzając, że beneficjent świadczenia jest osobą aktywną zawodowo i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, organ uznał jednak za uzasadnione zastosowanie ulgi w postaci rozłożenia należności na 10 rat po [...] zł każda, gdyż żądanie jednorazowej spłaty całości nienależnie pobranego świadczenia z uwagi na aktualną sytuację materialną i zdrowotną stanowiłoby nadmierne obciążenie zainteresowanego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpoznaniu sprawy na skutek odwołania, decyzją z 26 sierpnia 2024 roku (nr [...]), utrzymało w mocy rozstrzygniecie organu I instancji.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że odwołujący się został pouczony o obowiązku z art. 109 ustawy o pomocy społecznej i był świadomy konieczności poinformowania organu o wszystkich swoich dochodach; wycofując swoje ostatnie oświadczenie wskazał, że "jest ono częściowo niezgodne ze stanem faktycznym dotyczącym zatrudnienia". Zasiłek wypłacony w oparciu o nieprawdziwe dane jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi. Prezydent zasadnie zastosował ulgę rozłożenia spłaty należności.

T. S. skorzystał z prawa skargi do sądu administracyjnego i zażądał zmiany decyzji dotyczącej spłaty nienależnie pobranych świadczeń poprzez odstąpienie od konieczności zapłaty, gdyż jego intencją nie było wyłudzenie pieniędzy od Państwa Polskiego.

Skarżący uznaje, że to on jest osobą pokrzywdzoną. W latach 2011-2013 pracownik socjalny nie dopełnił obowiązku poinformowania skarżącego o konieczności złożenia wniosku o zasiłek stały w formie papierowej. Przez zaniechanie pracownika socjalnego skarżący stracił kilkanaście tysięcy złotych, bo nie otrzymał zasiłku stałego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniu wydanej decyzji oraz wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej; kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej - art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2024, poz. 1267).

Realizując zadania wymiaru sprawiedliwości sądy administracyjne stosują środki określone w ustawie - art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2024, poz. 935; dalej w skrócie "P.p.s.a.").

Uwzględniając skargę na decyzję Sąd uchyla ten akt w całości albo w części na warunkach określonych w art. 145 § 1 pkt 1 lit a-c P.p.s.a., względnie stwierdza nieważności decyzji, gdy spełnione są przesłanki wskazane w art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. albo stwierdza wydanie decyzji z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 3 P.p.s.a.).

Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.).

Skarga okazała się uzasadniona.

Materialnoprawny wzorzec kontroli legalności zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 901 z późn. zm.; dalej w skrócie "u.p.s.").

W celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej może być przyznany zasiłek celowy. Zasiłek celowy może być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego, wyrobów medycznych i leczenia, ogrzewania, w tym opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. (art. 39 ust. 1-2 u.p.s.).

Przyjmuje się, że prawo do większości świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej uzależnione jest od spełnienia kryterium dochodowego. Chociaż w odniesieniu do zasiłku okresowego ustawodawca nie sformułował wyraźnie tego kryterium w regulacji szczegółowej dotyczącej tego świadczenia, to wynika on z art. 8 ust. 1 u.p.s. Kryteria dochodowe są takie same, jak w przypadku pozostałych świadczeń (I. Sierpowska [w:] Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, Warszawa 2023, art. 39).

Świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej (art. 6 pkt 16 u.p.s.).

Świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej (art. 98 zdanie pierwsze u.p.s.). Przy czym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy organ może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty (art. 98 zdanie drugie w związku z odpowiednio stosowanym art. 104 ust. 4 u.p.s.).

Zgodnie natomiast z treścią przepis art. 104 ust. 3 u.p.s. wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej.

Organy prawidłowo przyjmują, że skarżący pobrał zasiłek stały z naruszeniem art. 39 ust. 1, art. 8 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 6 pkt 16 u.p.s.

Zgodnie z § 1 pkt 1 lit. a) rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2021 roku w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. poz. 1296) od 1 stycznia 2022 roku kryterium dochodowe dla osoby samotnie gospodarującej wynosi 776 zł.

W okolicznościach kontrolowanej sprawy spełnione zostały materialnoprawne przesłanki do zastosowania art. 98 w związku z art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej.

Analiza dowodów włączonych do akt sprawy jednoznacznie potwierdza, że skarżący zataił przez organami pomocy społecznej fakt uzyskiwania dochodów z wynagrodzenia za pracę. Na potrzeby kilku postępowań pomocowych, podczas wywiadu środowiskowego, skarżący składał nieprawdziwe zapewnienie, że jego jedynym źródłem dochodu jest zasiłek stały. Do akt sprawy włączone zostały, podpisane przez skarżącego, kwestionariusze wywiadu środowiskowego zawierające takie zapewnienia.

Nie może budzić żadnych wątpliwości, że wskutek przedstawienia nieprawdziwych informacji o sytuacji materialnej spełniona została przesłanka definicyjna świadczenia nienależnie pobranego.

Okolicznością indyferentną dla orzeczenia zwrotu nienależnie pobranego zasiłku celowego za okres od lipca 2022 roku do grudnia 2022 roku pozostają zapatrywania skarżącego zaprezentowane w odwołaniu od decyzji organu I instancji oraz w skardze do sądu administracyjnego, a dotyczące tego, że w latach 2011-2013 z powodu działań pracownika socjalnego skarżący rzekomo stracił kilkanaście tysięcy złotych wskutek braku przyznania mu zasiłku stałego.

W ocenie Sądu zaskarżoną decyzję należało jednak usunąć z obrotu prawnego z poniżej wskazanych powodów.

Analiza zarówno sentencji, jak i uzasadnienia decyzji organu I instancji, uzasadnia stanowisko, że organ odwoławczy utrzymał w mocy rozstrzygnięcie, które zostało wydane z naruszeniem art. 104 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej.

Wysokość należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Oznacza to, że podanie kwoty podlegającej zwrotowi, a także określenie terminu zwrotu tych należności powinno być zawarte w osnowie (rozstrzygnięciu) decyzji, a nie na przykład w uzasadnieniu decyzji (R. Frąckowiak, Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz, Warszawa 2019 art. 104 oraz powołane tam orzecznictwo).

Osnowa rozstrzygnięcia decyzji Prezydenta Miasta P. nie pozwala przyjąć, że organ ustalił termin zwrotu świadczeń nienależnie pobranych. Organ orzekł, że kwotę nienależnie pobranych świadczeń "należy wpłacić w 10 ratach po [...] zł każda począwszy od uostatecznienia się decyzji". W uzasadnieniu decyzji organ powtórzył jedynie treść osnowy rozstrzygnięcia.

W ocenie Sądu powyższe nie pozwala przyjąć, że został ustalony termin zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

Odwołanie się do "uostatecznienia decyzji" nie stanowi o ustaleniu terminu zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Wskazuje jedynie przesłankę dla uznania, że decyzja/rozstrzygniecie o zwrocie staje się wykonalne.

Natomiast określenie terminu zwrotu, terminu wpłaty raty oraz określenie cykliczności poszczególnych rat (tygodniowe, miesięczne, półroczne, roczne) stanowi o ustaleniu przesłanki wymagalności obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń (poszczególnych rat), rozstrzyga więc o dopuszczalność wszczęcia postępowania egzekucyjnego.

Sąd uznał, że ujawniony brak nie stanowi podstaw do uchylenia decyzji organu I instancji. Usunięcie stwierdzonych uchybień jest możliwe, dopuszczalne prawnie, w toku postępowania odwoławczego.

Z powyższych względów, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję.