Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: S WSA Ewa Michna Sędziowie: S WSA Hanna Knysiak-Sudyka ASR WSA Marta Kisielowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 marca 2022 r. sprawy ze skargi N. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] 2021 r., znak [...] w przedmiocie odmowy zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. zasądza na rzecz skarżącej N. T. od Samorządowego Kolegium Odwoławczego kwotę 497 (słownie: czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania; III. zarządza zwrot od Skarbu Państwa – Kasy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz skarżącej N. T. kwoty 200 (słownie: dwieście) złotych tytułem nienależnie uiszczonego wpisu od skargi.

Zaskarżoną decyzją z dnia 5 sierpnia 2021 r., znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia 11 maja 2021 r. w sprawie odmowy zwolnienia N. T. (dalej: "skarżąca") z odpłatności za pobyt matki M. T. w Domu Pomocy Społecznej w S. Podstawę prawną decyzji stanowił art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735, dalej: "k.p.a.") oraz art. 60 ust. 1 i 2 pkt 2 i ust. 3, art. 106 ust. 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1876 ze zm., dalej: "u.p.s.").

Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją z dnia [...] 2021 r. Wójt Gminy ustalił dla skarżącej wysokość opłat za pobyt matki M. T. w Domu Pomocy Społecznej w S w kwocie 792,82 zł miesięcznie w okresie od 1 lutego 2020 r. do 31 marca 2020 r.; w kwocie 878,27 zł miesięcznie w okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 28 lutego 2021 r.; w kwocie 973,60 zł miesięcznie w okresie od 1 marca 2021 r. bezterminowo oraz nadał decyzji rygor natychmiastowej wykonalności.

Pismem z dnia 12 lutego 2020 r. skarżąca zwróciła się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej o całkowite zwolnienie z opłaty za pobyt matki w DPS. W uzasadnieniu wskazała, że postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2001 r. Sąd Okręgowy Wydział I Cywilny ubezwłasnowolnił całkowicie M. T. z powodu choroby psychicznej, co jest równoznaczne z pozbawieniem władzy rodzicielskiej. Skarżąca wraz z siostrą została umieszczona na mocy postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 28 marca 2002 r. w rodzinie zastępczej, w której przebywała do pełnoletności.

Decyzją z dnia [...] 2021 r. Wójt Gminy odmówił skarżącej zwolnienia z odpłatności za pobyt matki w Domu Pomocy Społecznej w S. W uzasadnieniu organ wskazał, że w sprawie brak jest postanowienia o prawomocnym pozbawieniu władzy rodzicielskiej M. T. Władza rodzicielska ustała bowiem w wyniku ubezwłasnowolnienia, czyli przesłanki niezawinionej przez M. T. Nie zachodzą zatem przesłanki do obligatoryjnego zwolnienia skarżącej z opłaty za pobyt matki w DPS. Organ wskazał, że w sprawie nie zachodzą również przesłanki do zwolnienia skarżącej z opłaty na podstawie art. 64 u.p.s. ponieważ dochód skarżącej po uwzględnieniu nałożonych na skarżącą opłat za pobyt matki w DPS przekracza kryterium dochodowe warunkujące obowiązek zapłaty, czyli 2103 zł. Organ wskazał, że w sprawie nie zachodzą inne okoliczności, o których mowa w przepisie. Organ podniósł, że przeanalizował trudne relacje skarżącej z matką, a ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że ze strony matki dochodziło do zaniedbań wychowawczych, jednakże ich przyczyną była choroba psychiczna matki, co skutkowało koniecznością jej ubezwłasnowolnienia.

W odwołaniu od decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. albowiem uzasadnienie decyzji nie zawiera przyczyn ustalenia przez organ priorytetu zastosowanej przesłanki choroby psychicznej M. T., jako przyczyny braku uznania w oczach organu zasadności przesłanek przemawiających za zwolnieniem skarżącej z opłat za pobyt w domu pomocy społecznej;

- naruszenie art. 7, 77 oraz 80 k.p.a. poprzez zaniechanie zbadania całości materiału dowodowego obejmującego dokumenty sprawy o umieszczeniu skarżącej w rodzinie zastępczej; zaniechanie zebrania całości materiału dowodowego obejmującego zarówno dokumenty sprawy o ubezwłasnowolnienie M. T.; błędnego ustalenia stanu faktycznego poprzez przyjęcie, że w stosunkach między M. T. a N. T. dochodziło do zaniedbań wychowawczych, gdy w rzeczywistości sprowadzały się do skrajnego nadużywania i rażącego zaniedbywania władzy rodzicielskiej przez M. T.

W oparciu o podniesione zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie o braku obowiązku uiszczania przez skarżącą opłat za pobyt M. T. w Domu Pomocy Społecznej w S.

Decyzją z dnia 5 sierpnia 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ II instancji wskazał, że nie istniała podstawa do całkowitego zwolnienia skarżącej z odpłatności za pobyt matki w DPS, ponieważ w przypadku skarżącej nie zachodzą żadne przesłanki zwolnienia z tego obowiązku. Skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo i uzyskuje dochód w wysokości 6454,81 zł miesięcznie, a zatem dochód skarżącej jest znacząco wyższy od kwoty 2103 zł stanowiącej 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. Organ podkreślił, że w przypadku skarżącej nie występują żadne okoliczności uzasadniające zwolnienie z opłaty ponieważ nie zostało wydane orzeczenie sądu o ograniczeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżąca zarzuciła;

- naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy- art. 64 pkt 2 u.p.s. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że warunkiem zastosowania tego przepisu jest wydanie orzeczenia sądu o ograniczeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej, gdy w rzeczywistości przepis takiego wymogu nie przewiduje;

- art. 77 § 1 k.p.a. poprzez nierozpoznanie całego materiału dowodowego albowiem trudno przyjąć, że zachowanie M. T. wobec N. T. j jest jedynie niewłaściwe;

- naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie w uzasadnieniu decyzji dlaczego nie zachodzą przesłanki określone w art. 64 pkt 2 u.p.s.

W oparciu o podniesione zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko przyjęte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

W niniejszej sprawie bezsporne jest, że matka skarżącej została ubezwłasnowolniona całkowicie z powodu choroby psychicznej i umieszczona w Domu Pomocy Społecznej w S. Bezsporną również okolicznością jest fakt wadliwego wykonywania przez matkę skarżącej władzy rodzicielskiej, przejawiający się m. in. w stosowaniu przemocy fizycznej, pozostawianiu skarżącej bez opieki, bez jedzenia. Sporną okolicznością jest, czy ustawa o pomocy społecznej w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji, dawała podstawy do zwolnienia skarżącej z opłaty za pobyt M. T. w DPS w sytuacji, gdy matka skarżącej w sposób nieprawidłowy wykonywała władzę rodzicielską.

W ocenie Sądu organy I oraz II instancji nie dokonały wszechstronnej analizy stanu faktycznego sprawy i nie odniosły go do treści art. 64 u.p.s. Nie ustaliły czy poza przesłanką obligatoryjnego zwolnienia z opłaty, o której mowa w art. 64 a u.p.s. w sprawie zaistniały przesłanki fakultatywnego zwolnienia, o których mowa w art. 64 u.p.s. Co więcej, organ II instancji w ogóle nie odniósł się do wniosków dowodowych oraz dowodów dołączonych przez skarżącą do odwołania, które zostały powołane na potwierdzenie okoliczności, że w sprawie zachodzą przesłanki zwolnienia skarżącej z opłaty za pobyt matki w DPS.

Zgodnie z art. 64 u.p.s. (w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji) osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli: 1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce; 2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych; 3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia; 4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko; 5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu; 6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu.

Zgodnie natomiast z art. 64a u.p.s. osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu tego mieszkańca władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona lub prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu tego mieszkańca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej zstępnego, małoletniego lub pełnoletniego nieporadnego ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny rodzeństwa lub jej rodzica, chyba że skazanie uległo zatarciu. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej.

W ocenie Sądu organy I i II instancji zasadnie przyjęły, że w sprawie nie zachodzi przesłanka obligatoryjnego zwolnienia skarżącej z opłaty za pobyt matki w DPS, o której mowa w art. 64 a u.p.s. Zdaniem Sądu nie można bowiem zgodzić się ze stanowiskiem skarżącej, że orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu jest orzeczeniem pozbawiającym władzy rodzicielskiej. W ocenie Sądu takimi orzeczeniami są tylko orzeczenia, o których mowa w art. 111 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.). Tymczasem w przypadku orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu utrata władzy rodzicielskiej jest konsekwencją wydanego rozstrzygnięcia.

Zauważyć należy, że decyzja wydawana na podstawie art. 64 u.p.s. jest decyzją uznaniową, świadczy o tym użyte w przepisie sformułowanie "można zwolnić", a w konsekwencji kontrola jej legalności jest dokonywana przez Sąd w ograniczonym zakresie. Jak słusznie wskazuje Naczelny Sąd Administracyjny, polega ona na zbadaniu, czy przed podjęciem decyzji organ dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 października 2020 r., I OSK 1011/20, CBOSA). Kontrolując legalność aktu, Sąd ocenia, czy w sprawie zachodziły warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej (tak: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 2429/14, CBOSA).

Sądowa kontrola legalności decyzji wydawanych w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do zbadania, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, tzn. czy organy obu instancji prawidłowo zebrały materiał dowodowy i rozważyły wszelkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór możliwości rozstrzygnięcia w zakresie umorzenia bądź odmowy umorzenia należności, Sąd nie ocenia decyzji z punktu widzenia jej słuszności (por. wyrok WSA w Krakowie z 14 listopada 2012 r., III SA/Kr 3/12, wyrok NSA z 7 lipca 2015 r., I OSK 13575/14, CBOSA). W ocenie Sądu, decyzje organów I i II instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd podziela pogląd wyrażony w orzecznictwie, że w szczególności decyzje odmowne (negatywne) powinny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Zgodnie z zasadą przekonywania wyrażoną w art. 11 k.p.a., z decyzji musi zatem wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (por. wyrok WSA w Warszawie z 2 grudnia 2020 r., sygn. akt VIII 665/20, CBOSA). W ocenie Sądu organy, wbrew obowiązkom wynikającym z art. 7, 77§1 oraz 80 k.p.a., nie dokonały wszechstronnego zbadania i wyjaśnienia okoliczności faktycznych niniejszej sprawy, w szczególności pominęły w ogóle podnoszone przez skarżącą okoliczności związane z rażącym naruszaniem przez matkę skarżącej obowiązków rodzicielskich, koncentrując się jedynie na kwestiach skutków orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu matki skarżącej. Co więcej, organ II instancji w ogóle nie odniósł się do przedłożonych przez skarżącą dokumentów mających ukazywać postawę M. T. względem skarżącej.

Z treści zaskarżonych decyzji wynika zdaniem Sądu, że organy tylko pozornie przenalizowały sytuację skarżącej pod kątem przesłanek określonych w art. 64 u.p.s. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kolegium wskazało, że w przypadku skarżącej nie występują przesłanki określone w art. 64, ani 64 a u.p.s. uzasadniające zwolnienie z opłat za pobyt matki w DPS, gdyż w odniesieniu do matki skarżącej nie zostało wydane orzeczenie o ograniczeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej. Prowadzi to wniosku, że organ sprowadził przesłanki zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów pobytu matki za pobyt w DPS do istnienia orzeczenia o pozbawieniu władzy rodzicielskiej.

Należy zwrócić uwagę, że wyliczenie zawarte w art. 64 u.p.s. nie ma charakteru zamkniętego i sam fakt, że okoliczności, na które powołała się skarżąca nie mieszczą się wprost w katalogu wymienionym w tym przepisie nie zwalniał organów z obowiązku zbadania zasadności zwolnienia skarżącej z obowiązku ponoszenia opłaty w całości lub w części. Pokreślenia wymaga, że w dniu 27 stycznia 2022 r. weszła w życie nowelizacja ustawy o pomocy społecznej, na mocy której ustawodawca rozszerzył katalog przyczyn uzasadniających zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w DPS o punkt 7, w świetle którego częściowe lub całkowite zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej jest uzasadnione jeżeli osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Intencją ustawodawcy jest zatem objęcie możliwością zwolnienia również sytuacji, w których mimo braku orzeczenia o pozbawieniu władzy rodzicielskiej rodzica, możliwe jest wykazanie, że rodzic dopuścił się rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych względem dziecka. Niewątpliwie okoliczności podnoszone przez skarżącą powinny zostać rozpatrzone przez organ w kategoriach uzasadniających zwolnienie całościowe lub częściowe z obowiązku uiszczania opłaty. Brak w momencie orzekania przez organ I i II instancji przepisu pkt 7 art. 64 u.p.s. nie wykluczał takiej oceny, ponieważ przepis posługuje się sformułowaniem "w szczególności", a zatem wyliczenie przyczyn uzasadniających zwolnienie ma wyłącznie przykładowy charakter.

Ponownie rozpoznając sprawę organ dokonana ustaleń faktycznych w zakresie okoliczności podnoszonych przez skarżącą w świetle postanowień art. 64 u.p.s. i oceni możliwość całościowego lub częściowego zwolnienia skarżącej z obowiązku uiszczania opłaty za pobyt matki w DPS.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.).

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej "p.p.s.a.").

Mając na względzie powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji orzeczenia.