Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Linska - Wawrzon sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) sędzia del. WSA Mirosław Gdesz Protokolant sekretarz sądowy Małgorzata Kamińska po rozpoznaniu w dniu 25 czerwca 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 5 grudnia 2012 r. sygn. akt II SA/Lu 858/12 w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] września 2012 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku okresowego oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 5 grudnia 2012 r., sygn. akt II SA/Lu 858/12 oddalił skargę J.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] września 2012 r., nr [...] w przedmiocie zasiłku okresowego.

Przedstawiając w uzasadnieniu wyroku stan faktyczny i prawny sprawy Sąd wskazał, że wnioskiem z dnia 29 czerwca 2012 r. J. S. zwróciła się do Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w B. o przyznanie zasiłku okresowego.

Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w B. decyzją z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...], orzekł o odmowie przyznania J. S. zasiłku okresowego.

W uzasadnieniu organ wskazał, że w toku wszczętego postępowania przeprowadzono z wnioskodawczynią wywiad środowiskowy w dniu 12 lipca 2012 r., podczas którego stwierdzono, że prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe z matką H.P., o czym świadczy to, że mieszkają razem w jednopokojowym mieszkaniu stanowiącym własność matki, korzystając wspólnie ze wszystkich urządzeń i sprzętów gospodarstwa domowego i pomagając sobie wzajemnie (J. S. ubiegała się wcześniej o świadczenie pielęgnacyjne w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką – H. P. jest bowiem osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności). Również J. S. posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i z tego powodu znajduje się pod stałą opieką lekarza neurologa, pulmonologa oraz lekarza rodzinnego.

Dochód dwuosobowej rodziny wnioskodawczyni w maju 2012 r. wyniósł [...] zł. i obejmował: emeryturę H. P. w kwocie [...] zł (pomniejszoną o kwotę alimentów płaconych na rzecz córki w wysokości [...] zł), czyli [...] zł oraz alimenty J. S. w kwocie [...] zł i przyznany jej decyzją z dnia [...] stycznia 2012r. na sześć miesięcy dodatek mieszkaniowy w kwocie [...] zł. Dochód rodziny przekroczył ustawowe kryterium dochodowe wynoszące dla dwuosobowej rodziny 702 zł (zgodnie z art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej), uprawniające do przyznania zasiłku okresowego, a zatem wniosek nie mógł być uwzględniony.

Rozpoznając odwołanie J. S. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Organ odwoławczy podtrzymał argumentację Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w B., wskazując dodatkowo, że wspólnego gospodarowania skarżącej i matki nie wyklucza zawarcie w dniu 16 kwietnia 2012 r. ugody sądowej, na mocy której H. P. zobowiązała się do płacenia na rzecz J.S. alimentów w wysokości [...] zł miesięcznie, ani zawarcie umowy użyczenia przez H. P. córce wspólnie zajmowanego lokalu.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, uzupełnioną następnie pismami procesowymi, wniosła J. S. domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji. Zarzuciła, że organ bezzasadnie uznał, że prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe z matką, bowiem w wielu poprzednich decyzjach organ dokonywał odmiennych ustaleń (m.in. w decyzji z dnia [...] maja 2011 r. i z dnia [...] lipca 2010 r. przyznającej jej zasiłek stały, gdzie organ wskazywał, że prowadzi ona jednoosobowe gospodarstwo domowe oraz w decyzji z dnia [...] marca 2011 r., w której podnosił, że ze względu na niepełnosprawność wnioskodawczyni nie może opiekować się matką). Skarżąca wskazała ponadto, że jej matka ma ustanowionego jako opiekuna brata skarżącej i nie ma podstaw do przyjęcia, że skarżąca prowadzi wspólnie z nią gospodarstwo, pomimo wspólnego zamieszkiwania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę, wskazując że w świetle art. 38 ustawy o pomocy społecznej jedną z podstawowych przesłanek przyznania zasiłku okresowego jest zachowanie kryterium dochodowego rodziny bądź osoby w rodzinie, o ile wnioskodawca stanowi rodzinę w zrozumieniu ustawy - a jeśli zostanie ustalone, że osoba ubiegająca się o pomoc nie spełnia tej przesłanki, zasiłek okresowy nie może być przyznany.

W ocenie Sądu, wbrew zarzutom skargi, słuszne jest stanowisko organów, iż skarżąca J. S. stanowi wraz z matką rodzinę w rozumieniu przepisów ustawy. Zgodnie z art. 6 pkt 14 ustawy o pomocy społecznej, osoby spokrewnione ze sobą stanowią "rodzinę", o ile wspólnie zamieszkują i gospodarują, a taka sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie, skoro wnioskodawczyni mieszka na stałe wraz z matką i pozostaje na jej utrzymaniu, gdyż poza dodatkiem mieszkaniowym w kwocie [...] zł oraz świadczeniem pieniężnym (alimentacyjnym) w kwocie [...] zł nie ma własnych dochodów. Zarówno skarżąca, jak i jej matka ponoszą koszty związane z użytkowaniem wspólnego mieszkania, w szczególności opłacają czynsz, energię elektryczną, wodę i gaz. Oczywistym jest, że osoby te ponosić muszą także koszty zakupu żywności, leków, odzieży i innych niezbędnych potrzeb bytowych. O wspólnym gospodarowaniu świadczy również to, że w istniejących warunkach lokalowych nie da się w żaden sposób wyodrębnić gospodarstwa matki i córki. J. S. nie może prowadzić jednoosobowego gospodarstwa, gdyż nie posiada własnych środków na jego utrzymanie. Jej dochód to alimenty od matki w kwocie [...] zł oraz dodatek mieszkaniowy w kwocie [...] zł, z którego pokrywa czynsz. Wspólne zamieszkiwanie, finansowane z dochodu tylko jednej osoby zawsze będzie oznaczać wspólne gospodarowanie. W związku z powyższym wspólnego gospodarowania skarżącej i jej matki nie wyklucza fakt, iż H. P. ma opiekuna faktycznego.

Ponadto Sąd wskazał, że skoro skarżąca wraz z matką wspólnie zamieszkują w jednopokojowym mieszkaniu, korzystając ze wspólnych urządzeń i pomagając sobie wzajemnie, to niezależnie od formalnych umów (użyczenia, alimentów) nie można przyjąć, że nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, nawet jeśli każda z nich ponosi we własnym zakresie niektóre wydatki bądź opłaty (np. na leki). Wspólne gospodarowanie to nie tylko ponoszenie wspólnych ciężarów, ale również czerpanie korzyści, przy czym nie musi mieć to wymiaru jedynie ekonomicznego.

W razie wspólnego zamieszkiwania o braku wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego mogłyby świadczyć takie okoliczności, jak np. wyraźny konflikt pomiędzy tymi osobami, krótkotrwały, a nie stały charakter wspólnego zamieszkiwania oraz takie urządzenie mieszkania i zorganizowanie życia codziennego, które wskazuje na brak wzajemnego oddziaływania na siebie mieszkających wspólnie osób, a więc ich niezależność, przejawiającą się w samodzielnym podejmowaniu przez nie decyzji co do wspólnie zajmowanego mieszkania oraz urządzeń w nim się znajdujących.

Zdaniem Sądu organy rozpatrując niniejszą sprawę nie miały podstaw do stwierdzenia takiej niezależności skarżącej i jej matki, która - pomimo wspólnego zamieszkiwania - uzasadniałaby przyjęcie, że prowadzą one odrębne gospodarstwa domowe, dlatego słusznie uznały, że prowadzą to gospodarstwo wspólnie.

Sąd podkreślił ponadto, że okoliczność, iż w innych decyzjach wydanych w odrębnych sprawach organ dokonał odmiennych ustaleń w zakresie sytuacji życiowej skarżącej nie może być uwzględniana w obecnym postępowaniu, a skarżąca miała prawo kwestionować te decyzje w odpowiednim trybie.

Konkludując Sąd wskazał, że słusznie organy uznały, iż skarżąca prowadzi wspólnie z matką gospodarstwo domowe. Prawidłowe również w ocenie Sądu pozostają ustalenia organów w kwestii przekroczenia ustawowego kryterium dochodowego uprawniającego do przyznania zasiłku okresowego.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła J. S.. Skarżąca podniosła następujące zarzuty:

1. naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c. p. p. s. a., art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., przez błędne ustalenie stanu faktycznego polegające na przyjęciu, że skarżąca J. S. nie jest osobą samotnie gospodarującą, lecz tworzy z matką rodzinę

i wspólnie gospodarują;

2. naruszenie przepisów prawa materialnego, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p. p. s .a. przez błędną subsumcję ustaleń faktycznych do przepisów art. 6 pkt 10 i pkt 14 w zw. z art. 38 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, przez akceptację stanowiska organów, że skarżąca nie jest osobą samotnie gospodarującą, lecz tworzy wraz z matką rodzinę w rozumieniu przepisów tej ustawy.

Mając na uwadze powyższe zarzuty, skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że ze stanu faktycznego sprawy wynika, iż skarżąca jest osobą samotnie gospodarującą w rozumieniu art. 6 pkt 10 ustawy o pomocy społecznej. Gospodarstwa domowe skarżącej i H.P. zostały fizycznie wydzielone, przez przedzielenie pokoju meblościanką. Nie mają więc wspólnych przedmiotów. Matka ma znaczny stopień niepełnosprawności i nie korzysta z urządzeń gospodarstwa domowego takich jak pralka, czy kuchenka gazowa. Ma opiekuna, który prowadzi jej gospodarstwo domowe. Sprząta, robi zakupy, przyrządza posiłki i wykonuje inne niezbędne czynności. Skarżąca nie udziela żadnej pomocy matce przy wykonywaniu zwykłych czynności. Matka otrzymuje emeryturę. Dochodem skarżącej oprócz dodatku mieszkaniowego w kwocie [...] zł od miesiąca grudnia 2011 r. są także alimenty w kwocie [...] zł miesięcznie oraz świadczenie pieniężne na dożywianie w kwocie [...] zł miesięcznie. Łączny dochód skarżącej wynosi więc [...] zł. miesięcznie. Dochód ten nie przewyższa ustawowego kryterium dochodowego, wynoszącego w przypadku jednoosobowego gospodarstwa domowego [...] zł. Skarżąca spełnia zatem przesłankę dochodową do przyznania jej zasiłku okresowego.

Sąd podzielił tymczasem stanowisko organów administracji nie dając wiary żadnemu z oświadczeń skarżącej i jej matki, w których zaprzeczają prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego, uznając je jednocześnie za zbyt subiektywne. Natomiast skarżąca konsekwentnie twierdzi, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Ponadto zawarcie ugody sądowej w sprawie alimentów dla skarżącej od H. P. świadczy o istniejącym między nimi konflikcie. Ponieważ fakt wyodrębnienia gospodarstwa skarżącej od gospodarstwa H. P. i wzajemne relacje interpersonalne skarżącej i H. P. nie zostały aż tak szczegółowo ustalone w wywiadzie środowiskowym, dlatego przeprowadzony wywiad został przez skarżącą zakwestionowany. Ustalenia te dokonane zostały z naruszeniem przepisów k.p.a. dotyczących postępowania dowodowego. Dopiero zaś prawidłowo przeprowadzone postępowanie dowodowe może stanowić podstawę ustalenia okoliczności, czy skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z H.P..

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest niezasadna.

Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy prawidłowo Sąd pierwszej instancji i organy pomocy społecznej przyjęły, że skarżąca nie jest osobą samotnie gospodarującą, lecz tworzy wraz z matką rodzinę w rozumieniu przepisów ustawy o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r. ( Dz.U. t.j. 2009., Nr 175, poz. 1362 ze zm.). Rozstrzygnięcie zaistniałego w sprawie sporu wymaga przypomnienia, że przepisy wskazanej ustawy uzależniają przyznanie zasiłku okresowego od spełnienia warunków, w tym kryterium dochodowego, którego wysokość uzależniona jest od tego, czy o zasiłek ten ubiega się osoba samotnie gospodarująca, czy też będąca członkiem rodziny. Definicję osoby samotnie gospodarującej zawiera art.6 pkt 10 wymienionej ustawy, zaś definicję rodziny określa art.6 pkt 14 tej ustawy. W myśl wskazanych regulacji osobą samotnie gospodarującą jest osoba prowadząca jednoosobowe gospodarstwo domowe, zaś pod pojęciem rodziny należy rozumieć osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące.

Faktyczny związek, o którym mowa w art.6 pkt 14 ustawy o pomocy społecznej oznacza codzienne współdziałanie osób zmierzające do lepszego zaspokojenia ich potrzeb życiowych ( mieszkaniowych, żywnościowych) i polegających na zapewnieniu dochodu stanowiącego źródło ich utrzymania. Ustawodawca uznanie za rodzinę uzależnił także od wymogu wspólnego zamieszkiwania i gospodarowania. Wspólnie gospodarować oznacza wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 lutego 1996 r., sygn. akt II URN 56/95, publ. OSNAPiUS 1996, Nr 16, poz.240: " Cechami charakterystycznymi dla prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego może być udział i wzajemna ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu, niezarobkowanie i pozostawanie w związku z tym na całkowitym lub częściowym utrzymaniu osoby, z którą się gospodarstwo domowe prowadzi, a wszystko to dodatkowo uzupełnione cechami stałości, które tego typu sytuację charakteryzują." W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjęto, że istotną cechą wspólnego gospodarowania jest również pozostawanie na utrzymaniu osoby, z którą takie gospodarstwo się tworzy ( por. wyroki NSA z dnia 11 czerwca 2013 r., sygn. I OSK 1947/12, publ. Lex nr 1356282; z dnia 9 lipca 2013, sygn. I OSK 2287/12, publ. Lexis nr 7386833; z dnia 5 września 2013 r., sygn. I OSK 2836/2012, publ. Lexis nr 8119867).

Odnosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że wbrew twierdzeniom strony skarżącej Sąd pierwszej instancji prawidłowo zastosował art.6 pkt 14 ustawy o pomocy społecznej do stanu faktycznego niniejszej sprawy. Poza sporem jest, że skarżąca zamieszkuje wraz z matką w mieszkaniu jednopokojowym i pozostaje na jej utrzymaniu, gdyż poza dodatkiem mieszkaniowym ([...] zł. i świadczeniem alimentacyjnym ([...] zł.) nie ma własnych dochodów. Jest oczywiste, że kwota ta nie pozwala jej na samodzielne utrzymanie. Ze wspólnych dochodów finansowane są zatem także koszty związane z utrzymaniem mieszkania i zaspokojeniem potrzeb bytowych. Nie zmienia tego podnoszony w skardze kasacyjnej fakt przedzielenia pokoju meblościanką. Nie jest także przekonujące twierdzenie autora skargi kasacyjnej, że skarżąca i jej matka we wspólnie zajmowanym mieszkaniu nie mają wspólnych przedmiotów. Prezentowana w skardze kasacyjnej argumentacja pozostaje w sprzeczności ze zgromadzonym materiałem dowodowym.

Trafnie Sąd pierwszej instancji uznał, że wspólnego gospodarowania skarżącej i jej matki nie wyklucza fakt, że H.P. ma opiekuna faktycznego. Słusznie również Sąd Wojewódzki przyjął, że skoro skarżąca wraz z matką wspólnie zamieszkują w jednopokojowym mieszkaniu, korzystając ze wspólnych urządzeń i pomagając sobie wzajemnie, to niezależnie od formalnych umów (użyczenia, alimentów) nie można przyjąć, że nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, nawet jeśli każda z nich ponosi we własnym zakresie niektóre wydatki bądź opłaty (np. na leki).

Powyższe prowadzi do wniosku, że nietrafne są podnoszone w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia norm prawa materialnego i procesowego.

Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art.184 p.p.s.a. orzekł, jak w wyroku.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej przez adwokata ustanowionego z urzędu rozstrzygnie zgodnie z kompetencjami Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie.