Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: , Przewodniczący Sędzia NSA: Roman Wiatrowski (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w dniu 31 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 9 czerwca 2015 r., sygn. akt I SA/Ol 704/14 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. K. na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 10 lipca 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za I, II, III i IV kwartał 2008 r. postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie do ponownego rozpoznania.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 9 czerwca 2015 r., sygn. akt: I SA/Ol 704/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił M. K. (dalej: "strona", "skarżący") przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.

W pisemnych motywach orzeczenia Sąd ten wskazał, że w złożonym na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) skarżący podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz trojgiem dzieci w wieku 19, 17 i 14 lat. Prowadzi również działalność gospodarczą, z której uzyskuje miesięczny przychód w wysokości 5.486,45 zł brutto. Żona skarżącego zatrudniona jest w Zespole Szkół w S. i otrzymuje z tego tytułu wynagrodzenie w wysokości 3.958,78 zł, z czego potrącana jest przez komornika kwota 1.389 zł. Wnioskodawca wraz z żoną jest właścicielem domu o powierzchni 350 m2, z czego wykończona i zamieszkała część stanowi 150 m2 oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 100 ha. Skarżący wskazał na konieczność uiszczenia zaległego podatku od towarów i usług w wysokości 60.000 zł co znacznie uszczupliło budżet rodzinny wnioskodawcy, ponadto wskazał na zajęcie komornicze z pensji żony z innego tytułu również w podatku od towarów i usług na kwotę 25.000 zł. Skarżący podniósł również okoliczność trudnej sytuacji w rolnictwie, niskie ceny na zboże i trzodę oraz niedochodową produkcję.

W uzasadnieniu przywołanego na wstępie postanowienia, Sąd pierwszej instancji po przytoczeniu pewnych ogólnych uwag związanych z instytucją prawa pomocy stwierdził jedynie, że "biorąc pod uwagę stan posiadania przez skarżącego majątku i osiąganych przez niego i jego małżonkę dochodów należy stwierdzić, że jest on w stanie ponieść koszty postępowania sądowego, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 p.p.s.a. § 1 pkt 2)".

W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik skarżącego wniósł o jego zmianę i przyznanie skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie go od wpisu od skargi kasacyjnej. Zarzucił naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 - dalej "P.p.s.a.") poprzez stwierdzenie, że skarżący nie wykazał, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W uzasadnieniu autor zażalenia podniósł, że Sąd I instancji w swym uzasadnieniu w żaden sposób nie pochylił się nad merytoryczną treścią wniosku skarżącego, pomijając całkowicie okoliczności podnoszone przez skarżącego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy uregulowana w art. 243 i następnych P.p.s.a. stanowi gwarancję konstytucyjnej zasady prawa do sądu, jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych uniemożliwia ten dostęp. Skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej. Zgodnie bowiem z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisu tego wynika zatem, że to na stronie postępowania, będącej osobą fizyczną, spoczywa obowiązek wykazania, że jej sytuacja majątkowa i rodzinna nie pozwala na poniesienie kosztów tego postępowania. O przyznaniu prawa pomocy na podstawie powyższego przepisu decyduje sytuacja materialna osoby fizycznej składającej wniosek, oceniana w kontekście możliwości poniesienia przez nią pełnych kosztów postępowania.

Z tego względu istotne znaczenie ma zawsze przeprowadzenie wyczerpującej analizy sytuacji materialnej wnioskującego o udzielenie prawa pomocy i pełne wyjaśnienie, czy przedstawione przez niego okoliczności mogą stanowić przeszkodę w poniesieniu przez niego kosztów postępowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena sytuacji majątkowej skarżącego nie była dostatecznie wnikliwa. Przypomnieć w tym miejscu należy, że w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd ten stwierdził, jedynie, że "biorąc pod uwagę stan posiadania przez skarżącego majątku i osiąganych przez niego i jego małżonkę dochodów należy stwierdzić, że jest on w stanie ponieść koszty postępowania sądowego, bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny". Jednakże dokonując takiej oceny nie wyjaśnił skąd posiada taką wiedzę. Podkreślić należy, że postanowienie o przyznaniu prawa pomocy powinno być wydawane przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji materialnej wnioskodawcy. Analizując sytuację majątkową skarżącego Sąd zobowiązany był zbadać jego stan majątkowy z chwili złożenia wniosku oraz ocenić go w oparciu o zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy i wymienione na wstępie zasady. Tymczasem ocena sytuacji majątkowej skarżącego dokonana została przez Sąd pierwszej instancji bez wcześniejszej jakiejkolwiek analizy dokumentów źródłowych. Z całą pewnością lakoniczne stwierdzenie, że stan posiadania przez skarżącego majątku i osiąganych przez niego i jego małżonkę dochodów nie uzasadnia przyznania prawa pomocy jest niedopuszczalne tym bardziej w sytuacji, gdy przepisy p.p.s.a. zobowiązują skarżącego do szczegółowego udokumentowania swojej sytuacji majątkowej a Sąd do dokonania szczegółowej jej analizy. Nie ulega również wątpliwości, że tok myślenia, który doprowadził Sąd do podjęcia decyzji skutkującej odmową przyznania prawa pomocy powinien znaleźć swój wyraz w uzasadnieniu. Niewątpliwym także pozostaje, że w kontrolowanym postanowieniu takiej analizy zabrakło. Uwadze Sądu pierwszej instancji umknęło również to, że okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku powinny być poparte dokumentami źródłowymi. Zatem nie zasługuje na aprobatę postępowanie Sądu pierwszej instancji, który nie skorzystawszy z możliwości skierowania do skarżącego wezwania, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a. odgórnie przyjął, bez konfrontacji z jakimkolwiek materiałem dowodowym, że skarżący jest w stanie ponieść koszty postępowania sądowego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Mając na względzie wskazane powyżej stanowisko Sądu pierwszej instancji stwierdzić należy, że obowiązkiem Sądu było podjęcie czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony. Dopiero bowiem pełne ustalenie tej sytuacji umożliwiłoby właściwą ocenę, czy nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania we wnioskowanym zakresie tym bardziej, że oświadczenia strony zawarte w przedmiotowym wniosku nie stanowią wystarczającej przesłanki przemawiającej za zasadnością wniosku i trudno na ich postawie stwierdzić, w jakim stopniu wpływają one na możliwość uiszczenia kosztów sądowych w sprawie. Jednakże, jak już wyżej wskazano, dla takich sytuacji ustawodawca przewidział tryb, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a. celem uzupełnienia tego oświadczenia. W świetle tych rozważań stwierdzić należy, że zasadność zastosowania tego przepisu Sąd pierwszej instancji powinien rozważyć przy ponownym rozpoznaniu sprawy a w konsekwencji wezwać stronę do złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów, które umożliwiłyby dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego w świetle przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.

Końcowo odnotować należy, że Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela stanowisko tut. Sądu wyrażone w postanowieniu z dnia 14 lipca 2015 r., sygn. akt: II FSK 551/15 (dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń NSA, www.orzeczenia.nsa.gov.pl), wydanym w tożsamej pod względem okoliczności faktycznych i stanu prawnego sprawie skarżącego.

Mając na względzie powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.