Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Szaniecka Sędziowie Sędzia WSA Maria Kwiecińska (spr.) Sędzia WSA Jakub Zieliński Protokolant St. sekretarz sąd. Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 lipca 2015 r. sprawy ze skargi M. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) Nr (...) w przedmiocie zasiłku celowego i specjalnego zasiłku celowego I. oddala skargę, II. przyznaje adwokat A. S. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, kwotę (...) zł w tym (...) zł tytułem podatku od towarów i usług.

Decyzją z dnia (...) kwietnia 2015 r., nr (...), Prezydent Miasta [...] działając na podstawie art. 41 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 182 ze zm.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), odmówił przyznania M. J. zasiłku celowego lub pomocy, o której mowa w art. 41 ustawy o pomocy społecznej na zakup żywności w wysokości (...) zł w miesiącu kwietniu 2014 r.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, M. J. w dniu (...) kwietnia 2014 r. złożył do MOPR wniosek o udzielenie pomocy finansowej, między innymi na zakup żywności w wysokości (...) zł. W oparciu o zebrane dokumenty oraz przeprowadzony wywiad środowiskowy ustalono, że wnioskodawca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a mieszkanie wraz z nim zajmuje również A. J., która prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Dochodem M. J. w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku był zasiłek stały w kwocie (...) zł i dodatek mieszkaniowy w kwocie (...) zł przyznany na okres od dnia (...) marca do dnia (...) sierpnia 2014 r., zatem łączny dochód wynosił (...) zł. Ustalono, że wydatki strony związane z utrzymaniem mieszkania to czynsz w wys. (...) zł, energia elektryczna w wys. (...) zł, gaz w wys. (...) zł. Dodatkowe wydatki strony to abonament telefoniczny w kwocie (...) zł, opłata za tv (...) zł oraz wydatki na leki (nieznana kwota). Organ wskazał, że od dnia (...) marca 2014 r. A. J. została zgłoszona do administracji jako osoba oficjalnie zamieszkująca z M. J. w celu otrzymywania dodatku mieszkaniowego. Organ uznał zatem, że jest ona zobowiązana do partycypowania w kosztach utrzymania mieszkania i regulowania rachunków w połowie, tym bardziej, że posiada własny dochód w postaci świadczenia z ZUS.

W dalszej kolejności organ stwierdził, mając na względzie kryterium dochodowe określone w art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, że strona nie spełnia warunku dochodowego do uzyskania zasiłku celowego, jednakże z uwagi na fakt, iż ziściły się przesłanki niepełnosprawności i długotrwałej choroby organ może przyznać specjalny zasiłek celowy. Wyjaśniono, że dochód strony w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku wyniósł (...) zł, a zatem był wyższy od kryterium dochodowego (...) zł. Prezydent Miasta powołał przepis art. 41 ustawy o pomocy społecznej i stwierdził, że pomoc, o jakiej mowa w powyższym przepisie ma charakter wyjątkowy, a jej przyznanie jest możliwe jedynie w sytuacji, zaistnienia szczególnie uzasadnionych przypadków. Przesłanka powyższa odnosi się więc do sytuacji, w której wnioskodawca nie jest w stanie zaspokoić realnie istniejących potrzeb bytowych, przy należycie starannym wykorzystaniu wszystkich niezbędnych jej zasobów materialnych i możliwości ich pozyskania. Odnosi się więc ona do sytuacji życiowych, którym strona nie była w stanie zapobiec dochowując należytej staranności. Podkreślono, że decyzja, o jakiej mowa w art. 41 ustawy o pomocy społecznej ma charakter uznaniowy, natomiast sama instytucja pomocy społecznej nie może służyć za stałe źródło utrzymania osoby potrzebującej.

Następnie organ powtórzył wyliczenie stałych wydatków wnioskodawcy, konkludując, że łączna kwota wydatków niezbędnych wynosi (...) zł i składają się na nią dopłata do czynszu, opłata za energię elektryczną oraz za gaz. Podkreślono, że M. J. jest systematycznie wspierany przez Ośrodek Pomocy Społecznej, a w szczególności uzyskał: decyzją z dnia (...) kwietnia 2014 r. specjalny zasiłek celowy w wysokości (...) zł z przeznaczeniem na energię i czynsz, decyzją z dnia (...) kwietnia 2014 r. zasiłek stały, decyzją z dnia (...) marca 2014 r. zasiłek celowy z przeznaczeniem na zakup żywności w wysokości (...) zł, decyzją z dnia (...) marca 2014 r. zasiłek celowy z przeznaczeniem na gaz w wysokości (...) zł, decyzją z dnia (...) lutego 2014 r. specjalny zasiłek celowy w łącznej wysokości (...) zł z przeznaczeniem na energię i czynsz.

Mając powyższe na względzie organ uznał, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki, o jakich mowa w art. 41 ustawy o pomocy społecznej, uzasadniające przyznanie wnioskowanego świadczenia. Nie stwierdzono bowiem, aby istniał szczególnie uzasadniony przypadek, który wskazywałby na konieczność udzielenia pomocy wnioskodawcy

M. J. odwołał się od powyższej decyzji, wskazując, że z uwagi na swe inwalidztwo od dłuższego czasu utrzymuje się ze środków pochodzących z pomocy społecznej, jednakże środki te wypłacane są nieregularnie i w kwotach zaniżonych, co powoduje, że nie jest w stanie utrzymać mieszkania. Wskazał, że grozi mu wyłączenie prądu i gazu, a w rezultacie eksmisja. Strona podała też, że ostatnio otrzymywany zasiłek celowy został jej umniejszony do kwoty (...) zł. Wyjaśnił, że czynsz za mieszkanie wynosi (...) zł i nie ma środków na jego pokrycie. Odnosząc się do wspólnego zamieszkania z A. J. wskazał, że udzielił jej schronienia, uzyskując korzyść w postaci darmowej stałej opieki. Dodał, że A. J. jest również przewlekle i nieuleczalnie chora i pomimo, iż uzyskuje rentę w kwocie (...) zł, to wymaga wsparcia finansowego z uwagi na posiadane zadłużenie ([...] zł miesięcznie). W związku z tym nie może partycypować w utrzymaniu mieszkania.

Decyzją z dnia (...) września 2014 r. nr (...)Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając w oparciu o przepis art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy podtrzymał stanowisko organu I instancji. Wskazał, że w przypadku uwzględnienia dochodu A. J. i dwuosobowego gospodarstwa domowego strona również nie spełniałaby kryterium dochodowego, bowiem A. J. – jak wynika z odwołania – ma zajęcia komornicze o charakterze niealimentacyjnym, które nie są uwzględniane przy ustalaniu dochodu. Kolegium powołało przepis art. 41 ustawy o pomocy społecznej i wskazało, że szczególnie uzasadnione przypadki, o których mowa w tym przepisie, winny odbiegać w sposób wyraźny od sytuacji osób spełniających kryterium dochodowe. Skarżący posiada zaś własny dochód przekraczający kryterium dochodowe oraz objęty jest stałą pomocą ośrodka pomocy społecznej, choć niższą od oczekiwanej przez niego. Pomoc społeczna ma jednakże charakter subsydiarny i nie może prowadzić do przeniesienia kosztów utrzymania osób ubiegających się o zasiłki na państwo. W związku z tym organy pomocy społecznej nie mają obowiązku udzielania pomocy na wszystkie wnioskowane cele, a przyznając pomoc uwzględniać muszą własne możliwości finansowe związane z koniecznością finansowania całokształtu realizowanych zadań.

M. J. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego. Zdaniem skarżącego, organy błędnie wykazały kryterium dochodowe i nie odniosły się do dowodów i twierdzeń podniesionych przez stronę. Skarżący wskazał, iż organy nie powinny wliczać do dochodu uzyskiwanego przez niego dodatku mieszkaniowego. Nadto wskazał, że Kolegium bezpodstawnie przywołało dochód uzyskiwany przez A. J. z dochodem skarżącego i nie zbadało merytorycznie istoty sprawy.

W odpowiedzi Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko.

Podczas trwania rozprawy sądowo administracyjnej w dniu pełnomocnik skarżącego, zakwestionował ustalony w sprawie stan faktyczny i zaprzeczył, jakoby A. J. mieszkała na stałe ze skarżącym. Podkreślono, że osób tych nie łączy żaden związek, również nieformalny, a A. J. jedynie pomaga skarżącemu w załatwieniu jego sprawy życiowych. Pełnomocnik zakwestionował również wysokość dochodu ustalonego przez organy i odwołał się w powyższym zakresie do argumentów skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga okazała się bezzasadna.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie w pierwszej kolejności należy wskazać, że w myśl art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269) sąd dokonuje kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany jej zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to konieczność dokonania przez sąd oceny zgodności z prawem zaskarżonego postanowienia nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony.

Przedmiotem niniejszego postępowania sądowo administracyjnego jest kwestia odmowy przyznania skarżącemu pomocy finansowej w formie zasiłku celowego i specjalnego zasiłku celowego na zakup żywności w wysokości (...) zł w miesiącu kwietniu 2014 r. Materialnoprawną podstawą wydanej w sprawie decyzji stanowiła ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.

Na wstępie wyjaśnienia wymaga fundamentalne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, a sporne, kwestie dochodu skarżącego oraz jego statusu jako osoby samotnie gospodarującej w sytuacji wspólnego zamieszkiwania z A. J. Zagadnienia te są o tyle istotne, że uzyskany przez skarżącego specjalny zasiłek celowy, zgodnie z art. 41 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, może być przyznać m.in. osobie (samodzielnie gospodarującej) o dochodach przekraczających kryterium dochodowe.

Sąd podziela stanowisko organów orzekających, które przyjęły, że skarżący jest osobą samotnie gospodarującą w rozumieniu art. 6 pkt 10) ustawy o pomocy społecznej, tj. prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. W tym zakresie organy oparły się na oświadczeniu złożonym przez skarżącego w trakcie wywiadu środowiskowego. Tym samym przyjęto, zgodnie z oświadczeniem skarżącego, że zamieszkująca wraz z nim A. J. prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Nie miał zatem racji skarżący podając, że organy przyjęły, że prowadzi on gospodarstwo domowe wspólnie z A. J.. Intencją organów orzekających, w uznaniu Sądu trafną, było wskazanie, że skoro zamieszkuje ona w tym samym mieszkaniu co skarżący, a skarżący w niniejszej sprawie występuje o pomoc finansową na pokrycie kosztów utrzymania mieszkania, to również A. J., która uzyskuje dochód w postaci renty winna przyczyniać się do utrzymania wspólnie zamieszkiwanego mieszkania. Raz jeszcze podkreślić należy, iż organy nie stwierdziły, by skarżący wraz z sublokatorką prowadzili wspólne gospodarstwo domowe.

Odnosząc się do kwestii uzyskiwanego przez skarżącego dochodu, zdaniem Sądu organy prawidłowo przyjęły, że w jego skład, w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku, wchodził zasiłek stały w kwocie (...) zł oraz dodatek mieszkaniowy w wys. (...) zł, co dawało łączną kwotę (...) zł. Zgodnie z art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o:

1) miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych;

2) składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach;

3) kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób.

Przy czym, zgodnie z art. 8 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej do dochodu ustalonego zgodnie z ust. 3 nie wlicza się:

1) jednorazowego pieniężnego świadczenia socjalnego;

2) zasiłku celowego;

3) pomocy materialnej mającej charakter socjalny albo motywacyjny, przyznawanej na podstawie przepisów o systemie oświaty;

4) wartości świadczenia w naturze;

5) świadczenia przysługującego osobie bezrobotnej na podstawie przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z tytułu wykonywania prac społecznie użytecznych;

6) dochodu z powierzchni użytków rolnych poniżej 1 ha przeliczeniowego.

Z powyższych przepisów wynika, że zasiłek stały oraz dodatek mieszkaniowy nie zostały wyłączone jako świadczenia, których nie wlicza się do dochodu. W związku z tym należało uznać je za dochód. Prawidłowo więc organy przyjęły, że dochód skarżącego prowadzącego samodzielne gospodarstwo domowe z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosił (...) zł, a tym samym przekraczał kryterium dochodowe, o którym mowa w art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, a wynoszące (...) zł.

W ocenie Sądu organy orzekające nie przekroczyły jednak granic uznania administracyjnego odmawiając przyznając skarżącemu specjalny zasiłek celowego na zakup żywności w kwocie (...) zł.

Zgodnie z art. 41 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany specjalny zasiłek celowy w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi.

W orzecznictwie sądowo administracyjnym przyjmuje się, że szczególne przypadki, o których mowa w tym przepisie muszą być wyraziste i odbiegające od sytuacji osób kwalifikujących się do otrzymania pomocy przy spełnianiu kryterium dochodowego z art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 4 listopada 2009 r., IV SA/Po 470/09, Lex nr 589416). Szczególne przypadki, o jakich mowa w art. 41 ustawy o pomocy społecznej, muszą być tak wyraziste i odbiegające od sytuacji osób spełniających kryterium dochodowe, że uzasadniają przyznanie tej szczególnej pomocy, co w konsekwencji prowadzi do zrównania sytuacji osób osiągających dochody przekraczające przyjęty przez ustawodawcę próg dochodowy z sytuacją osób, które takich dochodów nie uzyskują (por. wyrok WSA w Gliwicach z dni 15 kwietnia 2008 r., IV SA/GL 155/07, Lex nr 509368). O tym zaś, czy mamy do czynienia ze "szczególnie uzasadnionym przypadkiem" każdorazowo rozstrzyga organ orzekający w sprawie, po rozważeniu wszystkich istotnych okoliczności, w oparciu o wszechstronnie zebrany materiał dowodowy (wyrok NSA z dnia 4 listopada 2008 r., I OSK 1910/07, Lex nr 569575).

Wyjaśnienia wymaga, iż kontrola decyzji uznaniowej dokonywana przez Sąd ogranicza się do zbadania zgodności z prawem tej decyzji. Kontrola ta ma ustalić, czy dopuszczalne było wydanie decyzji, czy organ przy wydawaniu decyzji nie przekroczył granic uznania i czy właściwie uzasadnił rozstrzygnięcie. Podejmując decyzję uznaniową organ administracji ma obowiązek kierowania się słusznym interesem obywatela, stosownie do art. 7 K.p.a., jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny, ani nie przekracza to możliwości finansowych organu administracji publicznej wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków pieniężnych.

W ocenie Sądu organom orzekającym w przedmiotowej sprawie nie można zarzucić naruszenia postępowania i dowolności orzekania (art. 7 K.p.a.), jak i naruszenia art. 41 ustawy o pomocy społecznej. Organy nie zakwestionowały trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej skarżącego. Wiązała się ona jednak nie z brakiem dochodu po stronie skarżącego, lecz z istniejącym zadłużeniem za opłaty czynszowe i trudnością z bieżącym regulowaniem czynszu.

Równocześnie organy prawidłowo uwzględniły sytuację materialną, zdrowotną i mieszkaniową skarżącego, wskazując, że zamieszkująca wraz ze skarżącym A. J., choć nie prowadzi wraz z nim wspólnego gospodarstwa domowego, to zobowiązana jest do partycypowania w kosztach utrzymania mieszkania i regulowania w połowie rachunków za czynsz i energię elektryczną. Mając zaś na uwadze argumentację skarżącego, zgodnie z którą A. J., choć uzyskuje dochód z renty w kwocie (...) zł, to z uwagi na jej ciężki stan zdrowia i konieczność spłaty znacznego zadłużenia nie jest w stanie partycypować w kosztach utrzymania mieszkania, Sąd pragnie wskazać, że przedmiotem niniejszej sprawy jest kwestia przyznania M. J. specjalnego zasiłku celowego i to jego sytuację materialną, rodzinną, zdrowotną i mieszkaniową organy zobowiązane były zbadać. Rozpoznając przedmiotową sprawę organy prawidłowo wskazały również, że skarżący jest systematycznie wspierany przez Ośrodek Pomocy Społecznej, a w szczególności uzyskał: decyzją z dnia (...) kwietnia 2014 r. specjalny zasiłek celowy w wysokości (...) zł z przeznaczeniem na energię i czynsz, decyzją z dnia (...) kwietnia 2014 r. zasiłek stały, decyzja z dnia (...) marca 2014 r. zasiłek celowy z przeznaczeniem na zakup żywności w wysokości (...) zł, decyzją z dnia (...) marca 2014 r. zasiłek celowy z przeznaczeniem na gaz w wysokości (...) zł, decyzją z dnia (...) lutego 2014 r. specjalny zasiłek celowy w łącznej wysokości (...) zł z przeznaczeniem na energię i czynsz. Okoliczność powyższa ma istotne znaczenie z punktu widzenia niniejszej sprawy, gdyż wskazuje, że organy czynnie wspomagają skarżącego, w tym również w zakupie żywności, a więc realizacji celu, dla którego skarżący zwrócił się o przyznanie pomocy.

W tym miejscu podkreślić należy, iż zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa zmierzającą do umożliwienia osobom i rodzinom przezwyciężanie sytuacji życiowych, których nie są w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Celem pomocy społecznej jest wspieranie, a nie wyręczanie osób i rodzin w ich wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz umożliwienia im bytowania w warunkach odpowiadających godności człowieka. Pomoc państwa ma zatem charakter subsydiarny, tj. dopuszcza się interwencję organów państwa tylko w takich przypadkach, w których osoba lub rodzina rzeczywiście nie ma możliwości samodzielnego przezwyciężania trudności życiowych. Treść tego przepisu powinna być odczytywana przez pryzmat art. 3 ust. 4 ustawy, który stanowi, że potrzeby osoby i rodziny powinny być zaspokojone, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. Świadczenia z pomocy społecznej powinny być więc dostosowane do konkretnej sytuacji indywidualnego beneficjenta. Określone potrzeby osób i rodzin mogą być jednak zrealizowane tylko wówczas, gdy odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach, także finansowych, pomocy społecznej (patrz wyrok NSA z dnia 22 marca 2012 r. o sygn. I OSK 1747/12, Baza NSA). Jak wykazały to organy obu instancji udzielenie skarżącemu żądanej pomocy nie służyłoby realizacji powyższych celów.

Podsumowując dotychczasowe rozważania wskazać należy, że organy administracji publicznej prawidłowo uznały, że w świetle zgromadzonego materiału dowodowego skarżący nie spełniał przesłanek uzasadniających przyznanie mu specjalnego zasiłku celowego. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, działając na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skargę oddalił, o czym orzeczono w punkcie I sentencji wyroku. Równocześnie Sąd na podstawie art. 250 powołanej powyżej ustawy w zw. z § 2 ust. 1 – 3, § 3 ust. 1 i § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r. poz. 461) przyznał pełnomocnikowi skarżącego tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę (...) zł ([...] zł – wynagrodzenie według stawki minimalnej), w tym (...) zł tytułem podatku od towarów i usług.