Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Dnia 5 kwietnia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka, Sędziowie Sędzia NSA Anna Stępień, Sędzia WSA Joanna Sekunda - Lenczewska (spr.), Protokolant Asystent sędziego Marcin Olejniczak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 kwietnia 2011 roku przy udziale - sprawy ze skargi K. C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz K. C. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku Nr [...] na podstawie

art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 roku, Nr 87, poz. 395) w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734) odmówił przyznania K. C. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

W uzasadnieniu decyzji organ podkreślił, iż nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia, o którym mowa w przywołanych w podstawie decyzji przepisach. W ocenie organu w badanej sprawie nie nastąpiła deportacja, gdyż skarżąca wykonywała pracę w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, a zatem praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, nie była połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska.

We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy K. C. nie podzielając stanowiska wywiedzionego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazała, iż trudno uznać, że wysiedlenie z rodzinnej wsi W. B., która została zamieniona w poligon, z rodzinnego gospodarstwa i wykonywanie przymusowej pracy nie jest represją, wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Wyjaśniła, iż rodzice nie zabrali z domu żadnych dóbr, zostali wysiedleni do wsi W., gdzie zmuszono ich do pracy na rzecz Niemców pod ścisłym nadzorem, w trakcie tego wysiedlenia, w dniu 13 października 1943r., urodziła się skarżąca. Dalej wskazała, iż gdy miała 3 miesiące rodzice ponownie zostali wysiedleni do miejscowości M. gmina Z. Strona oświadczyła, iż w czasie wysiedlenia i przymusowej pracy rodziców pozbawiona była opieki matki, która całe dni pracowała w gospodarstwie, jak również jakiejkolwiek opieki lekarskiej co nie pozostało bez wpływu na jej obecny stan zdrowia.

Decyzją z dnia [...] roku Nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] r.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ, powołując się na motywy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. podtrzymał stanowisko zaprezentowane w decyzji pierwszoinstancyjnej argumentując, że przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Jak podkreślił Kierownik, wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. W ocenie organu przywołane warunki w przypadku wnioskodawczyni nie zostały spełnione, z materiału sprawy wynika bowiem, iż rodzice strony wykonywali pracę przymusową w miejscowościach W. i M. znajdujących się w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania w W.B. Zdaniem organu nie wystąpiła szczególnie dotkliwa represja, nie nastąpiło wyrwanie z dotychczasowego środowiska, gdyż rodzice wykonywali pracę w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Na potwierdzenie swego stanowiska organ przywołał szereg fragmentów z uzasadnień wojewódzkich sądów administracyjnych akcentując, iż skoro rodzice strony wykonywali pracę w pobliżu miejsca zamieszkania należy odmówić stronie przyznania świadczenia z uwagi na brak zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem. Nadto, iż człowiek w warunkach przeniesienia jego centrum życiowego o kilka, czy kilkanaście kilometrów od miejsca pobytu dotychczasowego, nawet w przypadku braku dobrowolności tego przeniesienia, nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków porównywalnego z sytuacją osoby, która znalazła się w miejscu oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkaset, czy nawet kilka tysięcy kilometrów.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi K. C. nie zgadzając się z rozstrzygnięciem zaskarżonej decyzji oświadczyła, iż trudno różnicować sytuację osób wywiezionych do pracy przymusowej poprzez pryzmat odległości, gdyż każda z takich osób przeszła piekło, a ponadto Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu swego orzeczenia przesądził, iż odległość od dotychczasowego miejsca zamieszkania pozostaje bez wpływu na ustalenie czy doszło do deportacji. Dodała, iż wraz z rodzicami żyli w bardzo ciężkich warunkach, byli upokarzani, zmuszani do ciężkiej pracy, pozbawieni normalnych warunków życia, a często i jedzenia. Strona wskazała, iż w tych okolicznościach trudno podzielić stanowisko organu i różnicować uprawnienia osób, skupiając się wyłącznie na odległości pomiędzy dotychczasowym miejscem zamieszkania a miejscem deportacji.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo

o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) powoływanej dalej jako p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

W rozumieniu powyższych przepisów, sąd administracyjny bada legalność, czyli innymi słowy zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz z przepisami proceduralnymi, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Natomiast stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia następuje wówczas, gdy sąd stwierdzi: naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), albo inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).

W następstwie rozpoznania skargi wniesionej w niniejszej sprawie, nie będąc ograniczonym zarzutami i wnioskami skargi oraz przywołaną podstawą prawną

(art. 134 §1 p.p.s.a.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi dopatrzył się

w zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji tego rodzaju uchybień,

które obligowały Sąd do wyeliminowania ich z obrotu prawnego.

Zasadniczą kwestią wymagającą rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie jest ustalenie, czy organ w świetle obowiązujących przepisów prawa, w szczególności art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) powoływanej dalej jako "ustawa" oraz w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., K 49/07 (Dz.U. Nr 220, poz. 1734) zasadnie odmówił skarżącej K. C. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

W pierwszej kolejności przypomnieć wypada, iż stosownie do art. 1 ust. 1 w/w ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Przy czym, co istotne, zgodnie z art. 2 pkt 2 tej ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Z kolei w szeroko cytowanym przez organ wyroku z dnia 16 grudnia 2009r., sygn.akt K 49/07, Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał Konstytucyjny, w uzasadnieniu swego orzeczenia wywiódł, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości),

w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi

i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym,

z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują

na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi.

W opinii Trybunału Konstytucyjnego, zawarta w art. 2 pkt 2 ustawy dotychczasowa definicja deportacji była zbyt restrykcyjna i niedopasowana do celu ustawy, albowiem bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszały zasadę równości. Warunkiem uzyskania świadczenia deportacyjnego stało się przekroczenie granicy państwa polskiego, a nie szczególna dolegliwość represji. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest zatem adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia.

W ocenie Sądu treść przywoływanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego warunkuje konieczność wnikliwego zbadania czy obowiązek pracy przymusowej strony skarżącej podczas II wojny światowej przybrał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Kontrola zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji uprawnia do sformułowania stanowiska, iż postępowanie wyjaśniające w niniejszej sprawie nie przeprowadzone zostało w sposób rzetelny i szczegółowy. W konsekwencji, w ocenie skład orzekającego, w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1, art. 80 k.p.a. i w następstwie tych naruszeń także art. 107 § 3 k.p.a., które to naruszenia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Powracając na grunt niniejszej sprawy zauważyć trzeba, iż skarżąca urodziła się po wysiedleniu rodziców, w czasie gdy wykonywali już oni pracę przymusową. Niemniej jednak fakt, iż we wskazanym okresie strona była niemowlęciem w świetle dotychczasowej linii orzecznictwa sądów administracyjnych, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie stanowi przeszkody do ustalenia prawa do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej (wyrok NSA z dnia 19 sierpnia 2004r., OSK 135/04; wyrok NSA z dnia 6 czerwca 2008r., II OSK 979/07; wyrok NSA z dnia 23 stycznia 2009r., II OSK 1456/08; wyrok NSA z dnia 8 października 2009r., II OSK 1703/08, niepubl. w zbiorze urzędowym, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Okoliczności powyższej nie kwestionuje Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wydaje się jednak konieczne zaakcentowanie wieku skarżącej w omawianym okresie, a to z tego względu, iż nie budzi jakichkolwiek wątpliwości, że jako niemowlę nie była przydatna w gospodarstwie, jednakże rodzice skarżącej z pewnością tak. Konsekwencją poddania rodziców określonego rodzaju represją było poddanie tej represji również dziecka. Obowiązkiem organu jest natomiast zbadanie stopnia takiej represji. Przypomnieć trzeba, iż warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego na gruncie ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Z akt administracyjnych sprawy i uzasadnień wydanych rozstrzygnięć nie wynika aby organ podjął jakiekolwiek czynności zmierzające do ustalenia czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu wynikającym z wyroku Trybunału Konstytucyjnego przy uwzględnieniu brzmienia art. 2 pkt 2 ustawy z których wynika, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Sąd rozumie, iż liczba osób występujących o ustalenie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji jest bardzo liczna, niemniej jednak okoliczność ta w żadnym razie nie zwalnia organu od indywidualnego potraktowania każdego składanego wniosku, od indywidualizacji sytuacji każdego z wnioskodawców. Organ każdorazowo obowiązany jest do wnikliwego i obiektywnego potraktowania każdej sprawy, od przeanalizowania sytuacji, w jakiej znajdował się wnioskodawca, w kontekście przesłanek wynikających z ustawy i uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego. W niniejszej sprawie organ skupił się na ustaleniu, iż miejscowości, w których pracowała rodzina skarżącej znajdowały się w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Z akt sprawy wynika, iż rodzina skarżącej była dwukrotnie wysiedlana, wpierw do miejscowości W., następnie do miejscowości M., w obu tych miejscowościach rodzina pracowała w gospodarstwach należących do obywatela Niemiec. Jednakowoż lektura uzasadnienia zaskarżonej decyzji pozwala na stwierdzenie, iż organ nie przeanalizował indywidualnej sytuacji strony i jej rodziny w ówczesnym czasie, argumentacja Kierownika Urzędu zasadza się na wykazaniu, że obie wymienione miejscowości znajdowały się w niewielkim oddaleniu od miejscowości, w której rodzina mieszkała przed działaniami wojennymi. Lakonicznie stwierdził, iż z uwagi na tę niewielką odległość nie można mówić o wyrwaniu z dotychczasowego środowiska, o zerwaniu więzi społecznych, kulturowych. Nie sposób natomiast pominąć, iż przepis art. 2 pkt 2 w/w ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Wskazać nadto należy, iż organ skupiając się na argumentacji związanej z oddaleniem od siebie poszczególnych miejscowości, nie przeanalizował ustalonego w sprawie stanu faktycznego w kontekście życia w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. Nie ustalił w jakich warunkach żyli rodzice strony, czy byli w stanie zapewnić jej opiekę, czy pozostawała sama, czy pod opieką obcych ludzi w czasie gdy matka pracowała, czy rodzice mogli swobodnie opuszczać gospodarstwo, czy byli w nim zamknięci, czy mogli utrzymywać kontakt z osobami pochodzącymi z ich rodzinnej miejscowości, czy mogli ich odwiedzać. Organ nie pokwapił się o wyjaśnienie w jakich warunkach dorastała skarżąca, czy rodzice mieli możliwość korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zwyczajowo gromadzonych w domu. Niewątpliwie natomiast dopiero wyjaśnienie tych wszystkich okoliczności pozwoli na obiektywną ocenę indywidualnej sytuacji skarżącej w kontekście przesłanek określonych w art. 2 pkt 2 w/w ustawy.

Reasumując, w świetle powyższego nie sposób zgodzić się z organem administracji, iż przeprowadził wnikliwą analizę materiału, o czym świadczy lakoniczna argumentacja wydanych rozstrzygnięć. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji, ale i poprzedzającej ją, stanowi bowiem w zasadzie zbitkę cytatów z uzasadnienia Trybunału Konstytucyjnego i uzasadnień wojewódzkich sądów administracyjnych. Organ ograniczył się do przywołania tych fragmentów bez przeprowadzenia jakiejkolwiek szczegółowej analizy ustalonego stanu faktycznego w świetle przesłanek określonych w art. 2 pkt. 2 lit. a w/w ustawy i argumentów podnoszonych przez Trybunał Konstytucyjny. Organ nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego w sposób, jaki wyznacza ustawa Kodeks postępowania administracyjnego, ostatecznie nie skonstruował uzasadnienia, które świadczyłoby o realizacji wytycznych wynikających z art. 107 §3 k.p.a. Nie budzi natomiast wątpliwości Sądu, iż stosownie do art. 77 §1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i dopiero na jego podstawie ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona, jak wynika z zasady swobodnej oceny dowodów sformułowanej w art. 80 k.p.a.

Z tych wszystkich względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania orzeczono w oparciu o art. 200 w związku z art. 205 § 1 tej ustawy.

ar