Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Zbigniew Rudnicki, Sędziowie sędzia WSA Jakub Linkowski (spr.),, sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec, Protokolant Dominik Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 grudnia 2005 r. sprawy ze skargi B. P., W. R., C. R., E. S., D. R., P. R., J. R. i H. M. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2003 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa Stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] grudnia 2003 r. nr [...]utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2003 r. nr [...] o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Miasta M. z dnia [...] lutego 1976 r. nr [...] nr [...] znak: [...] o przejęciu gospodarstwa rolnego za rentę na wniosek S. R.

Do wydania wskazanej wyżej decyzji doszło w następujących okolicznościach.

Z wnioskami o stwierdzenie nieważności decyzji Naczelnika Miasta M. z dnia [...] lutego 1976 r. nr [...] nr [...] znak: [...] o przejęciu gospodarstwa rolnego za rentę wystąpili: B. P., W. R., P. R., C. R., E. S., G. K., H. M. i J. R. Wskazanej decyzji wnioskodawcy zarzucili, że została wydana "z rażącym naruszeniem prawa i tym samym bez podstawy prawnej", ponieważ S. R. przekazała gospodarstwo rolne położone w M. na rzecz Państwa w zamian za rentę bez zgody zstępnych.

Wojewoda [...] decyzja z dnia [...] lutego 2003 r. nr [...] odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Miasta M.

W uzasadnieniu decyzji Wojewoda wskazał, że w myśl art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118), Państwo na wniosek rolnika przejmowało gospodarstwo rolne za rentę, jeżeli przekazywał on wszystkie nieruchomości wchodzące w skład tego gospodarstwa , obejmującego co najmniej 2 ha gruntów rolnych i leśnych, a ponadto:

1) osiągnął wiek 65 lat mężczyzna, 60 lat kobieta albo

2) zaliczony został do jednej z grup inwalidów, w myśl przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.

Na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego ustalono, że z całą pewnością S. R. była właścicielką gospodarstwa rolnego o pow. 7 ha [...] m2 położonego w M. (akt własności ziemi [...] z dnia [...] maja 1975 r.), a chwili jego przejęcia miała ukończone 60 lat.

W ocenie organu bezsporne jest, że skarżąca złożyła wniosek o przejęcie gospodarstwa za rentę mimo, że wniosek ten z uwagi na zaliczenie go do kategorii dokumentacji niearchiwalnej B15, został wybrakowany. O jego istnieniu świadczy zarówno treść decyzji, jak i zachowany (podpisany przez wnioskodawczynię), wniosek o rentę z tytułu przekazania gospodarstwa na rzecz Państwa, skierowany do zakładu ubezpieczeń społecznych. Rentę wnioskodawczyni otrzymywała do swojej śmierci.

Wojewoda podniósł, że ze sporządzonych w latach 1973 – 1975 akt uwłaszczeniowych wynika, że praca w przedmiotowym gospodarstwie nie stanowiła dla dzieci byłej właścicielki głównego źródła utrzymania, a jedynie pomagały one matce dorywczo w prowadzeniu tego gospodarstwa. Wobec tego, nie zachodziła konieczność uzyskania zgody zstępnych na przekazanie gospodarstwa na rzecz Państwa.

Podkreślono także, że przez 26 lat, tj. od momentu wydania decyzji z [...] lutego 1976 r. aż do momentu wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie jej nieważności w dniu 11 marca 2003 r., nikt nie kwestionował przejęcia gospodarstwa na rzecz Państwa.

Odwołanie od omawianej decyzji Wojewody [...] złożyli: W. R., E. S., C. R., P. R., D. R. oraz B. P. w imieniu własnym oraz jako pełnomocnik H. M., G. K. i J. R. W odwołaniu zarzucono organom błędy w prowadzeniu postępowania administracyjnego zarówno przy podejmowaniu decyzji o przejęciu gospodarstwa przez Naczelnika Miasta M. jak i przez Wojewodę [...] o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji z 1976 r.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] grudnia 2003 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Minister powołując się na zebrany w sprawie materiał dowodowy stwierdził, że brak jest podstaw do uznania, aby praca w przejmowanym w 1976 r. gospodarstwie stanowiła główne źródło utrzymania dla zstępnych S. R. Stosowanie zaś do treści art. 4 ustawy o przejęciu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne, zgoda zstępnych na przekazanie przez rolnika gospodarstwa wymagana była tylko w przypadku, gdy praca w tym gospodarstwie stanowiła dla nich główne źródło utrzymania.

Skargi na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wnieśli: B. P., W. R., C. R., E. S., D. R., P. R., J. R., H. M. i G. K. Nadmienić należy, że skarga G. K. została odrzucona postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 grudnia 2005r. (sygn. akt IV SA/WA 1700/05) z powodu nieuiszczenia wpisu.

B. P. zarzucił zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji rażące naruszenie prawa materialnego (art. 4 ust 2 ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne) oraz procedury administracyjnej (art.7, 77 § 1 kpa) i wniósł o ich uchylenie. W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł przede wszystkim, że z treści decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego S. R. wynika, że nie poczyniono żadnych ustaleń, czy praca w gospodarstwie rolnym dla zstępnych wnioskodawczyni stanowiła główne źródło utrzymania. Zdaniem skarżącego decyzja o przejęciu gospodarstwa winna zawierać zapis o istnieniu zgody zstępnych lub braku potrzeby jej uzyskania, bowiem w dacie wydawania decyzji zgoda zstępnych była jedną z przesłanek przejęcia gospodarstwa w zamian za rentę, jeżeli praca w tym gospodarstwie była głównym źródłem ich utrzymania.

Na zakończenie B. P. – powołując się na załączony do skargi odpis aktu notarialnego z dnia [...] lutego 2001 r. nr Rep. A Nr [...] - oświadczył, iż w złożeniu skargi ma interes prawny, bowiem jest nabywcą części spadku po S. R.

Pozostali skarżący – spadkobiercy S. R. - zarzucili zaskarżonej decyzji i całemu postępowaniu administracyjnemu przede wszystkim naruszenie zasady czynnego udziału stron, nieustalenie wszystkich okoliczności faktycznych, przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, błędną interpretację przepisów i ich niewłaściwe zastosowanie oraz poparli treść skargi B. P.

W odpowiedziach na skargi Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, nie znajdując podstaw do jej zmiany lub uchylenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości miedzy innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi i dlatego niezależnie od podniesionych w niej zarzutów w niniejszej sprawie w pierwszej kolejności ocenił, czy zaskarżona decyzja została wydana przez właściwy organ.

Zgodnie z art. 19 k.p.a. organy administracji publicznej mają bowiem obowiązek przestrzegania z urzędu swojej właściwości rzeczowej i miejscowej. Wydanie decyzji z naruszeniem przepisów o właściwości zgodnie z art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a, stanowi podstawę do stwierdzenia jej nieważności.

W niniejszej sprawie Wojewoda [...], a następnie w wyniku odwołania Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi prowadzili postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności, decyzji Naczelnika Miasta M. z dnia [...] lutego 1976r. w przedmiocie m.in. przejęcia na własność Państwa w zamian za rentę gospodarstwa rolnego. Organy te wszczynając postępowanie powinny były rozważyć, czy rozstrzygnięcie tego rodzaju spraw należy do ich właściwości.

Właściwość rzeczową organu do stwierdzenia nieważności decyzji jak też do uchylenia bądź zmiany decyzji ostatecznej ocenia się wg przepisów prawa materialnego, które stanowiły podstawę ustalenia właściwości organu przy wydawaniu kwestionowanej decyzji.

W przypadku zmian w strukturze administracji publicznej ustala się najpierw organ, na który przeszła właściwość w danych sprawach, a dopiero później na podstawie art. 17 Kpa określa się organ wyższego stopnia (por. B.Adamiak, J. Borkowski Kodeks Postępowania Administracyjnego. Komentarz, Warszawa 1996 r., s. 732).

Art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974r. o przekazywanie gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (będący podstawą decyzji o przejęciu gospodarstwa) stanowił, iż o przejęciu na własność Państwa w trybie tej ustawy orzekał naczelnik gminy. Podstawę materialną rozstrzygnięcia Naczelnika Miasta M. z dnia [...] lutego 1976r. stanowił art. 9 ww. ustawy który został uchylony z dniem 1 lipca 1982 r. na mocy ustawy z dn. 26 marca 1982r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. Nr 11, poz. 79). W pozostałym zakresie (za wyjątkiem art. 41) ustawa ta z dniem 1 stycznia 1978r. utraciła moc, w tym również art. 31 ust. 1 statuujący właściwość organu do orzekania w przedmiocie przejęcia gospodarstwa. Taki stan prawny trwał do 30 czerwca 1982 r., kiedy to art. 9 ust. 2 ustawy z dn. 29.05.1974 r. został uchylony w związku z wejściem w życie ustawy z dn. 26 marca 1982r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. Nr 11, poz. 79).

Natomiast ustawa z 27 października 1977r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin, stanowiąca przepisy proceduralne dla orzekania w oparciu o art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974r. została uchylona z dniem 1 stycznia 1983 r. ustawą z dnia 14 grudnia 1982r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. nr 40, poz. 268 ze zm.).

Wskazać należy, że obecnie obowiązujące przepisy prawa administracyjnego nie przewidują przejęcia na podstawie decyzji administracyjnej gospodarstwa rolnego w zamian za rentę. W tej sytuacji należy stwierdzić, że przepisy prawa obowiązującego nie określają, do właściwości jakich organów należy obecnie omawiana kategoria spraw.

Zgodnie natomiast z art. 164 Konstytucji RP podstawową jednostką samorządu terytorialnego jest gmina, która wykonuje wszystkie zadania samorządu terytorialnego nie zastrzeżone dla innych jednostek samorządu terytorialnego.

Ponieważ obecnie przepisy prawa powszechnie obowiązującego nie określają do właściwości jakich organów należy omawiana kategoria spraw dotycząca przejęcia z urzędu gospodarstwa rolnego należy przyjąć, na mocy klauzuli generalnej, właściwość organów gminy.

Natomiast w myśl art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz.U. Nr 122, poz. 593 ze zm.) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 18 grudnia 1998r. o z mianie ustawy o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz.U. Nr 162, poz. 124) organem wyższego stopnia w indywidualnych sprawach administracyjnych, należących do właściwości jednostek samorządu terytorialnego są samorządowe kolegia odwoławcze, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej.

W niniejszej sprawie brak jest przepisu szczególnego, który regulowałby odmiennie tę kwestię.

Należy także wskazać na brzmienie art. 17 k.p.a., który stanowi, że organami wyższego stopnia w rozumieniu kodeksu są:

1) w stosunku do organów jednostek samorządu terytorialnego - samorządowe kolegia odwoławcze, chyba że ustawy szczególne stanowią inaczej,

Ponieważ odnośnie niniejszej sprawy nie jest możliwe wskazanie takich ustaw szczególnych, które inaczej regulowałyby kwestię właściwości należy uznać, że w postępowaniu nadzorczym odnośnie decyzji Naczelnika Miasta M. z dnia [...] lutego 1976r. w przedmiocie m.in. przejęcia na własność Państwa w zamian za rentę gospodarstwa rolnego organem właściwym jest właściwe terytorialnie samorządowe kolegium odwoławcze nie zaś Wojewoda i następnie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

W związku z tym należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi jak również poprzedzająca ją decyzja Wojewody [...], zostały wydane z naruszeniem przepisów o właściwości rzeczowej, co zgodnie z art. 156 § 1 pkt. 1 k.p.a. stanowi podstawę do stwierdzenia nieważności tych decyzji.

Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy –Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.