Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędziowie: Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz (spr.) Sędzia del. WSA Jolanta Górska po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 4 kwietnia 2019 r., sygn. akt III SA/Łd 95/19 w sprawie ze skargi E.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] listopada 2018 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania stypendium szkolnego oddala skargę kasacyjną

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2019 r., sygn. akt III SA/Łd 95/19, po rozpoznaniu sprawy ze skargi E.K. uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] listopada 2018 r., nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] października 2018 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania stypendium szkolnego.

W motywach rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji wskazał, że przyczyną odmowy przyznania skarżącej stypendium szkolnego na syna było stwierdzenie uchybienia terminu określonego w art. 90 ust. 6 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2018 r., poz. 1457, dalej jako "ustawa") do złożenia wniosku o przyznanie stypendium szkolnego. Jednocześnie, w ocenie organu, wskazane przez stronę przyczyny uchybienia terminu nie stanowiły uzasadnionego przypadku, o którym mowa w art. 90 ust. 7 ustawy.

Następnie Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że stypendium szkolne jest świadczeniem pomocy materialnej o charakterze socjalnym dla uczniów (art. 90c ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy). Przepis art. 90n ust. 2 ustawy o systemie oświaty stanowi, że świadczenia z pomocy materialnej o charakterze socjalnym są przyznawane: 1) na wniosek rodziców albo pełnoletniego ucznia; 2) wniosek odpowiednio dyrektora szkoły, kolegium pracowników służb społecznych lub ośrodka, o którym mowa w art. 90b ust. 3 pkt 2 (ośrodka rewalidacyjno-wychowawczego). Wniosek ten składa się do dnia 15 września danego roku szkolnego (art. 90n ust. 6 ustawy). W orzecznictwie wskazuje się, że określony w art. 90n ust. 6 ustawy termin do złożenia wniosku o przyznanie stypendium szkolnego jest terminem prawa materialnego i jako taki nie podlega przywróceniu na podstawie przepisów k.p.a. Tylko terminy procesowe w przypadku ich uchybienia mogą podlegać przywróceniu, natomiast terminy materialne, od których zachowania zależy możliwość dochodzenia przez stronę określonego uprawnienia nie podlegają przywróceniu, bowiem uprawnienie strony obwarowane określonym terminem, do którego może ona wszcząć postępowanie administracyjne z upływem przewidzianego terminu wygasa (B. Adamiak , J. Borkowski, Komentarz do k.p.a., C. H. Beck Warszawa 2011, s. 275). Oznacza to, że w przypadku niezachowania terminu prawa materialnego strona nie może skutecznie domagać się jego przywrócenia w oparciu o uregulowania art. 58 i 59 k.p.a., zaś upływ terminu, w którym strona mogła skutecznie wszcząć postępowanie administracyjne winien skutkować wydaniem negatywnego dla strony rozstrzygnięcia (M. Pilich w Komentarzu do art. 90n do ustawy o systemie oświaty, teza 7, opubl. w Lex 2015).

Jednak stosownie do art. 90n ust. 7 ustawy w uzasadnionych przypadkach wniosek o przyznanie stypendium szkolnego może być złożony po upływie terminu, o którym mowa w ust. 6. Przepis ten zawiera tzw. klauzulę łagodzącą skutki materialnoprawne uchybienia terminu określonego w art. 90n ust. 6 ustawy. Oznacza to, że każdorazowo organy orzekające, gdy ustalą, że wniosek o przyznanie stypendium szkolnego został złożony z uchybieniem terminu, powinny zbadać, czy mają do czynienia z uzasadnionym przypadkiem, o jakim mowa w art. 90n ust. 7 ustawy. Organ administracji ma zatem obowiązek zbadania, czy pomimo złożenia wniosku po upływie terminu, wniosek ten nie powinien być rozpatrzony merytorycznie. Jedynie uzasadnione przypadki, wedle woli ustawodawcy, mogą skutkować rozpatrzeniem wniosku, który złożony został po terminie. Ocena, czy w danej sprawie zachodzi uzasadniony przypadek przemawiający za rozpatrzeniem wniosku pomimo tego, że został on złożony po terminie, należy do organu administracyjnego właściwego w danej sprawie. Pojęcie "uzasadniony przypadek" użyte w art. 90n ust. 7 ustawy, to niewątpliwie zwrot niedookreślony, który w zależności od okoliczności danej sprawy nabiera konkretnego znaczenia. Jest to zwrot najbardziej zbliżony do "wyjątkowego przypadku". W ramach tego kryterium organ może rozważyć kwestie, które podlegałyby uwzględnieniu przy rozpatrywaniu wniosku o przywrócenie terminu na podstawie art. 58 k.p.a., takie jak należyta staranność w prowadzeniu własnych spraw, istnienie przeszkody, której strona nie mogła usunąć, nawet przy użyciu największego w danych warunkach wysiłku, możliwość wyręczenia się inną osobą przy podejmowaniu czynności. W orzecznictwie wskazuje się, że przepis art. 90n ust. 7 ustawy dotyczy sytuacji przez stronę niezawinionych, to jest takich, w których stronie nie można zarzucić niedbalstwa o własne sprawy lub lekceważenia obowiązujących przepisów. Jedynie sytuacje od strony niezależne, których skutkiem jest naruszenie normy wynikającej ze wskazanego powyżej przepisu art. 90n ust. 6, mogą uzasadniać wszczęcie i rozpatrzenie wniosku złożonego po terminie.

W rozpoznawanej sprawie poza sporem jest, że wniosek o przyznanie stypendium szkolnego złożony został 21 września 2018 r., a zatem z uchybieniem terminu, o którym mowa w art. 90n ust. 6 ustawy. W oświadczeniu z dnia 31 września 2018 r. skarżąca podała, że przyczyną uchybienia terminu był stres związany ze zmianą sytuacji rodzinnej. W dniu 11 września 2019 r. złożyła pozew o rozwód. Ze wszystkimi obowiązkami została sama. Syn K. przechodził badania w poradni psychologiczno-pedagogicznej, a syn M. miał wizytę u neurologa. E.K. podała także, iż mieszka sama z synami w wieku 16, 12, 10 lat i 1 rok. Na okoliczności te powołała się następnie w odwołaniu oraz skardze. Przy czym w odwołaniu skarżąca dodatkowo wskazała, że syn D. miał badania okulistyczne i nie wiedziała o zmianie siedziby Wydziału Edukacji Urzędu Miasta [...]. Nadto w skardze oraz piśmie z dnia 29 marca 2019 r. powołała się na odmowę przyjęcia wniosku w organie w terminie z powodu braku wszystkich dokumentów. W piśmie z dnia 29 marca 2019 r. wyjaśniła także, iż wizyty lekarskie były wyznaczone, więc nie mogła ich opuścić.

W ocenie Sądu, organy administracji zasadnie uznały, że wskazywane przez skarżącą przyczyny uchybienia terminu nie mogły zostać zakwalifikowane jako uzasadniony przypadek, o jakim stanowi w art. 90n ust. 7 ustawy. Niewątpliwie złożenie pozwu o rozwód było okolicznością całkowicie zależną od woli i działań skarżącej. Z akt sprawy nie wynika, aby wizyty lekarskie były spowodowane nagłymi zmianami stanu zdrowia dzieci skarżącej, w szczególności zagrażającymi ich życiu. Z oświadczeń skarżącej wynika raczej, że wizyty lekarskie i badania w poradni psychologiczno-pedagogicznej zostały wcześniej zaplanowane. Skarżąca nie wskazała, kiedy te badania i wizyty miały miejsce. Nie poparła swoich twierdzeń w tym zakresie żadnymi dokumentami, np. zaświadczeniami lekarskimi. Skarżąca nie wykazała ponadto, że nie mogła skorzystać z pomocy innych osób (np. członków rodziny, sąsiadów) przy złożeniu wniosku w terminie, chociażby przy nadaniu wniosku w urzędzie pocztowym lub za pomocą środków komunikacji elektronicznej. Na brak dokumentów oraz odmowę przyjęcia wniosku w terminie z tego powodu skarżąca powołała się dopiero w skardze. Przy czym nie wskazała nawet, jakie to były dokumenty i nie udokumentowała faktu odmowy przyjęcia wniosku przez organ. Sąd wyjaśnił przy tym, że brak dokumentów potwierdzających informacje przedstawione we wniosku o przyznanie stypendium socjalnego w momencie upływu terminu do składania wniosku nie stanowi tego rodzaju braku, którego skarżąca nie mogłaby uzupełnić w późniejszym okresie czasu. Z akt sprawy wynika, że rodzina skarżącej korzysta z różnych form pomocy wymagających składania wniosków takich jak: zasiłek rodzinny, dodatek do zasiłku rodzinnego, zasiłek pielęgnacyjny, zasiłek stały, zasiłek okresowy. Skarżąca nie pracuje (jest osobą bezrobotną) i dysponuje większą ilością czasu od rodzica, który pracuje. W tych okolicznościach trudno również uznać, że zmiana siedziby Wydziału Edukacji Urzędu Miasta [...], o której skarżąca – jak twierdzi – nie wiedziała, stanowiła dodatkową przeszkodę w złożeniu wniosku w terminie. Co więcej, nie sposób nie zauważyć, że zmiana ta miała miejsce przed wszczęciem postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie.

Jednakże uszło uwadze organów obu instancji, że stosownie do art. 90n ust. 3 ustawy świadczenia pomocy materialnej o charakterze socjalnym, a więc stypendium szkolne, mogą być również przyznawane z urzędu. W orzecznictwie wskazuje się, że nawet wówczas, gdy organy dochodzą do wniosku, że nie mają do czynienia z "uzasadnionym przypadkiem" z art. 90n ust. 7 ustawy, podstawę faktyczną wszczęcia i prowadzenia postępowania w tym trybie może stanowić informacja o sytuacji rodzinnej i materialnej danej osoby. W art. 90b ust. 1 ustawy ustawodawca zawarł uregulowanie, w myśl którego uczniowi przysługuje prawo do pomocy materialnej ze środków przeznaczonych na ten cel w budżecie państwa lub budżecie właściwej jednostki samorządu terytorialnego. Celem pomocy materialnej jest zmniejszenie różnic w dostępie do edukacji, umożliwienie pokonywania barier dostępu do edukacji wynikających z trudnej sytuacji materialnej ucznia, a także wspieranie edukacji uczniów zdolnych (ust. 2). Organy administracji publicznej, ze względu na swoją służebną rolę wobec obywateli, powinny postępować tak, aby obywatel mógł skorzystać z przysługującego mu w świetle prawa uprawnienia. Organ administracji powinien prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania (art. 8 § 1 k.p.a.). Poza tym skoro organy administracji publicznej czuwają nad tym, aby strony nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 zd. 2 k.p.a.), to powinny zbadać z urzędu możliwość przyznania takiej pomocy. W sytuacji zatem ustalenia, iż w konkretnym przypadku spełnione są ustawowe warunki kwalifikujące do przyznania pomocy a norma prawa materialnego precyzuje, że organ wydaje w danej sprawie decyzję z urzędu, wówczas podanie osoby zainteresowanej rozstrzygnięciem, złożone po terminie o którym mowa w art. 90n ust. 6 ustawy, stanowi dla organu źródło informacji co do możliwości podjęcia postępowania administracyjnego z urzędu (M. Pilich w Komentarzu do art. 90n do ustawy o systemie oświaty, teza 7, opubl. w Lex 2015).

Zgodnie z art. 90d ust. 1 ustawy stypendium szkolne może otrzymać uczeń znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej, wynikającej z niskich dochodów na osobę w rodzinie, w szczególności gdy w rodzinie tej występuje: bezrobocie, niepełnosprawność, ciężka lub długotrwała choroba, wielodzietność, brak umiejętności wypełniania funkcji opiekuńczo-wychowawczych, alkoholizm lub narkomania, a także gdy rodzina jest niepełna lub wystąpiło zdarzenie losowe, z zastrzeżeniem ust. 12. Stosownie do treści art. 90d ust. 7 ustawy, miesięczna wysokość dochodu na osobę w rodzinie ucznia uprawniająca do ubiegania się o stypendium szkolne nie może być większa niż kwota, o której mowa w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2018 r., poz. 1508 ze zm.). W dacie złożenia przez skarżącą wniosku o przyznanie świadczenia pomocy materialnej o charakterze socjalnym w formie stypendium szkolnego, tj. 21 września 2018 r. zweryfikowane kryterium dochodowe na osobę w rodzinie, o którym mowa w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej wynosiło 514 zł (§ 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2015 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej – Dz. U. poz. 1058). Natomiast w dacie wydania przez organy decyzji kryterium to wynosiło 528 zł (§ 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2018 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej – Dz. U. poz. 1358).

We wniosku o przyznanie stypendium szkolnego skarżąca podała, że dochód na osobę w rodzinie wynosi 509 zł, a więc nie przekracza kwoty określonej zgodnie z 90d ust. 7 ustawy. Jako przesłanki uzasadniające przyznanie świadczenia skarżąca wskazała bezrobocie, niepełnosprawność, wielodzietność, czyli przesłanki wymienione w powołanym wyżej art. 90d ust. 1 ustawy. Trudna sytuacja rodzinna i materialna skarżącej, która jest osobą bezrobotną, samotnie wychowuje 4 dzieci w wieku 16, 12 i 10 lat oraz 1 rok była organom znana. Mając na uwadze powyższe okoliczności organy administracji winny rozważyć czy nie należy z urzędu przyznać skarżącej stypendium na syna w trybie art. 90n ust. 3 ustawy. W uzasadnieniach decyzji organów obu instancji brak jest jednak rozważań w tym zakresie co dowodzi, że organy nie rozważały w ogóle możliwości przyznania z urzędu tego świadczenia. Stanowi to naruszenie art. 7, art. 8 § 1, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 90n ust. 3 w związku z art. 90d ust. 1 i ust. 7 ustawy o systemie oświaty mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a) i c) w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Jednocześnie Sąd wskazał, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ powinien rozważyć czy spełnione są przesłanki przyznania stypendium szkolonego określone w art. 90d ustawy o systemie oświaty, a jeżeli tak to należy rozważyć możliwość przyznania tego świadczenia w trybie art. 90n ust. 3 ustawy.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyło Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...]. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciło naruszenie:

1. prawa materialnego, tj.:

a. art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2107 ze zm.) przez niewłaściwe zastosowanie, gdyż dokonano oceny dowolnej, która to nie przystaje do stanu prawnego i zebranego materiału dowodowego i wykroczono poza granice określone tą normą, co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia zasady trójpodziału władzy poprzez zastąpienie ustawodawcy swoim orzecznictwem;

b. art. 90n ust. 3 w zw. z art. 90d ust. 1 i ust. 7 ustawy poprzez błędną wykładnię polegającą na wyjściu poza granice uznania administracyjnego organów I i II instancji, co w konsekwencji doprowadziło do uchylenia zaskarżonych decyzji;

c. art. 90n ust. 3 w zw. z art. 90d ust. 1 i ust. 7 ustawy poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, iż w toku postępowania wszczętego na wniosek strony istnieje możliwość przyznania stypendium szkolnego z urzędu.

2. naruszenie przepisów postępowania, tj.:

a. art. 135 w związku z art. 134 § 1 i w zw. z art. 145 § 1 lit. c P.p.s.a. przez pominięcie granic sprawy, a w konsekwencji wyjście poza granice sprawy polegające na przyjęciu, że w ramach postępowania wszczętego na wniosek strony organy administracji zobligowane były do ewentualnego badania przesłanek przyznania świadczenia z urzędu, w sytuacji gdy są to odrębne i niezależne od siebie tryby, które nie mogą być prowadzone w toku tego samego postępowania o przyznanie świadczenia;

b. art. 141 § 4 P.p.s.a. przez sporządzenie niespójnego i wewnętrznie sprzecznego uzasadnienia wyroku, wskazującego jako jego podstawę prawną art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a., a jednocześnie zawierającego argumentację świadczącą o błędnym - zdaniem Sądu - zastosowaniu przez organ przepisu prawa materialnego w postaci art. 90n ust. 3 ustawy o systemie oświaty;

c. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 141 § 4 in fine c P.p.s.a. poprzez niepełne przedstawienie stanu sprawy; niewskazanie, jakie z uchybień miały istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia i z jakich powodów tak je zakwalifikowano; uchylenie zaskarżonej decyzji bez wykazania i uzasadnienia, że stwierdzone przez Sąd naruszenie przepisów prawa procesowego mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także brak jasnych i wyczerpujących wskazań, co do dalszego prowadzenia postępowania wyjaśniającego przy niewątpliwie znanym stanie faktycznym;

d. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. przez błędne przyjęcie, że normy te zostały naruszone w stopniu uzasadniającym uchylenie decyzji ostatecznej, bowiem materiał dowodowy jest pełny i zebrany w sposób prawidłowy, jak i dokonano jego prawidłowej oceny, co znalazło swój wyraz w uzasadnieniach podjętych decyzji, zaś istota sprowadza się do wykładni norm prawa materialnego;

e. art. 141 § 4 w związku z art. 153 P.p.s.a. przez niepełne przedstawienie stanu sprawy, niespójność wskazań i oceny prawnej, schematyzm uzasadnienia oraz brak konkretnych wskazań co do dalszego prowadzenia postępowania, które to sprowadza się do ogólników;

f. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. przez błędne przyjęcie, że miało miejsce naruszenie norm prawa materialnego.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpatrzenia, zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego oraz rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżąca wniosła o jej oddalenie oraz przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając skargę kasacyjną, związany jest jej granicami. Z urzędu bierze pod rozwagę wyłącznie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie żadna z enumeratywnie wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zachodzi, dlatego skarga kasacyjna podlegała rozpoznaniu w granicach zgłoszonych w niej zarzutów.

Wniesiona skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż jej zarzuty, zarówno w zakresie naruszenia prawa procesowego jak i materialnego, nie zostały oparte na usprawiedliwionych podstawach.

Istota sporu sprowadza się do ustalenia, czy w przypadku gdy strona złożyła wniosek o przyznanie stypendium szkolnego po upływie terminu określonego w art. 90n ust. 6 ustawy i wskazane przez nią przyczyny uchybienia terminu nie stanowią "uzasadnionego przypadku", organ może wydać decyzję w przedmiocie przyznania uczniowi pomocy materialnej z urzędu.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, na gruncie art. 90n ust. 3 ustawy możliwe jest przyznanie stypendium szkolnego z urzędu w postępowaniu wszczętym na wniosek strony. Podstawę faktyczną do wszczęcia postępowania w tym trybie może stanowić informacja o sytuacji rodzinnej i materialnej ucznia.

Wskazać bowiem należy, na co zasadnie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji, że zgodnie art. 90b ust. 1 ustawy uczniowi przysługuje prawo do pomocy materialnej ze środków przeznaczonych na ten cel w budżecie państwa lub budżecie właściwej jednostki samorządu terytorialnego. Celem tej pomocy jest zmniejszenie różnic w dostępie do edukacji, umożliwienie pokonywania barier dostępu do edukacji wynikających z trudnej sytuacji materialnej ucznia (...) (art. 90b ust. 2 ustawy). Ponadto skoro organy administracji publicznej pełnią służebną rolę wobec obywateli, to mają postępować tak, aby obywatel mógł skorzystać z przysługującego mu w świetle prawa uprawnienia (art. 7 k.p.a.) oraz czuwać nad tym, aby strony nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 zd. 2 k.p.a.), dlatego też powinny zbadać z urzędu możliwość przyznania takiej pomocy. W sytuacji zatem ustalenia, iż w konkretnym przypadku spełnione są ustawowe warunki kwalifikujące do przyznania pomocy, które zostały określone w art. 90d ust. 1 ustawy, wówczas podanie osoby zainteresowanej rozstrzygnięciem, złożone po terminie określonym w art. 90n ust. 6 ustawy, stanowi dla organu źródło informacji co do możliwości podjęcia postępowania administracyjnego z urzędu.

Zgodnie z art. 90d ust. 1 ustawy stypendium szkolne może otrzymać uczeń znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej, wynikającej z niskich dochodów na osobę w rodzinie, w szczególności gdy w rodzinie tej występuje: bezrobocie, niepełnosprawność (...) wielodzietność (...), a także gdy rodzina jest niepełna lub wystąpiło zdarzenie losowe, z zastrzeżeniem ust. 12. Z powyższego wynika, że jeżeli organ jest w posiadaniu informacji o sytuacji materialnej i rodzinnej ucznia, który w świetle uregulowań ustawy spełnia warunki do przyznania pomocy materialnej o charakterze socjalnym, winien każdorazowo rozważyć celowość przyznania pomocy z urzędu. Pomoc ta ma bowiem zmniejszyć różnice w dostępie do edukacji, jak i pokonywaniu barier w dostępie do edukacji.

Podkreślić wymaga, że stosownie do treści art. 71 ust. 1 Konstytucji RP państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny, przy czym rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Powyższa regulacja przesądza o szczególnej roli rodziny w polityce państwa, w której obowiązkiem zarówno ustawodawcy, jak i poszczególnych organów administracji publicznej pozostaje podejmowanie działań mających na celu zapewnienie ochrony i rozwoju rodziny, stanowiącej podstawową komórkę społeczną.

Reasumując, jeżeli organ ustali, iż w konkretnym przypadku spełnione są ustawowe warunki kwalifikujące do przyznania pomocy, mimo że wnioskodawca uchybił terminowi do złożenia wniosku o przyznanie stypendium szkolnego, to mając na uwadze treść art. 90n ust. 3 ustawy, winien zbadać możliwość przyznania pomocy z urzędu. Zasadnie zatem Sąd pierwszej instancji stwierdził, że organy nie rozważyły możliwości przyznania z urzędu wnioskowanego świadczenia, co stanowi o naruszeniu art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 90n ust. 3, art. 90d ust. 1 i 7 ustawy.

Za skuteczny nie może być uznany zarzut naruszenia art. 1 ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Przepis ten stanowi, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej (§ 1). Kontrola, o której mowa w § 1, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2). Treść przepisu uzasadnia pogląd, że wyznacza on ramy kontroli sądowej zatem może stanowić skuteczną podstawę kasacyjną, np. gdy sąd odmówił rozpoznania skargi, mimo prawidłowości jej wniesienia, czy też orzekał w sprawie, która nie podlega rozpoznaniu przez sądy administracyjne, albo rozpoznając prawidłowo wniesioną skargę dokonał kontroli w sprawie w oparciu o inne kryterium, niż kryterium legalności. Taka sytuacja nie zachodzi w niniejszej sprawie. Sąd pierwszej instancji rozpoznał bowiem skargę zgodnie ze swoją właściwością rzeczową i miejscową. Ponadto Sąd zastosował przewidziane w przywołanym przepisie kryterium legalności, skoro dokonał wykładni prawa i na tej podstawie sformułował wnioski. Sąd pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. uchylił zaskarżone decyzje, stosując tym samym jeden z środków przewidzianych w ustawie. Jeżeli sąd administracyjny stosuje środki określone w ustawie, to każde jego orzeczenie, zarówno korzystne jak i niekorzystne, jest realizacją obowiązku przeprowadzenia kontroli działalności administracji publicznej. W takich przypadkach nie może być mowy o naruszeniu art. 1 ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych.

Nie jest również usprawiedliwiony zarzut naruszenia art. 141 § 4 w zw. z art. 153 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ugruntowany w orzecznictwie pogląd, że naruszenie art. 141 § 4 P.p.s.a. może stanowić mające wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania, gdy uzasadnienie orzeczenia sporządzone jest w sposób uniemożliwiający jego kontrolę instancyjną lub gdy motywy zaskarżanego wyroku nie pozwalają stronie na skuteczne wdanie się w spór (por. np. wyrok NSA z dnia 16 listopada 2017 r. I GSK 711/16). Lektura pisemnych motywów wyroku pozwala jednak stwierdzić, że taki stan rzeczy w sprawie nie ma miejsca. Sposób sformułowania omawianego zarzutu, szczególnie przez jego powiązanie z art. 153 P.p.s.a. świadczy zaś o tym, że - w ocenie skarżącego kasacyjnie organu - zasadniczą wadą uzasadnienia zaskarżonego wyroku jest brak wskazań, co do dalszego postępowania. Z twierdzeniem tym nie można się zgodzić. Sąd pierwszej instancji dostatecznie wyraźnie wskazał bowiem na konieczność rozważenia przez organ czy wnioskodawca spełnia przesłanki do przyznania mu stypendium szkolnego określone w art. 90d ustawy, a jeżeli tak to rozważy możliwość jego przyznania na podstawie art. 90n ust. 3 ustawy, dokonał też oceny prawnej, co do zasadności ewentualnego zastosowania w sprawie art. 90d ust. 1 i 7, jak i art. 90n ust. 3 ustawy. Ponadto Sąd pierwszej instancji wskazał podstawę prawną wyroku (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c P.p.s.a.) i wyjaśnił w dostateczny i jednoznaczny sposób przyczyny podjętego rozstrzygnięcia.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

Odnosząc się do zawartego w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, należy wskazać, że wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za pomoc prawną należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny na podstawie przepisów art. 258 - art. 261 P.p.s.a. Z tego też względu, wniosek pełnomocnika z urzędu o przyznanie wynagrodzenia za czynności w postępowaniu kasacyjnym, Naczelny Sąd Administracyjny pozostawił do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi.