Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Hanna Kamińska Sędzia NSA Andrzej Kuba Sędzia del. WSA Wojciech Kręcisz (spr.) Protokolant Julia Kubasik po rozpoznaniu w dniu 15 września 2011 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej R. M.-K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w L. z dnia [...] marca 2010 r. sygn. akt III SA/Lu 583/09 w sprawie ze skargi R. M.-K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oddala skargę kasacyjną

Wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w L. z dnia 18 marca 2010 r., sygn. akt III SA/Lu 583/09, wydanym w sprawie ze skargi R. M.-K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2009 r., nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, oddalono skargę.

Wyrok zapadł na tle następującego stanu faktycznego sprawy:

Pismem z dnia [...] lutego 2009 r. R. M.-K., dalej: "skarżąca" wniosła o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 48.337,56 zł. Prośbę swoją motywowała ciężką sytuacją materialną oraz brakiem dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej. Pobierana przez nią niewielka emerytura wystarcza na minimalne zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2009 r. Zastępca Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B., działający z upoważnienia Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rozpoznając sprawę na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), dalej: u.s.u.s. odmówił skarżącej umorzenia należności z uwagi na brak całkowitej nieściągalności oraz niewystępowanie okoliczności uzasadniających umorzenie należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Na skutek wniosku skarżącej o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2009 r. utrzymał w mocy wcześniejszą decyzję z dnia [...] kwietnia 2009 r. Organ odwoławczy w uzasadnieniu swojej decyzji opisał dotychczasowy przebieg postępowania oraz podzielił argumentację wyrażoną w uzasadnieniu wcześniejszej decyzji. Zdaniem organu odwoławczego w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z sytuacji określonych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., zwłaszcza gdy zobowiązana pobiera emeryturę, z której możliwe jest egzekwowanie zadłużenia w formie egzekucji własnej oraz brak przesłanki całkowitej nieściągalności stwierdzonej przez komornika sądowego lub Naczelnika Urzędu Skarbowego.

Jak ustalił ZUS skarżąca pobiera emeryturę w kwocie 1.214,00 zł brutto, po podatku kwota emerytury netto wynosi 1.026,71 zł. Obecnie z emerytury skarżącej nie są dokonywane potrącenia na poczet zaległych składek. Skarżąca mieszka w wynajętym mieszkaniu, koszt wynajęcia mieszkania wynosi 500,00 zł. Zobowiązana mieszka z synem, który pokrywa część kosztów. Inne wydatki przedstawione przez skarżącą to opłata za energię elektryczną w wysokości około 100,00 zł miesięcznie, telefon 68,25 zł miesięcznie, telewizja 45,00 zł miesięcznie leki i wyżywienie około 370,00 zł. Zakład uznał za udowodnione dochody zobowiązanej oraz wydatki związane z opłatą za czynsz oraz za telefon. W sprawie natomiast brak dokumentów na potwierdzenie pozostałych wydatków. Skarżąca również na potwierdzenie faktu ponoszenia kosztów związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą nie przedłożyła żadnych dowodów lub dokumentów.

Organ odwoławczy wskazał również, że wprawdzie wnioskiem z dnia [...] maja 2008 r. ZUS zwrócił się do Sądu Rejonowego w Z. V Wydział Gospodarczy o ogłoszenie upadłości w związku z nieopłaceniem składek na ubezpieczenia społeczne za okres od stycznia 2004 r. do kwietnia 2008 r. w łącznej kwocie 30.736,82 zł, na ubezpieczenia zdrowotne za okres od stycznia 2004 r. do kwietnia 2008 r. w łącznej kwocie 9.024,66 zł, na Fundusz Pracy za okres od marca 2004 r. do kwietnia 2008 r. w łącznej kwocie 1.395,98 zł i, że Sąd Rejonowy w Z. V Wydział Gospodarczy w dniu [...] sierpnia 2009 r. wydał postanowienie o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości w związku z tym, że majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania – jednak nie jest to wystarczająca przesłanka aby umorzyć przedmiotowe należności.

Ponadto Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rozważał możliwość umorzenia należności z tytułu składek, w oparciu o § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczególnych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), dalej: "rozporządzenie z 2003 r." i stwierdził, że zgodnie z tymi przepisami Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, odsetek za zwłokę, dodatkowej opłaty oraz kosztów upomnienia jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to za sobą zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanej i jej rodziny. Dodatkowo organ odwoławczy z urzędu przeprowadził w stosunku do konkretnego wnioskodawcy postępowanie mające na celu ustalenie możliwości płatniczych zobowiązanego. W tym kontekście organ odwoławczy stwierdził, że wprawdzie sytuacja materialna skarżącej jest trudna, jednakże nie na tyle ciężka, aby mogła prowadzić do umorzenia zadłużenia z tytułu skałek na ubezpieczenia społeczne. W ocenie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po dokonanej wnikliwej analizie dochodów i wydatków nie wynika jednoznacznie, że sytuacja zobowiązanej jest wyjątkowo trudna, aby podjęcie spłaty zadłużenia z tytułu składek oraz odsetek za zwłokę groziło w sposób oczywisty zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życiowych rodziny wnioskodawczyni. Organ odwoławczy wskaz również, że rozpoznając sytuację skarżącej wziął pod uwagę stan zdrowia wnioskodawczyni. Jednakże nie jest to wystarczająca przesłanka aby umorzyć należności z tytułu składek. Z przedłożonych przez skarżącą skierowań do szpitala nie wynika, aby stan zdrowia zobowiązanej pozbawiał ją możliwości uzyskiwania dochodów niezbędnych do spłaty zadłużenia wobec ZUS. Ze stanu faktycznego sprawy nie wynika również aby zobowiązana sprawowała bezpośrednią opiekę nad chorymi członkami rodziny.

Poza tym organ zwrócił uwagę na możliwość rozłożenia na raty powstałego zadłużenia.

W następstwie skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w L., jak to wskazano na wstępie, wyrokiem z dnia [...] marca 2010 r., sygn. akt III SA/Lu 583/09, oddalono skargę. W ocenie Sądu pierwszej instancji organ administracji publicznej odmawiając skarżącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, nie wykroczył poza zakres uznania administracyjnego przyznanego mu przepisem art. 28 u.s.u.s. Zdaniem WSA, rozstrzygnięcie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych opiera się na prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu wyjaśniającym. Organ w sposób wyczerpujący zgromadził i rozważył cały materiał dowodowy, ustalając stan faktyczny sprawy zgodnie z prawdą. Całość tych rozważań została wyczerpująco przedstawiona w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, a zatem organ spełnił stawiany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wymóg szczególnej dbałości o prawidłowe uzasadnienie decyzji administracyjnej opartej na uznaniu administracyjnym. Wnioski, jakie organ wyprowadził z treści materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie są zgodne z logiką i doświadczeniem życiowym, nie wykraczają zatem poza swobodną ocenę dowodów jaką dysponuje organ w postępowaniu administracyjnym. Prezes ZUS prawidłowo odniósł się w uzasadnieniu decyzji do postanowienia o ogłoszeniu upadłości skarżącej. Pomimo istnienia przesłanek z art. 2 ust. 3 organ ustalił, iż istnieją pozytywne okoliczności wskazujące na możliwość prowadzenia egzekucji z majątku skarżącej - emerytury.

Jak wskazał Sąd pierwszej instancji nie można również przypisać organowi naruszenie prawa w zakresie, w jakim odmówił umorzenia należności z tytułu ubezpieczeń społecznych w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s., pozwalający w uzasadnionych przypadkach na umorzenie należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Według Sądu pierwszej instancji dokonana przez organ analiza sytuacji majątkowej i rodzinnej gospodarstwa domowego skarżącej, nie pozwala na postawienie zarzutu co do błędnej konkluzji, iż nie zachodziły nadzwyczajne okoliczności, które przemawiałyby za umorzeniem należności, a zatem na odstąpienie od podstawowej zasady regulowania należności z tytułu składek. WSA podkreślił, że regulowanie należności, egzekwowanych miesięcznie, stanowi niewątpliwie pewne obciążenie dla budżetu domowego skarżącej, biorąc jednak pod uwagę dochody gospodarstwa domowego, jednak obciążenie to nie może być uznane za nadmierne. Organ trafnie zauważył, że skarżąca mimo niezadawalającej sytuacji materialnej; jednak z uwagi na stałe miesięczne dochody (emeryturę), ma możliwości uregulowania przedmiotowego zadłużenia bądź w ramach dobrowolnych wpłat bądź jak wskazano wyżej w systemie ratalnym. Według Sądu pierwszej instancji bieżące wydatki ponoszone przez skarżącą na gospodarstwo domowe zostały przez organ ocenione i uwzględnione w ocenie jej sytuacji majątkowej. Przedstawiona przez organ argumentacja nie nasuwa w ocenie Sądu zastrzeżeń i odpowiada zasadom logicznego rozumowania.

Ponadto Sąd pierwszej instancji za nietrafny uznał zarzut skargi, iż organ oceniając jej sytuację majątkową nie miał na uwadze chorób, które u niej wystąpiły i na które się aktualnie leczy. Treść § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z 2003 r. wymienia wśród przyczyn, które w szczególności mogą uzasadniać umorzenie należności z tytułu składek, wskazuje na przewlekłą chorobę zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającą zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Przewlekła choroba zobowiązanego może stanowić podstawę ubiegania się o umorzenie należności z tytułu składek, tylko wówczas, gdy pozbawia ona zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu pozwalającego na opłacenie należności. W przypadku gdy zobowiązany mimo istnienia choroby uzyskuje dochody, wspomniana podstawa umorzenia nie ma zastosowania. Wniosek taki wypływa z wykładni językowej wspomnianego przepisu, a wspiera go wynik wykładni celowościowej. Celem wspomnianego przepisu, tak jak całej instytucji umorzenia należności z tytułu składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jest udzielenie pomocy zobowiązanym, którzy znaleźli się w szczególnie trudnym położeniu. W takiej sytuacji w ocenie Sądu pierwszej instancji nie jest zobowiązana, która co prawda cierpi na określony zespół chorób, lecz mimo to osiąga dochód (emeryturę) pozwalający na opłacenie należności. Zdaniem Sądu organ administracyjny prawidłowo także ocenił sytuację skarżącej pod kątem innych przesłanek, uzasadniających ewentualne umorzenie należności ZUS, w szczególności skarżąca nie wykazała poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia.

Skarżąca złożyła skargę kasacyjną od powyższego wyroku, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w L. oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła:

I. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej p.p.s.a. poprzez bezzasadne oddalenie skargi i nieuwzględnienie faktu naruszenia przez organy działające w sprawie przepisów postępowania, a mianowicie:

- art. 7 kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez zaniechanie dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a także poprzez wydanie decyzji z uwzględnieniem wyłącznie interesów finansowych państwa oraz bez dostatecznego wyważenia słusznych interesów obywatela;

- art. 77 § 1 kodeksu postępowanie administracyjnego, poprzez nieuwzględnienie znajdującej się w aktach sprawy dokumentacji lekarskiej, a mianowicie karty informacyjnej leczenia szpitalnego, wskazującej na konieczność zażywania przez skarżącą szczegółowo opisanych tam leków i w związku z tym niezasadne przyjęcie, że konieczność ponoszenia przez skarżącą kosztów leczenia nie została w sprawie udowodniona;

- art. 80 kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niewłaściwą ocenę całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego i wyprowadzenie nieprawidłowych wniosków, a w szczególności niezasadne przyjęcie, iż kwota 458,46 zł miesięcznie pozostała skarżącej "na życie" (po opłaceniu mieszkania i telefonu) jest kwotą wystarczającą na zaspokojenie jej niezbędnych potrzeb życiowych, nawet po odjęciu od tej kwoty 458,46 zł, dodatkowo kwoty 303,52 zł (na zaległe świadczenia ZUS);

2. art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez brak własnej analizy materiału dowodowego oraz niewyjaśnienie w uzasadnieniu wyroku podstawy prawnej rozstrzygnięcia z ograniczeniem się przez Wojewódzki Sąd Administracyjny do przytoczenia wybranych fragmentów orzeczenia ZUS, w tym w szczególności tych o możliwości podjęcia przez skarżącą spłaty należności bez uszczerbku dla zaspokojenia jej niezbędnych potrzeb życiowych;

II. naruszenie prawa materialnego przez ich niewłaściwe zastosowanie, tj.: art. 28 ust 3 a u.s.u.s oraz § 3 ust 1 pkt 1 rozporządzenia z 2003 r., pomimo wykazania przez skarżącą przesłanek o których mowa w tych przepisach, tj. wykazania, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącą możliwości zaspokojenia jej niezbędnych potrzeb życiowych.

Jak podnosi skarga kasacyjna, podstawowym błędem Sądu pierwszej instancji było usankcjonowanie naruszeń proceduralnych, popełnionych już przez organy administracyjne w toku prowadzonego postępowania. Mianowicie kasator wskazał na niedostateczne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, w tym niezasadne zakwestionowanie części wyjaśnień złożonych pisemnie przez skarżącą, oraz pominięcie przy analizie materiału dowodowego części dokumentacji złożonej w sprawie. Prowadząc analizę sytuacji materialnej skarżącej, organy ZUS uznały za udowodnione przez skarżącą wyłącznie kwotę ponoszonej przez nią opłaty za wynajem mieszkania, tj. 500 zł oraz koszt rachunku za telefon tj. 68,25 zł. Natomiast za nieudowodnione uznały zgłoszone przez skarżącą koszty zapłaty energii elektrycznej (100 zł), telewizji (45 zł), wyżywienia i leków (ok. 370 zł). Zdaniem kasatora samo uznanie za udowodnione ponoszenia przez skarżącą kosztów wynajmu mieszkania, powinno również prowadzić do wniosku, że z utrzymaniem mieszkania wiążą się także koszty innych opłat, w tym np. za energię elektryczną, lub za dostarczenie sygnału tv.

W ocenie skargi kasacyjnej niezasadne było również zanegowanie przez organy ZUS ponoszenia przez skarżącą kosztów leczenia. W tym przypadku oprócz samych zasad logicznego wnioskowania, istniał złożony do akt sprawy materiał dowodowy, który jednak został przez wszystkie organy, a później przez Sąd pierwszej instancji pominięty. Skarga kasacyjna wskazała, że kwestionowanie ponoszenia przez skarżącą, kosztów leczenia z uwagi na niedołączenie przez nią rachunków należy uznać za błędne bowiem złożone przez skarżącą wyjaśnienia o ponoszonych kosztach leczenia zostały dodatkowo uprawdopodobnione obiektywną dokumentacją leczenia szpitalnego.

Ponadto kasator zauważył, po odjęciu od kwoty emerytury netto (1026,71 zł) kwoty wynajmu mieszkania (500 zł) i opłacenia telefonu (68,25 zł) i przy założeniu że skarżąca nie ma prądu, nie oglądu telewizji i nie wykupuje leków zapisanych na karcie leczenia szpitalnego, na zaspokojenie niezbędnych potrzeb pozostaje jej jedynie kwota 458,64 zł. Natomiast po przeprowadzeniu z tej kwoty egzekucji zaległych składek w wysokości 303,52 zł miesięcznie, skarżącej pozostanie kwota 155,12 zł miesięcznie, która absolutnie nie zapewni zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych skarżącej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z przepisem art. 183 § 1 Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) dalej: p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej biorąc z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Nie stwierdzając wystąpienia w rozpoznawanej sprawie przesłanek określonych w przepisie § 2 art. 183 p.p.s.a., skutkujących nieważnością postępowania, kontrola kasacyjna zaskarżonego wyroku może być więc dokonana wyłącznie w zakresie zdeterminowanym podstawami, na których została oparta skarga kasacyjna.

Dokonując oceny zasadności zarzutów skargi kasacyjnej, wskazać na wstępie należy, że zostały one oparte na obydwu podstawach wskazanych w przepisie art. 174 p.p.s.a., tj. naruszenia prawa materialnego przez ich niewłaściwe zastosowanie oraz naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Wskazany sposób sformułowania podstaw kasacyjnych uzasadnia, aby w pierwszej kolejności odnieść się do oceny zarzutów dotyczących naruszenia przepisów postępowania. Zarzuty naruszenia prawa materialnego mogą być bowiem - w kontekście kontroli procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego - oceniane przez Naczelny Sąd Administracyjny jedynie wówczas, gdy stanowiący podstawę wydanego wyroku stan faktyczny sprawy jest bezsporny lub, gdy jego ustalenia nie zostały skutecznie podważone poprzez wykazanie naruszenia przepisów postępowania przez Sąd.

Odnosząc się do kierowanych wobec faktycznych podstaw wydanego rozstrzygnięcia zarzutów naruszenia przepisów postępowania, tj. 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. powiązanego z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. oraz 2) art. 145 § 4 p.p.s.a. polegających, zdaniem kasatora, na "usankcjonowaniu [przez Sąd I instancji] naruszeń proceduralnych" organów administracji publicznej (niedostateczne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy; niezasadne zakwestionowanie części pisemnych wyjaśnień skarżącej; pominięcie części dokumentacji złożonej w sprawie) oraz zaniechaniu przeprowadzenia przez Sąd I instancji własnej analizy materiału dowodowego sprawy i powieleniu w tym zakresie ocen i argumentów organu administracji stwierdzić należy, że nie są one zasadne.

Wbrew argumentacji zawartej w uzasadnieniu tych zarzutów, brak jest według Naczelnego Sądu Administracyjnego podstaw, aby uznać, że realizacja przez Sąd I instancji funkcji kontroli zgodności z prawem decyzji administracyjnej odmawiającej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, poprzez oddalenie skargi na tę decyzję, przeprowadzona została w wadliwy sposób (por. art. 1 p.u.s.a.).

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku jednoznacznie wynika, że Sąd I instancji szeroko przedstawił opis stanu sprawy na etapie postępowania przed organami administracji publicznej, a w tym względzie, nie kwestionując szczegółowych ustaleń zawartych w zaskarżonej decyzji i uznając je za prawidłowe, co we właściwy i przekonujący sposób wykazał, przyjął je za podstawę wyrokowania w sprawie (por. s. 1-7 oraz s. 9-11 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

W tej mierze podkreślić należy, że orzekając w sprawie ze skargi na decyzję odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne Sąd I instancji w pełni zasadnie w warstwie faktycznej uzasadnienia eksponował te okoliczności stanu sprawy, które z punktu widzenia jej istoty oraz przedmiotu, miały dla jej rozstrzygnięcia i kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji podstawowe znaczenie. Chodzi w szczególności o postanowienie Sądu Rejonowego w Z. V Wydział Gospodarczy z dnia [...] sierpnia 2009 r. o oddaleniu wniosku o ogłoszeniu upadłości skarżącej, jak również o okoliczności odnoszące się do sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącej, a mianowicie źródeł przychodów w postaci emerytury; wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym skarżącej na utrzymanie (s. 9 – 11 uzasadnienia zaskarżonego wyroku), a także o okoliczności dotyczące sytuacji zdrowotnej skarżącej (s. 11 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Jakkolwiek faktem jest, że wskazane ustalenia stanu faktycznego sprawy zostały zaprezentowane w syntetyczny sposób, to jednak w żadnym razie nie może to uzasadniać tezy o ich dowolności, zwłaszcza gdy ponownie podkreślić, że szczegółowo prezentując stan sprawy z etapu postępowania administracyjnego oraz dokonując oceny przebiegu tego postępowania z punktu widzenia zachowania standardów wynikających z zasady prawdy obiektywnej, zasady swobodnej oceny dowodów oraz zasady uwzględniania z urzędu interesu społecznego i słusznego interesu strony (art. 7 i art. 80 k.p.a.), Sąd I instancji ustaleń tych nie podważył przyjmując je za podstawę orzekania w sprawie. Swoje stanowisko w tym względzie umotywował zaś w prawidłowy i przekonujący sposób.

Wbrew zarzutowi naruszenia przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. (jego konstrukcji odwołującej się do przepisów art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a oraz argumentacji, która legła u jego podstaw) nie sposób zasadnie bronić tezy, że Sąd I instancji bezzasadnie nie uwzględnił okoliczności w postaci ponoszenia przez skarżącą kosztów leczenia, których wysokość - zdaniem autora skargi kasacyjnej - ma wprost dowodzić dokumentacja z leczenia skarżącej. Podkreślając w tej mierze, że ani organy administracji publicznej, ani też Sąd nie dość, że nie podważały okoliczności dotyczących stanu zdrowia skarżącej (w tym związanych z zabiegami lekarskimi, którym była poddawana oraz jej hospitalizacji), to w kontekście tej właśnie okoliczności podnosiły, że ubiegając się o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne skarżąca zobowiązana była wykazać swoją sytuację materialną, tj. udowodnić w jakiej wysokości ponosi koszty na ochronę zdrowia, jak również w jakiej konkretnie wysokości i na co ponosi innego rodzaju koszty utrzymania. Powyższe stanowi bowiem, w kontekście przepisów art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, wydanego na podstawie art. 28 ust. 3b ustawy z dnia 13 października 1998 r., konsekwencję przedmiotu i logiki postępowania w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Z akt sprawy administracyjnej, jak i z uzasadnienia zaskarżonego wyroku jednoznacznie wynika, że do skarżącej były adresowane pisma organów administracji publicznej zawiadamiające o uprawnieniu i możliwości uzupełnieniu materiału dowodowego o dodatkowe dokumenty potwierdzające okoliczności uzasadniające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (pisma z dnia [...] lutego i [...] sierpnia 2009 r.; s. 11 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). W tej mierze podkreślić należy, wysoki walor funkcji informacyjnej tychże pism, które w swej treści wskazywały nie dość, że na stosowne przepisy obowiązującego prawa określające przesłanki, w oparciu o które umorzenie należności może nastąpić, to również na zasady dowodzenia oraz środku dowodowe, na podstawie których okoliczności tych można dowodzić. Z akt sprawy wynika, że mimo stosownego i szczegółowego pouczenia, skarżąca możliwości wykazania wskazanych okoliczności nie skorzystała.

W związku z powyższym, jak również uwzględniając fakt, że sąd administracyjny wydaje wyrok na podstawie akt sprawy (art. 133 § p.p.s.a.), a ponadto, że na etapie postępowania sądowoadministracyjnego skarżąca nie występowała o przeprowadzenie dowodów uzupełniających z dokumentów w trybie przepisu art. 106 § 3 p.p.s.a., brak jest podstaw aby za zasadny uznać zarzut oraz argumentację o bezzasadnym pominięciu ponoszonych przez skarżącą kosztów utrzymania, w szczególności zaś kosztów jej leczenia związanych z wydatkami ponoszonymi przez nią na zakup leków.

Abstrahując od powyższego, w kontekście wyliczeń przedstawionych przez autora skargi kasacyjnej w jej uzasadnieniu podkreślić należy, że jakkolwiek z karty informacyjnej leczenia szpitalnego wynika, że skarżącej zostały zaordynowane wskazane w niej lekarstwa, to jednak z karty te nie wynika, nie dość, że czas trwania leczenia farmakologicznego, to w szczególności - co jest najistotniejsze w sprawie - czy skarżąca rzeczywiście zrealizowała recepty na przepisane jej leki, zwłaszcza zaś, w jakiej wysokości wydatki z tego tytułu poniosła. Tym samym, argumentacja zawarta w uzasadnieniu wskazanego zarzutu skargi kasacyjnej musi być uznana za chybioną, a zawarte w niej wyliczenia za zupełnie dowolne. W prowadzonym postępowaniu skarżąca nie wykazała bowiem faktu poniesienia tychże wydatku, jak i nie wykazała faktu ponoszenia innych jeszcze wydatków, jak również nie przedstawiła dowodów na okoliczność straty poniesionej w 2008 r. w działalności gospodarczej w sytuacji, gdy w przedmiotowym postępowaniu ciężar dowodzenia tychże okoliczności spoczywał właśnie na niej (por. np. wyrok NSA z 15 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 321/07). Zaniechanie więc przez skarżącą - mimo adresowanych do strony stosownych pouczeń i informacji oraz zawiadomień podejmowanych w trybie art. 10 § 1 i § 2 k.p.a. - przeciwstawienia ustaleniom organów administracji publicznej dowodów na okoliczność jej sytuacji materialnej, w tym również rzeczywistej wysokości wydatków ponoszonych na ochronę zdrowia oraz innych ewentualnie jeszcze wydatków na utrzymanie, nie może stanowić przekonującego argumentu uzasadniającego trafność zarzutu naruszenia przepisów postępowania, który adresowany jest wobec faktycznych podstaw wydanego w sprawie rozstrzygnięcia.

W analizowany zakresie podkreślić również należy, że z uzasadnienia wyroku Sądu I instancji jednoznacznie wynika, że poszczególne spośród wskazanych wyżej istotnych elementów stanu sprawy, bezpośrednio konfrontowane były z odpowiednimi i adekwatnymi w sprawie przepisami prawa materialnego określającymi przesłanki umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, którymi operując w granicach uznania administracyjnego, organ administracji publicznej może się kierować (art. 28 ust. 2 i 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych – przesłanka całkowitej nieściągalności; art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych – przesłanka uzasadnionego przypadku mimo braku nieściągalności; § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne – przesłanka stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej zobowiązanego). Wskazany zabieg argumentacyjny Sądu I instancji, wprost dowodzi prawidłowej realizacji przez ten Sąd podstawowych funkcji uzasadnienia wyroku, a mianowicie funkcji perswazyjnej oraz funkcji kontroli trafności podejmowanego rozstrzygnięcia.

W konsekwencji za niezasadny uznać należy również zarzut naruszenia przepisu art. 141 § 4 p.p.s.a., który to przepis określa niezbędne elementy, jakie powinno zawierać uzasadnienie wyroku, a mianowicie: zwięzłe przedstawienie stanu sprawy; zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie; a jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania. Wadliwość uzasadnienia wyroku może zaś stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a jedynie wówczas, gdy uzasadnienie sporządzonej jest w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku, a w szczególności jeżeli uzasadnienie sądu administracyjnego I instancji nie zawiera stanowiska odnośnie stanu faktycznego przyjętego, jako podstawa zaskarżonego rozstrzygnięcia. W tego rodzaju przypadku bowiem, wadliwość uzasadnienia wyroku może być uznana za naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Konfrontując normatywną treść art. 141 § 4 p.p.s.a z uzasadnieniem zaskarżonego wyroku oraz odwołując się do wyżej już przywołanych argumentów stwierdzić należy, że uzasadnienie to czyni zadość wszystkim elementom konstrukcyjnym określonym we wskazanym przepisie.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego brak jest również podstaw, aby uznać, że naruszenie przepisów postępowania przez Sąd I instancji (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7 k.p.a.) wyraziło się w braku dostatecznego wyważenia słusznego interesu obywatela, któremu to interesowi przeciwstawiony został interes finansowy Państwa. Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie potwierdza tezy prezentowanej przez autora skargi kasacyjnej.

W kontekście istoty sprawy stanowiącej przedmiot orzekania Sądu wskazać należy, że konstrukcja uznania administracyjnego wyraża się w możliwości wyboru konsekwencji prawnych w ustalonym stanie faktycznym sprawy. Uznanie administracyjne nie polega więc na swobodzie organu administracji, w zakresie odnoszącym się do ustalania stanu faktycznego. Działając w ramach uznania administracyjnego organ administracji publicznej jest zobowiązany do szczegółowego zbadania stanu faktycznego i odzwierciedlenia w aktach sprawy wyniku postępowania dowodowego. Decyzja wydana w warunkach uznania administracyjnego nie może być więc decyzją dowolną, ale musi wynikać z wszechstronnego i dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy oraz w należyty sposób wyważać słuszny interes strony i interes społeczny (publiczny). W tym względzie pożądane jest również operowanie w pełni zobiektywizowanymi kryteriami oceny spraw danego rodzaju.

Podkreślenia przy tym wymaga, iż istotą działania w warunkach i ramach uznania administracyjnego jest to, że stwierdzenie występowania okoliczności odpowiadających takiej lub innej kierunkowej dyrektywie wyboru, może lecz nie musi prowadzić do rozstrzygnięcia pozytywnego dla wnioskodawcy, jak również, że uznanie administracyjne nie wyraża się w swobodzie oceny, w danym stanie faktycznym sprawy, okoliczności odpowiadających kierunkowym dyrektywom wyboru, ale w możliwości negatywnego dla strony rozstrzygnięcia nawet przy ustaleniu istnienia słusznego interesu strony.

Powyższe, na co słusznie zwrócono uwagę w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, nie pozostaje bez wpływu na przedmiotowy zakres sądowoadministracyjnej kontroli zgodności z prawem decyzji administracyjnej wydanej w warunkach uznania administracyjnego (por. np. wyrok NSA z 27 października 2001 r., sygn. akt II GSK 900/09; wyrok WSA w Poznaniu z 7 października 2010 r., sygn. akt III SA/Po 447/10).

Podkreślając wyjątkowy charakter instytucji umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, albowiem zasadą jest ich regulowanie, co ponad wszelką wątpliwość koresponduje z interesem społeczny, w okoliczności stanu faktycznego sprawy brak jest podstaw, aby uznać, że organy administracji publicznej naruszyły wskazany wyżej standard wyboru konsekwencji prawnych ustalonych faktów. Prawidłowo uzasadniając w wydanych rozstrzygnięciach wybór konsekwencji prawnych podejmowanej decyzji (decyzja negatywna, decyzja pozytywna) uwzględniły w pełni zobiektywizowane kryteria oceny spraw tego rodzaju, ze wskazaniem na sytuację osobistą, rodzinną i majątkowa strony, w tym również na źródło oraz okres powstania zaległości w opłacie składek – działalność gospodarcza prowadzona przez skarżącej. Ponadto, w kontekście podnoszonej przez skarżącą okoliczności w postaci pomocy ze strony najbliższych, zwłaszcza zaś faktu istnienia możliwości wyegzekwowania zaległych składek, czy to wprost z majątku dłużnika (z akt sprawy wynika, że prowadzona jest egzekucja zaległych składek z emerytury skarżącej), czy też poprzez ewentualne wykorzystanie instytucji przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie (wobec zakończenia prowadzenia działalności gospodarczej przez skarżącą z dniem 28 lutego 2009 r., ZUS nie podejmował jeszcze działań zmierzających do przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie – por. s. 3 uzasadnienia decyzji z dnia 14 października 2009 r.), podjęte w ramach uznania administracyjnego negatywne dla wnioskodawczyni rozstrzygnięcie nie może być uznane za dowolne (por. np. wyrok NSA z 10 lutego 2009 r., sygn. akt II GSK 702/08). Zwłaszcza, gdy w kontekście źródła i okresu, w których zaległości w regulowaniu składek powstały, jak również obciążającego przedsiębiorcę ryzyka związanego z niepowodzeniem w prowadzonej działalności gospodarczej podkreślić równocześnie, że sytuacja materialna i problemy zdrowotne nie mogą - same w sobie i bez uwzględnienia regulacji zawartej w § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne - stanowić samoistnej podstawy uzasadniającej wydanie decyzji pozytywnej dla zobowiązanego wnioskującego o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

W tej mierze wskazać również należy, abstrahując od argumentacji Sądu i instancji dotyczącej układu ratalnego, że zmiana sytuacji zobowiązanego i wystąpienie w niej nowych okoliczności, uprawnia go do wystąpienia z ponownym wnioskiem o umorzenie przedmiotowych należności, i to nawet w sytuacji, gdy pierwotnie wydana w tym przedmiocie decyzja, była decyzją negatywną dla strony. Rozstrzygnięciom tym nie towarzyszy bowiem walor res iudicata, co oznacza możliwość wielokrotnego występowania z wnioskiem i skutkuje obowiązkiem jego rozpatrzenia przez organ administracji z uwzględnieniem aktualnej sytuacji zobowiązanego (materialnej, zdrowotnej, rodzinnej).

W związku z powyższym, wbrew zarzutom skargi kasacyjnej brak jest podstaw, aby uznać, że zaskarżony wyrok wydany został z naruszeniem przepisów postępowania mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Odnośnie zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. przepisów art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne polegającego, według autora skargi kasacyjnej, na niewłaściwym ich zastosowaniu wskazać należy, że zarzut ten został skonstruowany i sformułowany w kontekście argumentacji (polemicznej) podważającej ustalenia stanu faktycznego sprawy.

Skoro jednak, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, argumentacja ta nie podważa prawidłowości ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę wyrokowania przez Sąd I instancji, a w procesie subsumcji, poszczególne elementy ustaleń stanu sprawy bezpośrednio konfrontowane były z adekwatnymi przepisami prawa materialnego określającymi przesłanki umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, którymi operując w granicach uznania administracyjnego, organ administracji publicznej może się kierować (art. 28 ust. 2, ust. 3 i ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych; § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne), w odniesieniu do których to przepisów szeroko zaprezentowany został ustalony i prawidłowy kierunek ich wykładni to, w kontekście polemiki kasatora z ustaleniami stanu faktycznego sprawy stwierdzić należy, że podstawy oceny zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego nie może stanowić "stan faktyczny", który skarżący uznaje za prawidłowy.

W związku z powyższym, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie przepisu art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu rozstrzyga Wojewódzki Sąd Administracyjny w L..