Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Mirosław Wincenciak Sędziowie: Sędzia NSA Piotr Korzeniowski Sędzia del. WSA Kazimierz Bandarzewski (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 czerwca 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 1904/24 w sprawie ze skargi małoletniej A. F. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego Ł. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 września 2024 r. nr 010000.620.30572.2023-WSW w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 18 czerwca 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 1904/24 po rozpoznaniu sprawy ze skargi małoletniej A. F. (dalej: skarżąca) reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego Ł. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ lub Prezes ZUS) z dnia 16 września 2024 r. nr 010000.620.30572.2023-WSW w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, uchylił zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał w pierwszej kolejności, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności zatem bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy - członka rodziny po osobie zmarłej. Tymczasem, w toku postępowania Prezes ZUS ustalił, że M. F. - zmarła matka skarżącej na 30 lata życia udokumentowała łączny okres składkowy i nieskładkowy wynoszący jedynie 3 lata, 1 miesiąc i 8 dni, przy czym okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym matka skarżącej udokumentowała tylko 1 rok, 3 miesiące i 17 dni tych okresów. Ponadto w latach 2010-2012, 2015-2018, 2019-2020, 2021-2023 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez matkę skarżącej zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Sąd pierwszej instancji podniósł, że w przedmiotowej sprawie organ przyjął, że nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w tym okresie nie była wobec matki skarżącej orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Nie istniały zatem do tego dnia przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ponadto skarżąca nie wykazała innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miała wpływu.

Organ podał także, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, jednak wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny nie wskazuje, aby małoletnia skarżąca pozostawała bez niezbędnych środków utrzymania.

Uchylając zaskarżoną decyzję Wojewódzki Sad Administracyjny w Warszawie wskazał, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251 z późn. zm. – dalej ustawa o emeryturach i rentach z FUS). Z treści ww. przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Sąd pierwszej instancji podkreślił, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwałe stany wykluczające aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

Sąd pierwszej instancji zwrócił też uwagę, że w orzecznictwie sądów administracyjnych, w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku stan całkowitej niezdolności do pracy ustawodawca połączył z przesłanką niemożności podjęcia pracy lub innej działalności, którą ocenia się na dzień wydania decyzji. Przesłanka "braku spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty z powodu szczególnych okoliczności" nie została skorelowana z niezdolnością do pracy. Niewątpliwie całkowita niezdolność do pracy wyłącza zatrudnienie i przez to możliwość kumulowania okresów składkowych i nieskładkowych niezbędnych do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie "zwykłym". Przedmiotowy wniosek nie upoważnia jednak do stawiania tezy z przeciwieństwa (a contrario), że brak orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy oznacza, iż niespełnienie warunków do uzyskania tego świadczenia nie wynika ze szczególnych okoliczności. Wystąpienie szczególnych okoliczności może mieć różne podłoże przyczynowe, niekoniecznie umocowane w niezdolności do pracy. Rzeczą organu jest ad casum poczynić w tym zakresie stosowne ustalenia oraz sformułować na ich podstawie adekwatne oceny prawne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał też, że trudno przyjąć pełne związanie organu datą powstania niezdolności do pracy. W sprawach tych data powstania niezdolności do pracy nie mieści się wśród ustawowych przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Możliwość jej wcześniejszego powstania może być jednym z czynników skutkujących niemożnością wypracowania renty zwykłej z powodu niemożności zatrudnienia.

Sąd pierwszej instancji podniósł, że w tym kontekście istotna pozostaje okoliczność, czy matka skarżącej, zmagając się z uzależnieniami, podejmowała leczenie i czy w tym czasie obiektywnie była zdolna do podjęcia zatrudnienia. Wprawdzie z orzeczenia Komisji Lekarskiej ZUS z dnia 4 września 2024 r. wynika, iż przed śmiercią tj. 7 maja 2023 r. u matki skarżącej nie stwierdzono długotrwałej niezdolności do pracy, zaś ustalenia poczyniono w oparciu o dokumentację z przebiegu leczenia, zaświadczenia o stanie zdrowia i wyniki badań dodatkowych zawartych w aktach, jednak w uzasadnieniu przedmiotowego orzeczenia nie wzmiankowano z jakiego okresu analizowano dokumentację medyczną. Kwestię choroby alkoholowej i uzależnienia od narkotyków matki skarżącej podniósł przedstawiciel ustawowy skarżącej we wniosku z dnia 8 kwietnia 2024 r. oraz w piśmie do Sądu z dnia 10 czerwca 2024 r., podkreślając, że matka skarżącej, wg. jego wiedzy, podejmowała leczenie, tj. w latach 2015-2016 leczyła się stacjonarnie w N. pod K., a w 2021 r. w M. w W. oraz Z. pod O.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że do kwestii choroby alkoholowej i uzależnienia od narkotyków marki skarżącej i podejmowanych przez nią prób leczenia uzależnień oraz trudności związanych z podjęciem pracy ze względu na stan zdrowia organ w ogóle nie odniósł się w zaskarżonej decyzji, nie podjął też z urzędu czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, choć obowiązek w tym względzie wynika z art. 7, art. 77 § 1, art. 75 § 1 zd. 1 oraz art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572) zwanej dalej w skrócie K.p.a.

Sąd pierwszej instancji podkreślił, że nie kwestionując twierdzeń o występowaniu u matki skarżącej choroby alkoholowej i uzależnienia od narkotyków oraz podejmowanych prób wyjścia z nałogu, Prezes ZUS nie wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, jaki wpływ na brak legitymowania się przez matkę skarżącej odpowiednim stażem ubezpieczeniowym miały podnoszone we wniosku okoliczności. Zamiast tego organ akcentował krótki staż pracy matki skarżącej, nie podejmując próby wyjaśnienia istotnych w sprawie okoliczności, na które zwrócono uwagę we wniosku wszczynającym postępowanie i w piśmie z dnia 10 czerwca 2024 r. Stwierdził także, bez podania bliższego wyjaśnienia, że małoletnia skarżąca dysponuje niezbędnymi środkami utrzymania.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł Prezes ZUS, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił:

1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.) zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.) to jest art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez przyjęcie, że:

a) pomimo tego, iż w okresie przed 7 maja 2023 r. matka małoletniej skarżącej nie była całkowicie niezdolna do pracy, powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały matce małoletniej skarżącej podjęcie zatrudnienia, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. wyrok NSA z 29 lipca 2025 r. sygn. akt III OSK 421/25) data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;

b) w zakresie przesłanki posiadania niezbędnych środków utrzymania, iż małoletnia skarżąca na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie posiadała niezbędnych środków utrzymania, podczas gdy na dzień wydania zaskarżonej decyzji małoletnia skarżąca posiadała niezbędne środki utrzymania,

2) na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że:

a) w okresie przed 7 maja 2023 r. pomimo braku orzeczenia u matki małoletniej skarżącej całkowitej niezdolności do pracy istniały szczególne okoliczności, z powodu których matka małoletniej skarżącej nie spełniła warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy, ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego, a organ w sposób wyczerpujący zebrał i prawidłowo rozpatrzył materiał dowodowy;

b) organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, gdyż w ocenie Sądu pierwszej instancji materiał dowodowy nie został przez organ wyczerpująco ustalony i oceniony, podczas gdy zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego organy, realizując zasadę prawdy obiektywnej zawartą w art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a., zobowiązane są co prawda do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, ale nie zwalnia to strony od obowiązku współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych sprawy, a strona jest bowiem zobowiązana przedstawić w sprawie wszystkie informacje niezbędne do ustalenia stanu faktycznego, wskazać dowody mające, jej zdaniem, znaczenie w sprawie i udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu,

c) zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art, 80 i art. 107 § 3 K.p.a. oraz art. 83 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że małoletnia skarżąca spełniła wszystkie przesłanki do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, podczas gdy Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił, że strona, będąc niezadowolona decyzji, nie skorzystała z prawa do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a wówczas organ bardzo szczegółowo odniósłby się do przedstawionych zarzutów i w razie potrzeby przeprowadził dodatkowe postępowanie dowodowe;

d) małoletnia skarżąca na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie posiadała niezbędnych środków utrzymania, podczas gdy organ zebrał całość materiału dowodowego i dokonał jego prawidłowej oceny, co doprowadziło do wniosku, że małoletnia skarżąca na dzień wydania zaskarżonej decyzji na podstawie zgromadzonej dokumentacji miała zapewnione niezbędne środki utrzymania.

W oparciu o powyższe zarzuty w skardze kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi w całości lub ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, a także rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.

Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę przesłanki uzasadniające nieważność postępowania wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. oraz przesłanki uzasadniające odrzucenie skargi bądź umorzenie postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym, stosownie do treści art. 189 P.p.s.a. Żadna z powyższych przesłanek w tej sprawie nie zaistniała.

Sprawa podlega na podstawie art. 182 § 2 P.p.s.a. rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, ponieważ strona wnosząca skargę kasacyjną zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna po doręczeniu odpisu skargi kasacyjnej nie zażądała jej przeprowadzenia.

Rozpoznając sprawę Naczelny Sąd Administracyjny związany jest granicami skargi. Związanie granicami skargi oznacza związanie podstawami zaskarżenia wskazanymi w skardze kasacyjnej oraz jej wnioskami. Naczelny Sąd Administracyjny bada przy tym wszystkie podniesione przez stronę skarżącą kasacyjnie zarzuty naruszenia prawa (tak NSA w uchwale pełnego składu z 26 października 2009 r. sygn. I OPS 10/09, opubl. w ONSAiWSA 2010 z. 1 poz. 1).

Zgodnie z art. 174 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, a także 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Stosownie do treści art. 176 P.p.s.a. strona skarżąca kasacyjnie ma obowiązek przytoczyć podstawy skargi kasacyjnej wnoszonej od wyroku Sądu pierwszej instancji i szczegółowo je uzasadnić wskazując, które przepisy ustawy zostały naruszone, na czym to naruszenie polegało i jaki miało wpływ na wynik sprawy. Rola Naczelnego Sądu Administracyjnego w postępowaniu kasacyjnym ogranicza się do skontrolowania i zweryfikowania zarzutów wnoszącego skargę kasacyjną.

Skarga kasacyjna nie może odnieść zamierzonego skutku, ponieważ zaskarżony wyrok odpowiada prawu.

Jak zostało to już wskazane, w wyniku skutecznego wniesienia skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny nie rozpoznaje ponownie sprawy w takim samym zakresie jak Sąd pierwszej instancji, ale ogranicza się do kontroli zaskarżonego wyroku w zakresie zarzutów zawartych w skardze kasacyjnej.

W tej sprawie strona skarżąca kasacyjnie podniosła zarzuty zarówno naruszenia przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania. W takiej sytuacji co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania (por. wyrok NSA z 17 lutego 2023 r. sygn. akt II GSK 1458/19; wyrok NSA z 1 marca 2023 r. sygn. akt I FSK 375/20). Dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy, albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd pierwszej instancji przepis prawa materialnego, względnie jego błędnej wykładni. Dla uznania za usprawiedliwioną podstawę kasacyjną wynikającą z art. 174 pkt 2 P.p.s.a. nie wystarcza samo wskazanie naruszenia przepisów postępowania, ale wymagane jest, aby strona skarżąca kasacyjnie wykazała, że następstwa stwierdzonych wadliwości postępowania były tego rodzaju lub skali, że kształtowały one lub współkształtowały treść kwestionowanego w sprawie orzeczenia (por. wyrok NSA z 29 listopada 2022 r. sygn. akt I OSK 931/22).

Strona skarżąca kasacyjnie podniosła zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy w zakresie obejmującym art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy. Okoliczności faktyczne, które w ocenie strony skarżącej kasacyjnie zostały wadliwie ocenione przez Sąd pierwszej instancji dotyczą braku uznania, że dopiero data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ pozwala to ustalić moment czasowy z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego, a organ w sposób wyczerpujący zebrał i prawidłowo rozpatrzył materiał dowodowy.

Oceniając tak sformułowany zarzut należy uznać, że nie może on doprowadzić do zakwestionowania stanowiska Sądu pierwszej instancji przyjętego w zaskarżonym wyroku. Przede wszystkim należy wskazać, że M. F. matka małoletniej A. F. zmarła w dniu 7 maja 2023 r. Niewątpliwie data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma znaczenie w zakresie ustalania stanu faktycznego sprawy prowadzonej na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Data ta pozwala bowiem ustalić moment czasowy, z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego (tak NSA w wyroku z 15 lipca 2022 r. sygn. akt III OSK 4314/21).

Jednak w okolicznościach tej sprawy, w której data powstania całkowitej niezdolności do pracy M. F. została ustalona w dacie jej śmierci nie stanowi istotniejszej okoliczności. Oczywistym jest bowiem, że data śmierci jakiejkolwiek osoby stanowi datę jej całkowitej niezdolności do pracy. Ustalenie takiej okoliczności nie wymaga prowadzenia postępowania dowodowego poza ustaleniem daty śmierci danej osoby. Tym samym trafnie Sąd pierwszej instancji przyjął, że w okolicznościach tej sprawy znaczenie ma możliwość świadczenia pracy przez zmarłą M. F. w okresie przed dniem 7 maja 2023 r. Nie można utożsamiać daty ustalenia powstania całkowitej niezdolności do pracy osoby żyjącej z datą powstania takiej niezdolności w dniu śmierci danej osoby. Co istotne, z akt sprawy wynika, że orzeczenie lekarza orzecznika ZUS (akta administracyjne sprawy, karta nr 32) zawierające stwierdzenie daty powstania całkowitej niezdolności do pracy u M. F. zostało wydane w dniu 9 sierpnia 2024 r., a więc po ponad roku od daty jej śmierci.

Tym samym nie stanowiło w tej sprawie wadliwego wskazania przez Sąd pierwszej instancji potrzeby uzupełnienia materiału dowodowego z okresu sprzed daty 7 maja 2023 r. na okoliczność ewentualnego poddania się przez zmarłą M. F. leczeniu uzależnień. W toku postępowania przed Prezesem ZUS wnioskodawca wskazywał na poddanie się przez M. F. leczeniu odwykowemu ze wskazaniem okresu tego leczenia i potencjalnych miejsc leczenia.

Rację ma strona skarżąca kasacyjnie, że pełne gromadzenie materiału dowodowego nie zawsze jest możliwe bez czynnego udziału strony, która, mając wiedzę o innych jeszcze istotnych w sprawie dowodach, powinna o nich poinformować organ i w razie możliwości także przedstawić je organowi. Tym niemniej nie oznacza to zwolnienia organu z ustalania okoliczności wskazanych w toku postępowania przez stronę, jeżeli mają one istotne znaczenie w danej sprawie. Jeżeli organ nie dysponuje możliwościami samodzielnego ustalenia okoliczności, na które wskazuje strona, to powinien zwrócić się do tej strony, aby w miarę posiadanej wiedzy wskazana na dodatkowe okoliczności pozwalające na ustalenie stanu rzeczywistego z wyraźnym pouczeniem, że brak aktywnego działania strony może doprowadzić do ustalenia takiego stanu faktycznego, jaki wynika ze zgromadzonych przez organ dowodów.

Trafnie Sąd pierwszej instancji wskazał, że brak indywidulanego podejścia organu do ustalania stanu faktycznego w tej sprawie i pominięcie gromadzenia dowodów za okres sprzed 7 maja 2023 r. (tj. daty śmierci M. F.) co do jej stanu zdrowia, ewentualnych prób leczenia i zachowania samej zmarłej, ma w tej sprawie znaczenie.

W związku z powyższym nie można uznać za zasadny kolejny zarzut skargi kasacyjnej, dotyczący wadliwego zarzucenia stronie skarżącej kasacyjnie przez Sąd pierwszej instancji braku prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy.

Strona skarżąca kasacyjnie podnosi przy tym, że wprawdzie jako organ administracyjny realizując zasadę prawdy obiektywnej zawartą w art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. jest zobowiązana do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, ale nie zwalnia to strony od obowiązku współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych sprawy, a strona jest zobowiązana przedstawić w sprawie wszystkie informacje niezbędne do ustalenia stanu faktycznego, wskazać dowody mające, jej zdaniem, znaczenie w sprawie i udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu. Pogląd ten jest trafny, jednakże w okolicznościach tej sprawy strona nie miała wiedzy co do uzupełniania przez nią materiału dowodowego sprawy. To organ, stosując art. 9 K.p.a. powinien poinformować stronę o skutkach braku przedłożenia przez nią dowodów, jeżeli były one w jej posiadaniu i sam organ nie miał możliwości ich uzyskania. Zgodnie bowiem z przytoczonym przepisem każdy organ administracji publicznej ma obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego, a przy tym organ ma czuwać, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Trafnie w tej sprawie Sąd pierwszej instancji wytknął organowi brak poinformowania strony o skutkach braku przedłożenia ewentualnych dowodów na okoliczność poddania się leczeniu przez zmarłą M. F.

Nie można uznać za trafny także i ten zarzut skargi kasacyjnej, w którym strona skarżąca kasacyjnie podnosi brak uwzględnienia przez Sąd pierwszej instancji okoliczności nieskorzystania przez przedstawiciela ustawowego małoletniej A. F. z prawa do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, bo wówczas organ ten bardzo szczegółowo odniósłby się do przedstawionych zarzutów i w razie potrzeby przeprowadził dodatkowe postępowanie dowodowe.

Obowiązek należytego ustalenia stanu faktycznego sprawy nie zależy od tego, czy postępowanie dowodowe prowadzone jest w pierwszej instancji, czy też na skutek złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Organ ma obowiązek w każdym postępowaniu należycie ustalać stan faktyczny sprawy, a okoliczność, że strona skarżąca wnosząc skargę do Sądu pierwszej instancji, skorzystała z możliwości, jakie wynikają z art. 52 § 3 P.p.s.a. nie może być traktowany jako działanie uniemożliwiające organowi należyte ustalenie stanu faktycznego.

Nie ma też racji strona skarżąca kasacyjnie zarzucając Sądowi pierwszej instancji wadliwe przyjęcie, że małoletnia skarżąca A. F. na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie posiadała niezbędnych środków utrzymania, podczas gdy organ zebrał całość materiału dowodowego i dokonał jego prawidłowej oceny, która prowadzi do wniosku, że małoletnia skarżąca na dzień wydania zaskarżonej decyzji na podstawie zgromadzonej dokumentacji miała zapewnione niezbędne środki utrzymania.

Niewątpliwie w tym zakresie organ prowadził czynności dowodowe, jednak nie znalazły one żadnego odzwierciedlenia w uzasadnieniu zaskarżonej do Sądu pierwszej instancji decyzji. Organ powinien wskazać, jakie środki były zapewnione małoletniej skarżącej i czy ich wysokość spełnia przesłankę niezbędnych środków utrzymania. Tego brakuje w zaskarżonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzji.

Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że nie jest zasadny zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. Trafnie wskazano w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku braki w prowadzonym postępowaniu dowodowym skutkujące naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., a zaskarżona do Sądu pierwszej instancji decyzja nie zawiera należytego uzasadnienia stanu faktycznego sprawy, stosownie do wymogów wynikających z art. 107 § 3 K.p.a. Tym samym nie było wadliwym w tej sprawie uchylenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pk 1 lit. c P.p.s.a. po wykazaniu, że w tej sprawie na etapie prowadzenia postępowania administracyjnego miało miejsce naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przechodząc do kontroli zaskarżonego wyroku w granicach zarzutów naruszenia przez Sąd pierwszej instancji naruszenia przepisów prawa materialnego należy wskazać, że zarzuty te koncentrują się wokół dokonania błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS polegającej na przyjęcie, że mimo braku stwierdzenia przed dniem 7 maja 2023 r. wobec M. F. całkowitej niezdolności do pracy, wadliwie Sąd pierwszej instancji uznał, że należy badać, czy także przed tą datą nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały matce małoletniej skarżącej podjęcia zatrudnienia.

Zarzut ten w istocie dotyczy ustaleń w zakresie stanu faktycznego sprawy, a nie wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z powołanym przepisem osobie ubezpieczonej oraz pozostałym po niej członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przepis ten formułuje trzy przesłanki, których kumulatywne spełnienie warunkuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są:

1) brak spełnienia warunków do uzyskania emerytury lub renty spowodowany szczególnymi okolicznościami,

2) niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem,

3) brak niezbędnych środków utrzymania.

Wprawdzie jedną z ww. przesłanek jest niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym spowodowaną całkowitą niezdolnością do pracy, tym niemniej odnoszenie tej przesłanki przez stronę skarżącą kasacyjne do stanu tej sprawy nie można uznać za prawidłowe. Strona ta podnosi bowiem, że znaczenie powinna mieć data 7 maja 2023 r. jako data powstania orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy wobec M. F. przemilczając, że jest to data jej śmierci. Śmierć każdej osoby oznacza całkowitą niezdolność do pracy i taki charakter tej przesłanki nie mógł stanowić warunku przyznania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Świadczenie w drodze wyjątku, które może być przyznane na podstawie art. 83 ust. 1 ww. ustawy dotyczy "szczególnych okoliczności", które to zdarzenia nie tylko mają charakter siły wyższej, ale obejmują wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej niż osobę zdrową. Wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności" w konkretnej sprawie wymaga uwzględnienia wszelkich aspektów jej stanu faktycznego, którego organ w tej sprawie nie uczynił. Zaburzenia psychiczne (do których zalicza się m.in. chorobę alkoholową) mogą wykluczać osobę z normalnego funkcjonowania w społeczeństwie, w tym uniemożliwiają jej przyjęcie odpowiednich ról społecznych. Osoba cierpiąca na nie z pewnością może być całkowicie wykluczona z rynku pracy, bądź mieć poważne ograniczenia w możliwości podjęcia zatrudnienia.

W orzecznictwie sądowym zaprezentowano pogląd, zgodnie z którym data powstania niezdolności do pracy nie powoduje automatycznie braku podstaw do ustalania zaistnienia przesłanek zachodzenia w danej sprawie szczególnych okoliczności zaistniałych przed taką datą (por. wyrok NSA z 26 listopada 2025 r. sygn. akt III OSK 1457/25).

Nie jest też zasadny zarzut dokonania przez Sąd pierwszej instancji błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zakresie obejmującym brak zastosowania przesłanki w postaci braku niezbędnych środków utrzymania. Powołany przepis zawiera jako jedną z przesłanek, której zaistnienie uniemożliwia przyznanie przez Prezesa ZUS świadczenia drodze wyjątku, posiadanie przez osobę starającą się o to świadczenie niezbędnych środków utrzymania. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej zawarto wyliczenia wysokości źródeł utrzymania A. F. ze wskazaniem na spełnienie tej przesłanki. Jednak kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego podlega zaskarżony wyrok, którym oceniono zaskarżoną decyzję pod względem kryterium legalności, a z treści tej decyzji nie wynikają jakiekolwiek ustalenia co do wysokości kwot stanowiących środki utrzymania małoletniej. To właśnie trafnie podniósł Sąd pierwszej instancji, że strona skarżąca kasacyjnie, wydając zaskarżoną decyzję, pominęła wyjaśnienie zaistnienia tej przesłanki. Nie mogą zastąpić tej części wyjaśnienia zaskarżonej decyzji odpowiednie fragmenty uzasadnienia skargi kasacyjnej.

Co istotne, w tej sprawie Sąd pierwszej instancji nie przesądził o sposobie rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej. Zobowiązał Prezesa ZUS-u do uzupełnienia postępowania dowodowego tak, aby ustalić wszystkie istotne okoliczności i dopiero na tej podstawie rozstrzygnąć w zakresie świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku.

Mając na uwadze powyższe wywody, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, dlatego na mocy art. 184 P.p.s.a. została ona oddalona.