Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jacek Brolik, Sędzia NSA Jan Rudowski, Sędzia NSA Krzysztof Winiarski (sprawozdawca), Protokolant starszy asystent sędziego Jakub Witan, po rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2025 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej P. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 kwietnia 2024 r. sygn. akt III SA/Wa 109/24 w sprawie ze skargi P. M. na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 listopada 2023 r. nr BON.III.4220.39.7.2023.MW w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości spółki z tytułu wpłat na PFRON za okres od października 2018 r. do stycznia 2019 r. 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od P. M. na rzecz Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Zaskarżonym wyrokiem z 4 kwietnia 2024 r., sygn. akt III SA/Wa 109/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę P.M. na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z 8 listopada 2023 r. w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości spółki z tytułu wpłat na PFRON za okres od października 2018 r. do stycznia 2019 r.

Wymieniony wyrok, jak również inne przytoczone w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych, publikowane są na stronach internetowych Naczelnego Sądu Administracyjnego (https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym.

Decyzją z 18 stycznia 2023 r. Prezes Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych orzekł, że odpowiedzialność za zaległości G.P. S.A. z tytułu wpłat na PFRON za okres od października 2018 r. do stycznia 2019 r. w kwocie głównej 11.321 zł, odsetkach 4 340 zł naliczonych na dzień wydania decyzji, ponosi Skarżący jako członek zarządu, solidarnie ze Spółką oraz drugim członkiem zarządu.

Minister Rodziny i Polityki Społecznej decyzją z 8 listopada 2023 r. utrzymał w mocy decyzję z 18 stycznia 2023 r. Jak ustalono w zakresie przesłanek pozytywnych przeniesienia odpowiedzialności, z pełnego odpisu KRS wynikało, że Skarżący od 30 maja 2017 r. do 17 lutego 2020 r. pełnił funkcję prezesa zarządu Spółki. Zobowiązanie wskazane w zaskarżonej decyzji powstało zatem w okresie sprawowania funkcji przez Stronę. Spółka za okres 10/2018 - 01/2019 złożyła deklaracje, lecz nie dokonała wpłat. Druga pozytywna przesłanka tj. bezskuteczność egzekucji prowadzonej przeciwko Spółce, została wykazana na podstawie postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego W. [...] w W. z 22 lutego 2022 r. Postępowanie zostało umorzone na podstawie art. 59 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2023 r. poz. 2505 ze zm., dalej: u.p.e.a.).

Według Organu w przedmiotowej sprawie nie zachodzą również przesłanki wyłączające odpowiedzialność. Jak ustalono, wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki powinien był zostać złożony do 20 marca 2019 r., biorąc pod uwagę niewywiązywanie się przez Spółkę ze zobowiązań wobec PFRON już od 20 listopada 2018 r. (za październik 2018 r.). Zdaniem Organu, bezpodstawny był argument Strony, że wniosek o ogłoszenie przyśpieszonego postępowania układowego, złożony w Sądzie Rejonowym w T. 20 grudnia 2019 r., czy też wniosek z 18 lutego 2021 r. o ogłoszenie upadłości, zwalnia Stronę z odpowiedzialności za zaległości Spółki. Okolicznością stanowiącą w niniejszej sprawie podstawę do ustalenia momentu, w którym członek zarządu winien był zgłosić wniosek o upadłość Spółki, jest niewykonywanie przez Spółkę wymagalnych zobowiązań podatkowych, co według przedstawionych Organowi dokumentów następowało wobec Funduszu od 20 listopada 2018 r. Odnosząc się do zarzutu, że w przedmiotowej sprawie nie uwzględniono, iż PFRON był jedynym wierzycielem, Organ wskazał, że z niewypłacalnością dłużnika mamy również do czynienia, gdy dłużnik ten nie zaspokaja nawet jednego wierzyciela. Spółka posiadała również zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

W wyniku rozpoznania skargi od zapadłego rozstrzygnięcia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę. Sąd pierwszej instancji wskazał, że Skarżący pełnił funkcję w zarządzie Spółki od 30 maja 2017 r. do 17 lutego 2020 r. Zatem za jego kadencji upływały terminy płatności poszczególnych zobowiązań objętych zaskarżonym aktem. Podobnie niewątpliwa była druga przesłanka pozytywna, tj. bezskuteczność egzekucji prowadzonej wobec Spółki. W tym zakresie Sąd zauważył, że postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z powodu jego bezskuteczności stanowiło dowód ziszczenia się przesłanki, o której mowa w art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2023 r. poz. 2383 ze zm., dalej: O.p.). Drogą do modyfikacji wynikającego z ww. dowodu ustalenia o bezskuteczności egzekucji jest wskazanie mienia, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części. Mienia takiego Skarżący nie wskazał. Podnoszona przez Skarżącego okoliczność, że stwierdzenie bezskuteczności egzekucji należności objętych decyzją nastąpiło dopiero w listopadzie 2022 r., a więc po ponad 2 latach od złożenia przezeń rezygnacji z zasiadania w zarządzie Spółki, Sąd uznał za irrelewantną w świetle przesłanki wynikającej z art. 116 § 1 in fine O.p., która nie uwzględnia faktu bycia członkiem zarządu w czasie czynienia ustalenia o bezskuteczności egzekucji.

Sąd podzielił twierdzenie Organu, że w sprawie nie zaistniała żadna z przesłanek egzoneracyjnych, wyłączających odpowiedzialność Skarżącego za zaległości Spółki. W kontekście twierdzeń pisma Skarżącego z 2 kwietnia 2024 r. oraz zawartego w nim wniosku dowodowego na okoliczność braku faktycznego wpływu na sprawy prawno-finansowe Spółki, Sąd wskazał, że Skarżący nie przestawił żadnych okoliczności wskazujących na to, że został pozbawiony możliwości zgłoszenia wniosku upadłościowego, bądź z uwagi na przyczyny od siebie niezależne przy dołożeniu należytej staranności nie mógł uzyskać wiedzy o kondycji finansowej Spółki albo podjąć w tym względzie stosownych działań. Przeciwnie, przedstawił dokumenty związane z jego działalnością w Spółce, usiłując dowieść, że na mocy wewnętrznych uzgodnień nie zajmował się kwestiami finansowymi w Spółce, a jego prawo do reprezentowania Spółki zostało ograniczone. Jednakże zdaniem Sądu, wewnętrzny podział obowiązków między osobami piastującymi funkcje kierownicze w Spółce jest na tym tle bez znaczenia, podobnie jak dowody na tę okoliczność powołane.

Sąd podzielił stanowisko Organu, że wniosek o ogłoszenie przyśpieszonego postępowania układowego, złożony 20 grudnia 2019 r., czy też wniosek z 18 lutego 2021 r. o ogłoszenie upadłości, nie zwalnia Strony z odpowiedzialności za zaległości Spółki. Sam fakt wszczęcia, a nawet przeprowadzenia postępowania upadłościowego przez Sąd nie przesądza o tym, że wniosek taki nie powinien być zgłoszony wcześniej.

W przedmiotowej sprawie błędnie ustalono datę niewypłacalności Spółki, a w konsekwencji datę graniczną terminu na złożenie wniosku upadłościowego, biorąc pod uwagę niewywiązywanie się przez Spółkę ze zobowiązania wobec PFRON już od 20 listopada 2018 r. (tj. uwzględniając tylko jedną nieuregulowaną należność za październik 2018 r.). Sąd wskazał, że o stanie trwałej niewypłacalności spółki można mówić od momentu niezrealizowania drugiego z kolei zobowiązania. Tym niemniej nie miało to wpływu na wynik sprawy. Nawet bowiem przy takiej modyfikacji ustaleń dotyczących tej przesłanki wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki powinien był zostać złożony do 20 kwietnia 2019 r. Sąd wyjaśnił, że okoliczność istnienia tylko jednego wierzyciela Spółki nie pozbawia możliwości złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Ponadto Spółka posiadała zadłużenie również względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd podkreślił również, że Skarżący w toku postępowania nie ujawnił majątku Spółki, z którego możliwe byłoby zaspokojenie powstałych z mocy prawa zaległości z tytułu wpłat na PFRON.

Skargę kasacyjną od zapadłego orzeczenia wywiódł Skarżący, zarzucając zaskarżonemu wyrokowi:

1) wydanie go przy naruszeniu przepisów prawa procesowego, które ma istotny wpływ na wydane rozstrzygnięcie, tj. przy naruszeniu art. 145 § 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.), art. 151 p.p.s.a., art. 3 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z art. 122 O.p., których naruszenie polegało na oddaleniu zamiast uwzględnieniu skargi, a w konsekwencji nieuchyleniu przez WSA zaskarżonej decyzji, pomimo dokonania przez Organy obu instancji na podstawie akt postępowania administracyjnego błędnego ustalenia, że Spółka stała się niewypłacalna na skutek nieuregulowania wpłaty na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za okres 10/2018 i że termin zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego upływał 20 marca 2019 r., co skutkowało naruszeniem prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie art. 11 ust. 1a i ust. 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2019 r. poz. 498 ze zm., dalej: p.u.) oraz art. 116 § 1 O.p. i orzeczeniem o odpowiedzialności solidarnej Skarżącego ze Spółką za zobowiązania ujęte w decyzji, zaś WSA, jedynie korygując termin do złożenia wniosku upadłościowego na 20 kwietnia 2019 r., a nie uwzględniając zarzutu skargi w pozostałym zakresie, oddalił skargę, mimo że stwierdzenie powyższych naruszeń winno skutkować uwzględnieniem skargi i uchyleniem zaskarżonej decyzji;

2) wydanie go przy naruszeniu przepisów prawa procesowego, które ma istotny wpływ na wydane rozstrzygnięcie, tj. przy naruszeniu art. 145 § 1 lit. a) i c) p.p.s.a., art. 151 p.p.s.a., art. 3 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z art. 122 O.p., których naruszenie polegało na oddaleniu zamiast uwzględnieniu skargi, a w konsekwencji nieuchyleniu przez WSA zaskarżonej decyzji, pomimo dokonania przez Organy obu instancji na podstawie akt postępowania administracyjnego błędnego ustalenia, że Spółka stała się niewypłacalna w lutym 2019 r., pomimo iż Spółka w tym okresie dysponowała majątkiem znacznie przekraczającym wartość wymagalnych zobowiązań i posiadała możliwość ich regulowania, co skutkowało naruszeniem prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie art. 11 ust. 1 p.u. oraz art. 116 § 1 O.p. i orzeczeniem o odpowiedzialności solidarnej Skarżącego ze Spółką za zobowiązania ujęte w decyzji, zaś WSA oddalił skargę, mimo że stwierdzenie powyższych naruszeń winno skutkować uwzględnieniem skargi i uchyleniem zaskarżonej decyzji;

3) wydanie go przy naruszeniu przepisów prawa procesowego, które ma istotny wpływ na wydane rozstrzygnięcie, tj. przy naruszeniu art. 145 § 1 lit. a) i c) p.p.s.a., art. 151 p.p.s.a., art. 3 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z art. 122 O.p., których naruszenie polegało na oddaleniu zamiast uwzględnieniu skargi, a w konsekwencji nieuchyleniu przez WSA zaskarżonej decyzji, pomimo że decyzja ta wydana została bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy na skutek zaniechania wystąpienia przez organy administracji do Sądu Rejonowego dla [...] W. w W., XIX i XVIII Wydziału Gospodarczego z wnioskiem o udostępnienie informacji czy w odniesieniu do Spółki złożony został - w okresie przed 20 marca 2019 r. - wniosek o ogłoszenie upadłości przez podmioty inne niż Skarżący, którym to zaniechaniem Organy pierwszej i drugiej instancji zaniechały weryfikacji przesłanek odpowiedzialności Skarżącego uregulowanych w art. 116 O.p. i co mogło mieć wpływ na wynik sprawy, zaś WSA oddalił skargę, mimo że stwierdzenie powyższych naruszeń winno skutkować uwzględnieniem skargi i uchyleniem zaskarżonej decyzji;

4) wydanie go przy naruszeniu przepisów prawa procesowego, które ma istotny wpływ na wydane rozstrzygnięcie, tj. art. 3 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 133 p.p.s.a. poprzez brak dokonania kontroli sądowoadministracyjnej zaskarżonej decyzji w zakresie zarzutu sformułowanego w pkt II.4. petitum skargi, tj. zarzutu dotyczącego naruszenia prawa materialnego, tj. art. 259 ust. 3 ustawy z dnia 15 maja 2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne (Dz.U. z 2019 r. poz. 243 ze zm., dalej: p.r.) w związku z 116 § 1 O.p. poprzez orzeczenie o odpowiedzialności solidarnej Skarżącego w oparciu o ustalenie bezskuteczności egzekucji przeciwko Spółce na podstawie postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego W. [...] w W. z 22 lutego 2022 r., pomimo że postępowanie egzekucyjne prowadzone było z naruszeniem zakazu wynikającego z art. 259 ust. 3 p.r.;

5) wydanie go przy naruszeniu przepisów prawa procesowego, które ma istotny wpływ na wydane rozstrzygnięcie, tj. art. 106 § 3 p.p.s.a. poprzez oddalenie, zamiast uwzględnienia, wniosków dowodowych zgłoszonych przez Skarżącego wraz z pismem z 2 kwietnia 2024 r., pomimo że dowody te były istotne dla ustalenia przesłanki egzoneracyjnej, o której mowa w art. 116 § 1 pkt 2 O.p.;

6) wydanie go przy naruszeniu przepisów prawa materialnego, tj. art. 116 § 1 lit. a) O.p. poprzez błędną wykładnię tego przepisu podlegającą na przyjęciu przez WSA, że terminowe zgłoszenie wniosku upadłościowego przez osobę trzecią (inną niż członek zarządu) nie może powodować zwolnienia członka zarządu z odpowiedzialności z art. 116 O.p., podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu winna być taka, że terminowe złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości zwalnia członka zarządu z odpowiedzialności z art. 116 O.p. niezależnie od tego, od kogo pochodzi taki wniosek upadłościowy; wskazano, że sformułowana tu podstawa kasacyjna pozostaje w związku z podstawą kasacyjną z pkt 3 powyżej;

7) wydanie go przy naruszeniu przepisów prawa materialnego, tj. art. 116 § 1 lit. a) O.p. poprzez błędne uznanie, że zachodzą wobec Skarżącego opisane w tym przepisie przesłanki odpowiedzialności solidarnej za zaległości Spółki opisane w decyzji, pomimo iż (i) 13 lutego 2020 r., na mocy Postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] W. w W., XVIII Wydziału Gospodarczego, sygn. akt XVIII GR 3/20, otwarte zostało wobec Spółki postępowanie restrukturyzacyjne (przyspieszone postępowanie układowe), zaś po jego umorzeniu postanowieniem z 15 stycznia 2021, złożony został 18 lutego 2021 r., zachowując termin opisany w art. 334 ust. 1 p.r., uproszczony wniosek o ogłoszenie upadłości oraz pomimo, iż (ii) w przypadku ewentualnego stwierdzenia spóźnionego złożenia wniosku upadłościowego Spółki, Skarżący nie ponosi winy w takim spóźnionym złożeniu wniosku upadłościowego z uwagi na okoliczności podniesione szczegółowo w piśmie z 2 kwietnia 2024 r.

W świetle tak sformułowanych zarzutów kasacyjnych Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie w tym zakresie postępowania administracyjnego. W przypadku uznania, że sprawa nie jest dostatecznie wyjaśniona, na zasadzie art. 185 § 1 p.p.s.a., Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz przekazanie przedmiotowej sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Ponadto Skarżacy wniósł o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych oraz rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

W skardze kasacyjnej sformułowano wniosek na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. w zw. z art. 193 p.p.s.a., o przeprowadzenie następujących dowodów:

1) opinii prawnej sporządzonej przez adw. K.K. z 16 kwietnia 2024 r. w przedmiocie oceny ziszczenia się względem Skarżącego przesłanek egzoneracyjnych w zakresie odpowiedzialności solidarnej za zobowiązania cywilnoprawne i publicznoprawne Spółki prawa handlowego,

2) umowy Skarżącego o pracę z 1 kwietnia 2011 r. zawartej ze spółką R. i E. S.A. wraz z aneksami (w aktach sprawy),

3) zawiadomienia o przejściu zakładu pracy z 8 maja 2017 r. (w aktach sprawy),

4) Regulaminu Członka Zarządu z 1 sierpnia 2017 r. (w aktach sprawy),

5) wniosków o zaliczki i dokumentacji rozliczenia zaliczek (w aktach sprawy),

6) siedemnastu protokołów spotkań roboczych dotyczących kwestii technologicznych z okresu od kwietnia 2017 r. do listopada 2019 r. (w aktach sprawy); wszystkie dla ustalenia faktów: (i) obowiązującego w Spółce podziału kompetencji członków zarządu, (ii) zatrudnienia Skarżącego w spółce R. i E. S.A. na stanowisku dyrektora generalnego zakładu produkcyjnego w T. i przejęcia tego zakładu, razem ze stosunkiem pracy Skarżącego, przez G.T. P. S.A., (iii) zajmowania się przez Skarżącego wyłącznie sprawami technologicznymi, produkcyjnymi i środowiskowymi w zakładzie w T., (iv) brak jakiegokolwiek związku Skarżącego ze sprawami prawno-finansowymi Spółki, w tym księgowymi, oraz brak przebywania Skarżącego w biurze Spółki w W., (v) zakres obowiązków Skarżącego wyłączający kontakt ze sprawami prawno-finansowymi spółki, (vi) brak wiedzy Skarżącego o sprawach prawno-finansowych Spółki i brak możliwości kontrolowania zadłużenia Spółki, (vii) brak możliwości weryfikowania przez Skarżącego zasadności złożenia wniosku upadłościowego lub restrukturyzacyjnego Spółki.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Organ wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej w całości i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie niniejszej Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się okoliczności uzasadniających nieważność postępowania (art. 183 § 2 p.p.s.a.) i rozpoznał skargę kasacyjną w podstawach w niej wskazanych.

Na wstępie zauważyć wypada, że w odniesieniu do drugiego członka zarządu Spółki zapadł 8 października 2025 r. prawomocny wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego (sygn. akt III FSK 892/24), potwierdzający zasadność ustalenia odpowiedzialności M.Z., solidarnie ze Spółką, za ten sam dług publicznoprawny. Większość zarzutów i okoliczności podnoszonych w niniejszej sprawie w skardze kasacyjnej była już objęta oceną NSA w ww. wyroku, czego konsekwencją jest związanie składu orzekającego w tej sprawie wynikające z treści art. 170 p.p.s.a.

Rozpatrując zatem zarzuty skargi kasacyjnej, skład orzekający jest związany oceną i wnioskami zawartymi w wyroku z 8 października 2025 r. w kwestii podważanej przez stronę prawidłowości ustalenia bezskuteczności egzekucji z majątku spółki oraz stwierdzenia, że Skarżący nie wykazał, iż we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości spółki lub otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego albo zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu.

Przypomnieć zatem wypada, że na gruncie przepisów ustawy - Ordynacja podatkowa przesłanka bezskuteczności egzekucji rozumiana jest jako brak możliwości przymusowego zaspokojenia wierzyciela publicznoprawnego w toku wszczętej i przeprowadzonej przez organ egzekucyjny egzekucji skierowanej do majątku spółki. Zgodnie z uchwałą siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 grudnia 2008 r., sygn. II FPS 6/08 stwierdzenie bezskuteczności egzekucji ustala się na podstawie każdego prawnie dopuszczonego dowodu.

W kontrolowanej sprawie bezskuteczność egzekucji prowadzonej przeciwko Spółce została wykazana w oparciu o wyniki przeprowadzonego postępowania egzekucyjnego. W toku tego postępowania dokonano zajęcia rachunku bankowego spółki w S.B.P. S.A. Bank poinformował o braku na nim środków oraz o zbiegu egzekucji administracyjnych z sądową. W dniu 10 lutego 2022 r. zastosowano ostatni skuteczny środek egzekucyjny. Sprawdzono właściwe rejestry, jednak nie ustalono żadnych składników majątku ruchomego, jak i nieruchomego, z którego można było przeprowadzić egzekucję. Egzekucja skierowana pod adres siedziby spółki nie doprowadziła do ustalenia składników majątkowych należących do dłużnika, ujawniono jedynie znaczne zadłużenie czynszowe z tytułu podpisanej umowy najmu lokalu użytkowego. Powyższe okoliczności uzasadniały umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a. - postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego W. [...] w W. z 22 lutego 2022 r.

Trzeba podkreślić, że w dacie wydania postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego Skarżąca pełniła funkcję członka zarządu. Skarżąca, reprezentując spółkę, mogła zatem zaskarżyć ustalenia w tym zakresie. Nie ma podstaw do kwestionowania prawidłowości egzekucji, w tym podnoszenia zarzutów związanych z dopuszczalnością czynności egzekucyjnych z uwagi na otwarcie postępowania układowego, na etapie procedury zmierzającej do przeniesienia odpowiedzialności. Postępowanie z art. 116 § 1 O.p. nie służy przeprowadzaniu kontroli prawidłowości prowadzenia postępowania egzekucyjnego, które jako postępowanie wykonawcze stanowi odrębną procedurę opatrzoną specyficznymi środkami odwoławczymi takimi jak zarzuty, czy skarga na czynności egzekucyjne (por. wyrok NSA z 18 czerwca 2009 r., I FSK 608/08). Ewentualna wadliwość postępowania egzekucyjnego powinna być podnoszona i skarżona przewidzianymi środkami w tym właśnie postępowaniu (por. wyrok NSA z 25 maja 2010 r., I FSK 949/09).

Jak zasadnie zauważył Sąd pierwszej instancji, Skarżąca miała możliwość "modyfikacji" ustalenia bezskuteczności egzekucji poprzez wskazanie mienia, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części - art. 116 § 1 pkt 2 O.p. Mienia takiego Skarżąca jednak nie przedstawiła.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny nie uznał zarzutów naruszenia art. 3 § 1 w zw. z art. 133 p.p.s.a. oraz art. 259 ust. 3 p.r. w zw. z 116 § 1 O.p.

Naczelny Sąd Administracyjny podziela również stanowisko, że w sprawie nie zaistniała przesłanka egzoneracyjna wyłączająca odpowiedzialność Skarżącego za zaległości Spółki określona w art. 116 § 1 pkt 1 lit. a) O.p. Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej, ani wniosek o ogłoszenie przyśpieszonego postępowania układowego złożony w Sądzie Rejonowym w T. z 20 grudnia 2019 r., ani wniosek z 18 lutego 2021 r. o ogłoszenie upadłości, nie zwalniają Strony z odpowiedzialności za zaległości spółki. Sam fakt wszczęcia, a nawet prowadzenia postępowania układowego bądź upadłościowego nie przesądza o tym, że wniosek taki nie powinien być zgłoszony wcześniej.

Sąd zasadnie stwierdził, że w sprawie błędnie ustalono datę niewypłacalności Spółki, a w konsekwencji datę graniczną terminu na złożenie wniosku upadłościowego. Organy przyjęły, że wniosek o ogłoszenie upadłości powinien zostać złożony do 20 marca 2019 r., biorąc pod uwagę niewywiązywanie się przez Spółkę ze zobowiązania wobec PFRON za październik 2018 r., a zatem uwzględniając tylko jedną nieuregulowaną należność. W orzecznictwie ugruntowany jest natomiast pogląd, że o stanie trwałej niewypłacalności spółki w ujęciu przesłanki wynikającej z art. 11 ust. 1 p.u. można mówić od momentu niezrealizowania drugiego z kolei zobowiązania, tj. że niewypłacalność będzie miała miejsce, jeżeli nie będą wykonane co najmniej dwa zobowiązania (np. wyroki NSA: z 3 sierpnia 2017 r., II FSK 807/17; z 6 kwietnia 2020 r., II FSK 133/20). Okoliczność ta nie miała jednak wpływu na wynik sprawy. Uwzględniając bowiem taką modyfikację ustaleń dotyczących tej przesłanki, wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki powinien zostać złożony do 20 kwietnia 2019 r., czyli na długo przed wskazywanymi przez Stronę okolicznościami złożenia wniosku z 20 grudnia 2019 r. o ogłoszenie przyśpieszonego postępowania układowego, jak i wniosku z 18 lutego 2021 r. o ogłoszenie upadłości (złożonego przez wierzyciela Spółki - Zakład Ubezpieczeń Społecznych).

Odnosząc się do zarzutów skargi kasacyjnej, należy wyjaśnić, że dla określenia stanu niewypłacalności bez znaczenia jest przyczyna niewykonywania zobowiązań przez dłużnika. Niewypłacalność istnieje więc nie tylko wtedy, gdy dłużnik nie ma środków, lecz także wtedy, gdy dłużnik nie wykonuje zobowiązań z innych przyczyn, np. nie wykonuje zobowiązań w celu doprowadzenia swego kontrahenta do stanu niewypłacalności albo też nie wykonuje zobowiązań z przyczyn irracjonalnych (por. pkt 4 do art. 11 w A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Wydanie III, publ. SIP LEX 2011). Nawet w przypadku dobrej kondycji finansowej Spółki, ale przy jednoczesnym niewykonywaniu wymagalnych zobowiązań następuje niewypłacalność i obowiązek zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcie postępowania naprawczego (por. wyroki NSA: z 11 kwietnia 2014 r., I FSK 656/13, z 15 maja 2019 r., II FSK 1427/17). Nieistotny przy tym jest rozmiar niewykonywanych przez dłużnika zobowiązań. Nawet niewykonywanie zobowiązań o niewielkiej wartości oznacza niewypłacalność w rozumieniu art. 11 p.u.n. (por. wyrok NSA z 5 grudnia 2019 r., II FSK 49/18).

W kontekście zarzutów dotyczących braku ustalenia, czy inne podmioty niż Skarżący składały w okresie przed 20 marca 2019 r. wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki, trzeba podkreślić, że wykazanie zaistnienia przesłanek wyłączających odpowiedzialność należy do obowiązków osoby trzeciej, która się na nie w prowadzonym postępowaniu podatkowym powołuje (por. wyrok NSA z 12 kwietnia 2018 r., II FSK 2429/17). Przepis art. 116 § 1 pkt 1 O.p. wyraźnie odwołuje się w zakresie obowiązku zgłoszenia wniosku upadłościowego do aktywności osoby piastującej funkcję kierowniczą w Spółce ("członek zarządu nie wykazał, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości"). Rolą organu podatkowego jest zasadniczo wykazanie pozytywnych przesłanek odpowiedzialności członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za jej zaległości podatkowe oraz zbadanie – w oparciu o twierdzenia Strony oraz wskazane przez nią środki dowodowe – czy nie zachodziły przesłanki wyłączające tę odpowiedzialność. W przypadku wystąpienia przesłanki do zgłoszenia wniosku o upadłość, obowiązkiem członka zarządu jest zgłoszenie takiego wniosku, którego zaniedbanie może skutkować odpowiedzialnością w trybie i na zasadach przewidzianych dla osób trzecich. Jeżeli w postępowaniu podatkowym zostanie ustalone, że w okresie pełnienia przez daną osobę funkcji członka były podstawy do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości, członek zarządu, który nie wypełnił tego obowiązku nie może uwolnić się od odpowiedzialności oczekując od organu podatkowego badania czy ewentualnie inne podmioty taki wniosek we właściwym czasie złożyły. W takim przypadku nie ma bowiem podstaw do stwierdzenia, że członek zarządu, prowadząc sprawy Spółki, który pomimo istnienia ku temu podstaw, nie zgłosił wniosku o upadłość Spółki i nie miał wiedzy o fakcie złożenia takiego wniosku przez inne podmioty, należycie zadbał o interesy wierzycieli Spółki, tak aby mieli możliwość uzyskania równomiernego, chociażby częściowego, zaspokojenia z jej majątku w postępowaniu upadłościowym.

W okolicznościach niniejszej sprawy nieuzasadnione jest odwoływanie się przez Skarżącego do sytuacji finansowej Spółki – dysponowania przez nią majątkiem przekraczającym wartość wymagalnych zobowiązań, w kontekście ustalenia czasu właściwego do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki. Nie jest sporne, że organy w tym zakresie oparły się na pierwszej przesłance upadłościowej określonej w art. 11 ust. 1 p.u., tj. niewykonywaniu wymagalnych zobowiązań. Kwestia przewagi zobowiązań nad majątkiem Spółki dotyczy natomiast drugiej przesłanki upadłościowej wynikającej z art. 11 ust. 2 p.u. Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że obie przesłanki upadłościowe, o których mowa w art. 11 p.u., tj. brak wykonywania wymagalnych zobowiązań (ust. 1) oraz przekroczenie przez zobowiązania wartości majątku (ust. 2) mają charakter niezależny. Spełnienie którejkolwiek z nich samodzielnie świadczy o niewypłacalności spółki. Ustawodawca w ust. 1 art. 11 p.u. nie powiązał stanu niewypłacalności ze stanem majątku dłużnika, ale z jego zachowaniem, a konkretnie z zaprzestaniem płacenia długów.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela również poglądu Strony, zgodnie z którym do orzeczenia o odpowiedzialności na podstawie art. 116 § 1 O.p. konieczne jest stwierdzenie wielości wierzycieli. W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie prezentowany jest pogląd, że z niewypłacalnością dłużnika, o czym mowa jest w art. 10 i art. 11 ust. 1 i 2 p.u., mamy również do czynienia, gdy dłużnik ten nie zaspakaja jednego tylko wierzyciela (np. wyroki NSA z: 10 stycznia 2017 r., II FSK 3737/14; 28 kwietnia 2017 r., I FSK 1624/15; 6 czerwca 2017 r., I FSK 1951/15; 23 października 2018 r., II FSK 3005/16; 5 grudnia 2018 r., II FSK 1686/18; 12 lutego 2019 r., II FSK 3336/18; 6 marca 2020 r., II FSK 2144/19; 21 lipca 2020 r., II FSK 1099/20; 18 września 2020 r., II FSK 729/20; 3 marca 2022 r., III FSK 335/21). W judykaturze wskazuje się, że przesłanka egzoneracyjna wymieniona w art. 116 § 1 pkt 1 O.p. odnosi się wyłącznie do zgłoszenia wniosku, a nie do skutku tego wniosku, jakim jest ogłoszenie upadłości. Wniosek należy złożyć wówczas, gdy zaistnieją przesłanki niewypłacalności dłużnika, określone w art. 10 i art. 11 p.u. Jeżeli zatem dłużnik nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań, powinien taki wniosek zawsze złożyć. Odróżnić należy przy tym obowiązek zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości od skuteczności tego wniosku i ogłoszenia upadłości przez sąd upadłości. Dłużnik ma jedynie obowiązek dokonania oceny, czy wykonuje swoje wymagalne zobowiązania, natomiast oceny, czy faktycznie zaistniały przesłanki do ogłoszenia upadłości władny jest dokonać wyłącznie sąd właściwy w sprawach upadłości (por. wyrok SN z 7 listopada 2016 r., III UK 13/16, LEX nr 2183503). Dokonując wykładni art. 116 § 1 pkt 1 lit. a) O.p., należy mieć ponadto na względzie gwarancyjny i subsydiarny charakter odpowiedzialności osoby trzeciej. Przyjęcie, że członek zarządu zwolniony jest z obowiązku złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w sytuacji, gdy spółka zalega z płatnościami wyłącznie w odniesieniu do jednego wierzyciela, stawiałoby w uprzywilejowanej pozycji tych członków zarządu, których spółki miałyby tylko jednego wierzyciela - Skarb Państwa w stosunku do tych, których spółki miałyby co najmniej dwóch wierzycieli. Doszłoby zatem do oczywistego nierównego traktowania członków zarządu (osób trzecich) w zależności od tego, ilu wierzycieli miały zarządzane przez nich spółki oraz do osłabienia funkcji gwarancyjnej odpowiedzialności osób trzecich (por. wyrok NSA z 29 czerwca 2022 r., III FSK 646/21). Należy też zwrócić uwagę na szczególny charakter regulacji zawartej w art. 116 § 1 O.p., która dotyczy odpowiedzialności za dług publiczny. Odpowiedzialność ta nie wynika ze stosunków cywilnoprawnych, w których obowiązują odmienne reguły dotyczące dochodzenia należności od podmiotów zobowiązanych (por. wyrok NSA z 31 stycznia 2023 r., III FSK 1599/21). Stanowisko to zostało potwierdzone w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 30 kwietnia 2025 r., C-278/24 (P.K. v Dyrektor Izby Administracji Skarbowej we Wrocławiu).

Niezależnie od tego, jak zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji, Spółka posiadała również zadłużenie względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Na koncie Spółki, według stanu na 31 marca 2019 r., figurowało zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w wysokości 399.220,50 zł za okres od czerwca 2018 r. do lutego 2019 r. Wynikało to z odpowiedzi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych udzielonej organowi odwoławczemu pismem z 5 czerwca 2023 r.

Z tych względów nie było podstaw do uwzględnienia zarzutów dotyczących naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) (w skardze kasacyjnej błędnie wskazano "art. 145 § 1 lit. a) i c)"), art. 151, art. 3 § 1 i 2 p.p.s.a. w związku z art. 122 O.p., art. 11 ust. 1a i ust. 2 p.u. oraz art. 116 § 1 pkt 1 lit. a) (w skardze kasacyjnej błędnie wskazano "art. 116 § 1 lit. a)") O.p.

Dla wykazania przesłanki egzoneracyjnej, o której mowa w art. 116 § 1 pkt 1 lit. b O.p., nie wystarczy subiektywne poczucie braku winy w niezgłoszeniu wniosku o upadłość. Brak takiej winy jest kategorią obiektywną i można się na nią powoływać jedynie w sytuacji, gdy członek zarządu nie miał żadnych możliwości prowadzenia spraw spółki, a brak tych możliwości wynikał z przyczyn od niego całkowicie niezależnych. Członek zarządu powinien być należycie zorientowany w sprawach podmiotu, którym zarządza, szczególnie w odniesieniu do stanu majątkowego spółki i ciążących na niej zobowiązań tak, by nie doprowadzić do naruszenia obowiązków wynikających z obowiązujących przepisów prawa, w tym przepisów podatkowych i do sytuacji zadłużenia spółki oraz stanu jej niewypłacalności. Taka jest bowiem rola osób, którym powierzono prowadzenie spraw spółki. Skarżący jako członek zarządu powinien przy dołożeniu należytej staranności w dbałości o interesy Spółki, monitorować na bieżąco jej sytuację finansową, w tym regulowanie należności publicznoprawnych.

Wobec powyższego skarga kasacyjna podlega oddaleniu, o czym Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 184 p.p.s.a.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2, art. 207 § 1 i art. 209 p.p.s.a., a także § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1935).

SNSA Jan Rudowski SNSA Jacek Brolik SNSA Krzysztof Winiarski