Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie sędzia NSA Marek Stojanowski sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy z wniosku Powiatu Ostródzkiego o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy Powiatem Ostródzkim a Miastem Biała Podlaska w przedmiocie wskazania organu właściwego do ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletniej X.Y. umieszczonej w pieczy zastępczej postanawia: wskazać Powiat Ostródzki jako właściwy w sprawie.

Starosta Powiatu Ostródzkiego wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy Powiatem Ostródzkim a Miastem Biała Podlaska w przedmiocie wskazania organu właściwego do ponoszenia wydatków związanych na opiekę i wychowanie małoletniej X.Y. umieszczonej w rodzinie zastępczej.

W uzasadnieniu wniosku wskazano, że małoletnia X.Y. ur. [...] umieszczona jest w rodzinie zastępczej zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Ostródzie z dnia 9 czerwca 2022 r., sygn. akt III Nsm 722/21. Podano, że rodzinę zastępczą stanowią A.B. i C.D., zam. w [...], gmina [...].

Podano, że w okresie od 20 listopada 2014 r. do 11 stycznia 2022 r, małoletnia X.Y. umieszczona była w placówce opiekuńczo – wychowawczej w S., zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Ostródzie, sygn. akt III Nsm 393/14 z dnia 25 listopada 2014 r. Z kolei przed umieszczeniem w w/w placówce w S., Sąd Rejonowy w Ostródzie zabezpieczył dobro w/w małoletniej, poprzez umieszczenie jej w rodzinie zastępczej w osobach Z. i Z. Z., zam. ul. [...] w M. Małoletnia pozostawała pod opieką tej rodziny zastępczej w okresie od 18 września 2014 r. do 24 listopada 2014 r.

Wnioskodawca podał, że ustalono, iż w latach 2006, 2007, 2009, 2010, 2013 sprawy w zakresie władzy rodzicielskiej rodziców małoletniej X.Y. były rozpatrywane przez Sąd Rejonowy dla Warszawy – [...] i Sąd Rejonowy dla Warszawy [...]

Wnioskodawca wskazał na treść art. 191 ust. 1 – 3 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2022 r., poz. 447).

Wskazano, że w/w postanowieniem Sądu Rejonowego w Ostródzie z dnia 25 listopada 2014 r., doszło do ponownego umieszczenia małoletniej w pieczy zastępczej. Podano, że wcześniej była ona już umieszczana w pieczy zastępczej, zgodnie z postanowieniami Sądu Rejonowego dla Warszawy [...] w Warszawie z dnia 8 marca 2010 r. oraz 13 grudnia 2010 r., sygn. akt V Nsm 558/13, mocą którego małoletnia powróciła pod opiekę ojca. Postanowienie to zostało wykonane i małoletnia od stycznia 2014 r. do września 2014 r. znajdowała się pod opieką ojca – zamieszkiwali przy ul. [...], [...] Biała Podlaska. Tam też w okresie od 5 lutego 2014 r. do 1 września 2014 r. uczęszczała do Szkoły Podstawowej Nr [...] w Białej Podlaskiej, co potwierdza pismo ze szkoły z dnia 13 maja 2022 r. Kolejno, w związku z w/w postanowieniem Sądu Rejonowego w Ostródzie z 25 listopada 2014 r., sygn. akt III Nsm 393/14, małoletnia została umieszczona w placówce opiekuńczo – wychowawczej Dom dla Dzieci im. "[...]" w S.

Wobec tego organ wnioskujący stwierdził, że właściwość miejscową organu należy w niniejszej sprawie ustalić na podstawie art. 191 ust. 4 powołanej ustawy. Kluczowym jest więc ustalenie miejsca zamieszkania małoletniej bezpośrednio przed ponownym umieszczeniem w pieczy zastępczej. Przywołując brzmienie 25 i art. 26 § 1 i 2 K.c. wskazano, że w okresie poprzedzającym ponowne umieszczenie w rodzinie zastępczej, X.Y. pozostawała jedynie pod władzą rodzicielską ojca – Y.Y., który od stycznia 2014 r. do sierpnia 2014 r. przebywał w Białej Podlaskiej. Dopiero w połowie sierpnia 2014 r. małoletnia wraz z bratem trafiła do rodziny Państwa Z w M.

W ocenie wnioskodawcy, skoro zatem małoletnia wraz z ojcem co najmniej w okresie od 5 lutego 2014 r. do 13 sierpnia 2014 r., przed ponownym umieszczeniem w pieczy zastępczej (w dniu 18 września 2014 r.) zamieszkiwali w Białej Podlaskiej, to z uwagi na treść art. 191 ust. 4 powołanej ustawy, właściwym do ponoszenia kosztów utrzymania małoletniej jest Miasto Biała Podlaska.

W odpowiedzi na w/w wniosek, Prezydent Miasta Biała Podlaska, wniósł o wskazanie Powiatu Ostródzkiego jako właściwego w sprawie. Wniesiono o dopuszczenie przeprowadzenia dowodów ze wskazanych w tymże piśmie dokumentów, w celu wykazania, że Biała Podlaska nie jest powiatem właściwym w przedmiocie ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletniej X.Y. umieszczonej w rodzinie zastępczej A.B. i C.D.

W uzasadnieniu wskazano, że ojciec małoletniej nie figurował, ani nie figuruje w roku 2014 w systemie i bazie danych, z których w ramach swojej pracy korzysta MOPS w Białej Podlaskiej, co potwierdza – w ocenie Prezydenta Miasta Biała Podlaska – że nie pobierał on żadnych świadczeń z tytułu opieki nad córką. Nie korzystał też z innych form wsparcia. Podano ponadto, że Y.Y. nie figuruje ani nie figurował w 2014 r. w ewidencji Powiatowego Urzędu Pracy w Białej Podlaskiej. W okresie od 1 stycznia 2014 do 17 września 2014 r. nie figurował także w ZUS jako osoba pobierająca zasiłki, renty, bądź emerytury. Nie był także zgłoszony jako osoba prowadząca działalność gospodarczą oraz nie było zgłoszeń ubezpieczeń we wskazanym okresie.

Podano, że z informacji otrzymanych od rodziny zastępczej – Z i Z.Z. zam. w M., w której przebywała małoletnia w okresie od 18 września 2014 r. do czasu umieszczenia w placówce opiekuńczo – wychowawczej Dom dla Dzieci im. "[...]" w S., tj. do listopada 2014 r., wynika, że Y.Y. jest szwagrem Z.Z. Podano, że na przełomie czerwca/lipca 2014 r. przyjechał do w/w do M. wraz z córką X.Y. oraz synem Z.Y. Z czasem wyjechał, pozostawiając dzieci pod opieką Państwa Z. Dzieci były pod opieką lekarską przychodni na terenie M. oraz od 1 września 2014 r. uczniami tamtejszej szkoły. Wobec tego, Z. i Z. Z. złożyli w Sądzie Rejonowym w Ostródzie wniosek o ustanowienie ich rodziną zastępczą dla w/w małoletnich. Podano, że z informacji uzyskanych od Z.Z. wynika, iż Y.Y. pochodzi z Warszawy, natomiast matka X.Y. z powiatu Ostródzkiego. Przez wiele lat wspólnego pożycia mieszkali na terenie Warszawy. Tam też Y.Y. posiadał miejsce ostatniego, stałego zameldowania. Według Z.Z., ojciec małoletniej nie posiadał na terenie miasta Biała Podlaska żadnej rodziny, ani majątku. Podkreślono, że Sąd Rejonowy w Ostródzie nie prowadził żadnych postępowań w zakresie władzy rodzicielskiej ojca małoletniej X.Y..

Przywołując art. 25 i art. 26 § 1 K.c. wskazano, że bezspornym jest, iż w okresie poprzedzającym ponowne umieszczenie małoletniej w rodzinie zastępczej, pozostawała ona jedynie pod władzą rodzicielską ojca. Organ zaprzeczył jednak, jakoby miejscem zamieszkania ojca małoletniej w okresie do stycznia 2014 r. do sierpnia 2014 r. była Biała Podlaska. Podniesiono ponadto, że zarówno Y.Y., jak i jego małoletnia córka byli zameldowani w Warszawie. Zdaniem organu, nawet gdyby przyjąć, że Y.Y. przebywał przez dłuższy czas na terenie miasta Biała Podlaska, to z całą pewnością można stwierdzić, że jego pobyt nie charakteryzował się zamiarem i wolą stałego pobytu, przez co nie można mówić o Białej Podlaskiej jako jego miejscu zamieszkania.

Wobec tego organ stwierdził – mając na uwadze, że skoro na przełomie czerwca/lipca 2014 r. Y.Y. wraz z małoletnią córką i synem przyjechał do M. – że ostatnim miejscem zamieszkania X.Y. przed ponownym umieszczeniem w pieczy zastępczej jest miasto M. w Powiecie Ostródzkim.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 15 § 1 pkt 4 w związku z art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzyga spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek, a organami administracji rządowej. Przez spór o właściwość, o którym mowa w art. 4 p.p.s.a., należy rozumieć sytuację, w której przynajmniej dwa organy administracji publicznej, jednocześnie uważają się za właściwe do załatwienia konkretnej sprawy (spór pozytywny) lub też żaden z nich nie uważa się za właściwy do jej załatwienia (spór negatywny). Spór między organami jednostek samorządu terytorialnego, niemającymi wspólnego dla nich organu wyższego stopnia, jest sporem o właściwość, rozstrzyganym przez sąd administracyjny (art. 22 § 1 pkt 1 k.p.a.). Rozstrzyganie sporów o właściwość, należących do sądów administracyjnych, objęte jest właściwością Naczelnego Sądu Administracyjnego (art. 15 § 1 pkt 4 p.p.s.a.).

W niniejszej sprawie Starosta Powiatu Ostródzkiego złożył do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosek o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy Powiatem Ostródzkim a Miastem Biała Podlaska w przedmiocie wskazania organu właściwego do ponoszenia wydatków związanych na opiekę i wychowanie małoletniej X.Y. umieszczonej w rodzinie zastępczej A.B. i C.D.

Należy wskazać, że zgodnie z art. 191 ust. 1 pkt 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej ponosi wydatki na opiekę i wychowanie dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej albo rodzinnym domu dziecka. Jeżeli zaś nie można ustalić powiatu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca jego ostatniego zameldowania na pobyt stały (ust. 2). Natomiast jeżeli nie można ustalić miejsca ostatniego zameldowania dziecka na pobyt stały, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca siedziby sądu, który orzekł o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej (ust. 3). W przypadku powrotu dziecka do rodziny i ponownego umieszczenia go w pieczy zastępczej, wydatki ponosi powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed ponownym umieszczeniem go w pieczy zastępczej. Przepisy ust. 2 i 3 stosuje się (ust. 4).

Ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej nie definiuje pojęcia "miejsce zamieszkania". Dlatego też termin ten należy rozumieć zgodnie z ogólną definicją zawartą w przepisach Kodeksu cywilnego. Miejscem zamieszkania osoby fizycznej, zgodnie z brzmieniem art. 25 K.c., jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska, lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej (art. 26 § 1 K.c.). Jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsce zamieszkania, miejsce zamieszkania dziecka jest u tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa. Jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy (art. 26 § 2 K.c.).

W niniejszej sprawie – jak wynika z postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy [...] w Warszawie, V Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 10 stycznia 2013 r., sygn. akt V Nsm 783/11 – matka małoletniej, A.Y., została pozbawiona władzy rodzicielskiej nad małoletnimi Z.Y. i X.Y.

Z kolei Sąd Rejonowy w Ostródzie IIII Wydział Rodzinny i Nieletnich – po rozpoznaniu wniosku Z i Z. Z. z dnia 18 sierpnia 2014 r – postanowieniem z dnia 18 września 2014 r., sygn. akt III Nsm 393/14 zabezpieczył dobro małoletnich Z.Y. i X.Y., poprzez umieszczenie ich w rodzinie zastępczej w osobach Z i Z. Z , zamieszkałych w M., do czasu prawomocnego zakończenia postępowania. Natomiast postanowieniem z dnia 25 listopada 2014 r., sygn. akt III Nsm 393/14, Sąd Rejonowy w Ostródzie IIII Wydział Rodzinny i Nieletnich postanowił zmienić w/w postanowienie z dnia 18 września 2014 r. w ten sposób, że zabezpieczyć dobro małoletnich, poprzez umieszczenie ich w placówce opiekuńczo – wychowawczej w miejsce umieszczenia ich w rodzinie zastępczej u Z. i Z. Z , do czasu prawomocnego zakończenia postępowania. Postanowieniem z tego samego dnia, tj. z dnia 25 listopada 2014 r., sygn. akt III Nsm 393/14, tenże Sąd pozbawił Y.Y. władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi i postanowił o ich umieszczeniu w placówce opiekuńczo – wychowawczej. Sąd umorzył postępowanie z wniosku Z.Z i Z. Z o umieszczenie małoletnich w rodzinie zastępczej. Z akt wynika, że małoletnia została umieszczona w placówce opiekuńczo – wychowawczej Dom Dziecka im. "[...]" w S., w której przebywała od 30 listopada 2014 r. do 10 stycznia 2022 r.

Wobec powyższego należy stwierdzić, że decydujące znaczenie w niniejszej sprawie miało miejsce zamieszkania małoletniej przed jej ponownym umieszczeniem w pieczy zastępczej.

Jak wynika z akt niniejszej sprawy, małoletnia X.Y. – na mocy postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy [...], sygn. akt V 558/13 z dnia 4 grudnia 2013 r. zgodnie z którym dziecko zostało przekazane pod opiekę ojca – od stycznia 2014 r. do połowy sierpnia 2014 r. przebywała u ojca w Białej Podlaskiej przy ul. [...]. W tamtym czasie nie był on jeszcze pozbawiony władzy rodzicielskiej. Nastąpiło to dopiero w/w postanowieniem z dnia 25 listopada 2014 r. Powoływana okoliczność, że nie pobierał on żadnych świadczeń z pomocy społecznej na córkę, nie świadczy o tym, że nie mieszkał on w tym mieście we wskazanym okresie. Z zaświadczenia Dyrektora Szkoły Podstawowej nr [...] im. [...] w Białej Podlaskiej wynika, iż X.Y. uczęszczała do tejże szkoły od dnia 5 lutego 2014 r. do dnia 1 września 2014 r. Z pisma Dyrektora Szkoły wynika również, że adresem zamieszkania małoletniej i jej brata była ul. [...], [...] Biała Podlaska. Wskazano, że uczniowie z dniem 1 września 2014 r. zostali przekazani do Szkoły Podstawowej nr [...] im. [...] w M.

Należy jednak podkreślić, że wskazany powyżej okres pobytu u ojca i zamieszkiwanie w Białej Podlaskiej, nie był okresem bezpośrednio poprzedzającym ponowne umieszczenie małoletniej w rodzinie zastępczej. Bezpośrednio przed ponownym umieszczeniem w rodzinie zastępczej, małoletnia przebywała bowiem w placówce opiekuńczo – wychowawczej Dom Dziecka im. "[...]" w S., powiat ostródzki (od 30 listopada 2014 r. do 10 stycznia 2022 r.). Natomiast ponowne umieszczenie w rodzinie zastępczej nastąpiło na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Ostródzie z dnia 9 czerwca 2022 r., sygn. akt III Nsm 722/21. Rodzinę zastępczą obecnie stanowią A.B. i C.D., zam. w [...], gmina [...], powiat ostródzki.

Należy w tym miejscu nadmienić, że jak wynika z akt wynika, z ostatniego adresu zameldowania ([...]), Y.Y. został wymeldowany w dniu 1 kwietnia 2014 r. i obecnie nie jest nigdzie zameldowany. Należy tez podkreślić, że w okresie bezpośrednio poprzedzającym ponowne umieszczenie małoletniej w rodzinie zastępczej, był już pozbawiony praw rodzicielskich (od 25 listopada 2014 r.). Nie będzie miał tu zatem zastosowania art. 26 § 1 i 2 K.c.

Wobec tego, w niniejszej sprawie zastosowanie będzie miał art. 191 ust. 3 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, zgodnie z którym, jeżeli nie można ustalić miejsca ostatniego zameldowania dziecka na pobyt stały, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca siedziby sądu, który orzekł o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej. W niniejszej sprawie sądem tym jest Sąd Rejonowy w Ostródzie (postanowienie z dnia 9 czerwca 2022 r.), zatem właściwym w sprawie jest Powiat Ostródzki.

Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 4 w zw. z art. 15 § 1 pkt 4 i § 2, postanowił, jak w sentencji.