II SA/Gl 58/24 - Wyrok

Data orzeczenia	2024-06-27	
Data wpływu	2024-01-15	
Sąd	Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach	
Sędziowie	Agnieszka Kręcisz-Sarna
Tomasz Dziuk /przewodniczący sprawozdawca/
Wojciech Gapiński	
Symbol z opisem	6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej	
Hasła tematyczne	Pomoc społeczna	
Sygn. powiązane	I OZ 164/24	
Skarżony organ	Samorządowe Kolegium Odwoławcze	
Treść wyniku	Uchylono decyzję I i II instancji	
Powołane przepisy	Dz.U. 2023 nr 0 poz 901;  art. 61 w zw. z art. 64; Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j.)	
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Protokolant referent - stażysta Weronika Siedlaczek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi S. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 24 listopada 2023 r. nr SKO.PS/41.5/1293/2023/23613 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 23 października 2023 r., nr [...].	
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 24 listopada 2023 r., nr SKO.PS/41.5/1293/2023/23613, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 23 października 2023 r., nr [...] , orzekającą o ustaleniu od dnia 30 marca 2023 r. dla S. W. ("strona", "skarżący") wysokości opłaty za pobyt wnuka J. W. w Domu Pomocy Społecznej w M. w następujący sposób: za okres od dnia 30 marca 2023 r. do dnia 31 marca 2023r. -109,68 zł, od kwietnia 2023 r. – 1700 zł miesięcznie. Podstawę prawną decyzji stanowił art. 59, art. 60, art. 61 ust. 1 pkt 2, art. 61 ust. 2 pkt 2, art. 61 ust. 2d oraz art. 106 ust. 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 901, dalej: "u.p.s.").

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

W dniu 4 września 2023 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy ze skarżącym, podczas którego ustalono, że prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną. Łączny dochód rodziny wynosi 7 155,52 zł, natomiast dochód na osobę w rodzinie wynosi 3 577,76 zł (7 155,52 zł : 2 osoby) i przekracza 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, tj. kwotę 1 800 zł (3 x 600 zł) o kwotę 1 777,76 zł. Stwierdzono, że zgodnie z obowiązującymi przepisami ustawy o pomocy społecznej jest to kwota jaką zainteresowany mógłby miesięcznie płacić na rzecz wnuka umieszczonego w DPS. Po odliczeniu od dochodu rodziny wszystkich comiesięcznych wydatków i zobowiązań wykazanych w wywiadzie w łącznej wysokości 2 567,87 zł miesięcznie (tj. czynsz - 1 374 zł, energia - 167,81 zł, garaż - 85 zł, TV - 134,90 zł, ubezpieczenie na życie - 67,10 zł oraz 59 zł, telefony - 122,98 zł oraz 25 zł, OC za samochód - 57,83 zł, benzyna - 200 zł, leki - 274,25 zł tj. średnia kwota wyliczona na podstawie załączonych do akt sprawy rachunków za okres od miesiąca lutego 2023 r. do miesiąca sierpnia 2023 r.) ustalono, iż stronie pozostaje do dyspozycji kwota 4 587,65 zł miesięcznie.

W związku z powyższym pismem z dnia 18 września 2023 r. Ośrodek Pomocy Społecznej w S. zgodnie z art. 103 ust. 2 u.p.s. przesłał stronie umowę o świadczenie pieniężne za rzecz osoby umieszczonej w Domu Pomocy Społecznej w M. na ustaloną kwotę 1700 zł miesięcznie. Korespondencja została prawidłowo doręczona stronie w dniu 28 września 2023 r.

Z uwagi niepodpisanie umowy przez skarżącego w dniu 11 października 2023 r. organ wszczął z urzędu postępowanie w sprawie wydania decyzji ustalającej od dnia 30 marca 2023 r. (tj. od dnia umieszczenia małoletniego J. W. w DPS) wysokość opłaty za pobyt wnuka w DPS.

Mając na uwadze powyższe postanowiono ustalić opłatę za pobyt wnuka w DPS w wysokości 1700 zł miesięcznie. Zdaniem organu kwota jaka pozostanie stronie po opłaceniu ustalonej opłaty wystarczy na pokrycie pozostałych comiesięcznych wydatków i zobowiązań.

Od ww. decyzji odwołanie złożył skarżący, wyrażając niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia. Wskazał, że J. W. nie jest jego wnukiem, jak również poinformował, że złożył do Prokuratury Rejonowej w R. w dniu 17 października 2023r. wniosek o zaprzeczenie swojego ojcostwa względem T. W. . Nie zgodził się na ponoszenie opłaty za pobyt J. W. w DPS ponieważ uważa, że to nie jest jego wnuk.

Decyzją z dnia 24 listopada 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Przytoczyło podstawy prawne wydanej decyzji oraz szczegółowo ustaliło wysokość należnej opłaty uznając, że zarówno ustalenia faktyczne organu I instancji, jak i wywiedzione z nich skutki prawne są prawidłowe. Wskazało, że wnuk strony do 30 marca 2023 r. przebywa w Domu Pomocy Społecznej w M. . Organ podniósł, że do ponoszenia opłaty za pobyt wnuka w DPS zobowiązani są w pierwszej kolejności rodzice, jednakże z uwagi na osiąganie zbyt niskiego dochodu (poniżej 300% kryterium dochodowego), nie kwalifikują się do ponoszenia tej opłaty, zobowiązanie przechodzi wówczas na kolejną linię osób zobowiązanych, tj. dziadka. Dochód skarżącego przekracza 300% kryterium dochodowego, zatem ustalono, że zainteresowany mógłby miesięcznie płacić na rzecz wnuka umieszczonego w DPS kwotę 1700 zł. Wobec niedostarczenia przez stronę w wyznaczonym terminie umowy na podstawie art. 103 ust. 2 u.p.s. o świadczenie pieniężne za rzecz osoby umieszczonej w Domu Pomocy Społecznej w M. na ustaloną kwotę 1700 zł miesięcznie, organ wszczął z urzędu postępowanie w sprawie wydania decyzji ustalającej od dnia 30 marca 2023 r. (tj. od dnia umieszczenia małoletniego J. W. w DPS) wysokość opłaty za pobyt wnuka w przedmiotowym Domu

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach na powyższą decyzję Kolegium strona ponownie wyraziła niezadowolenie z rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu skargi podniesiono argumentację tożsamą z odwołaniem. Dodatkowo skarżący przedstawił ciężką sytuacje zdrowotną, swoją oraz małżonki.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie skarżący zaakcentował, że nie jest biologicznym dziadkiem J. W. i ojcem T. W. . Z tym ostatnim nie ma kontaktu od 30 lat, przy czym przy ostatnim spotkaniu T. W. oświadczył, że skarżący nie jest jego biologicznym ojcem.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634, dalej: p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2022 r., poz. 2492) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Podstawę materialnoprawną kontrolowanej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji przez Kolegium (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 901 ze zm., dalej w skrócie jak dotychczas u.p.s.) Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.p.s. obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Przy czym osoby określone w pkt 2 i 3 oraz gmina nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. W myśl z kolei art. 61 ust. 2 u.p.s. opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:

a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,

b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej -

w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Opłata obciążająca małżonka, wstępnych i zstępnych za pobyt danej osoby

w domu pomocy społecznej może zostać nałożona albo na podstawie umowy zawartej w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s. albo na podstawie decyzji administracyjnej. Zgodnie z art. 103 ust. 2 u.p.s. kierownik ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych, ustala w drodze umowy z małżonkiem, zstępnymi przed wstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości. Natomiast w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 (art. 61 ust. 2d u.p.s.). Zgodnie zaś z art. 61 ust. 2e u.p.s., w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2.

W tym miejscu podkreślenia wymaga zmiana brzmienia art. 64 u.p.s., która nastąpiła z dniem 4 października 2019 r., na mocy art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. poz. 1690). W art. 64 u.p.s. dodano, że z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej mogą być zwolnione częściowo lub całkowicie zarówno osoby wnoszące opłatę, jak i osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Rozszerzono zatem krąg osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty o osoby obowiązane do wnoszenia opłaty. Jak wynika z uzasadnienia projektu ww. ustawy zmieniającej (druk Sejmu RP VIII kadencji nr 3524 rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego) skutkiem zmiany brzmienia art. 64 u.p.s. jest poszerzenie możliwości zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osób zobowiązanych do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze ich niewnoszących.

Przedstawiona zmiana art. 64 u.p.s. powoduje, że prezentowany w orzecznictwie pogląd o ograniczeniu w tym przepisie kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o zwolnienie z opłaty do osób wnoszących opłatę stał się nieaktualny. Skoro zaś powyższe unormowanie dopuszcza aktualnie objęcie zwolnieniem z opłaty także osobę obowiązaną do jej wnoszenia, to zwolnienie takie wcale nie musi być poprzedzone skonkretyzowaniem jej obowiązku we wcześniejszej ostatecznej decyzji administracyjnej, a w rezultacie może ona skutecznie domagać się zastosowania tej ulgi już w toku postępowania o ustalenie wysokości opłaty. W takim zaś przypadku organ jest zobligowany do rozstrzygnięcia w przedmiocie zwolnienia z opłaty w decyzji ustającej jej wysokość. Podobne stanowisko, które skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni aprobuje, wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach: z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt I OSK 318/22 oraz z 19 września 2023 r., sygn. akt I OSK 1865/21.

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy można stwierdzić, że organy administracji skupiły się na ustaleniu wysokości należnej opłaty. Przy czym, ustalenia te miały charakter "matematyczny". Podkreślić przy tym należy, że skarżący nie kwestionuje sposobu wyliczenia wysokości opłaty.

Naczelny Sąd Administracyjny zasadnie wskazał, że przy ustalaniu wysokości opłaty obciążającej daną osobę, organy winny uwzględnić nie tylko kryterium dochodowe, określone w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., lecz także możliwości osoby zobowiązanej, przez które należy rozumieć zdolność do ponoszenia obciążeń finansowych związanych z pobytem krewnego/małżonka w domu pomocy społecznej, w perspektywie sytuacji osobistej, zdrowotnej, rodzinnej i majątkowej osoby zobowiązanej (wyrok NSA z dnia 20 lipca 2023 r., I OSK 1620/22). Tymczasem w niniejszej sprawie organy, choć wskazywały na przeprowadzoną analizę "możliwości" skarżącego, to w istocie nie odniosły się do konsekwentnie podnoszonej przez skarżącego od początku postępowania okoliczność, że ze względu na swój wiek, jak również wiek żony, stan ich zdrowia, oraz koszty związane z leczeniem, nie jest w stanie w jakikolwiek sposób uczestniczyć w kosztach utrzymania wnuka, bez uszczerbku dla koniecznych wydatków na utrzymanie swoje i żony. Przede wszystkim jednak organy pominęły okoliczność, że obecnie skarżący praktycznie od początku postępowania wnosił w istocie o zwolnienie z opłaty. Można wskazać tu choćby treść pisma z dnia 11 października 2023 r., czy też treść odwołania.

Dlatego też, w ocenie składu orzekającego, organy administracji winny rozstrzygnąć także i tę kwestię tj. kwestię zwolnienia z opłaty zobowiązanego i rozstrzygnąć o tych sprawach w istocie w jednym akcie.

W konsekwencji organy obu instancji dokonały wadliwej wykładni art. 61 ust. 2d oraz art. 64 pkt 3 u.p.s. w związku z art. 61 ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 u.p.s. Wskutek dokonania błędnej wykładni wskazanych przepisów prawa materialnego w rozpoznawanej sprawie doszło także do naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 75, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organy administracji publicznej winny kierować się zasadą prawdy obiektywnej co oznacza, że z urzędu powinny podejmować wszelkie działania zmierzające do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.). Dążąc do ustalenia prawdy obiektywnej ograny powinny zgromadzić - czy to z inicjatywy strony czy z urzędu - materiał dowodowy, który następnie w całokształcie powinny poddać pełnej ocenie z punktu widzenia przedmiotu (istoty) rozstrzyganej sprawy administracyjnej. Dokonane takiej oceny, aby można było uniknąć zarzutu dowolności przyjętych ustaleń faktycznych, musi zostać zobrazowane w treści uzasadnienia decyzji (art. 107 § 3 k.p.a.).

Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.

Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią ocenę prawną przedstawioną w niniejszym uzasadnieniu i wynikające z niej wskazania co do dalszego postępowania. W szczególności obowiązkiem organu I instancji będzie wydanie decyzji co do ustalenia opłaty nie tylko z uwzględnieniem kryterium dochodowego, ale również wysokości dochodów i możliwości skarżącego, po wcześniejszym umożliwieniu mu przedstawienia w tym zakresie twierdzeń i dowodów na ich poparcie. Wraz z wydaniem ewentualnej decyzji organ I instancji rozpatrzy także wniosek skarżącego o zwolnienie z opłaty, umożliwiając mu wcześniej złożenie wyjaśnień dotyczących aktualnego stanu zabiegów podejmowanych przez skarżącego w celu zaprzeczenia ojcostwa T. W. , którego synem jest J. W. . W przypadku zaś ustalenia, że toczy się formalne postępowanie w przedmiocie zaprzeczenia ojcostwa skarżącego względem T. W. , organ rozważy, czy w sprawie zachodzi zagadnienie wstępne, od którego zależy rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie. Należy przy tym zastrzec, że to po stronie skarżącego jest inicjatywa dotycząca wszczęcia i prowadzenia odrębnego postępowania w kierunku zaprzeczenia jego ojcostwa względem ojca osoby umieszczonej w DPS.

Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.