Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA - Małgorzata Jaśkowska po rozpoznaniu w dniu 14 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia W. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 listopada 2015 r., sygn. akt VII SA/Wa 1389/15 odmawiające przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi W. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...], znak [...] wydaną w przedmiocie cofnięcia uprawnień do kierowania pojazdami silnikowymi postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 25 listopada 2015 r., sygn. akt VII SA/Wa 1389/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił W. P. przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Postanowienie to zostało wydane na skutek sprzeciwu skarżącego od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 października 2015 r., którym odmówiono W. P. przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata.

W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.), prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.

Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, Sąd I instancji wskazał na generalną zasadę postępowania sądowego, którą jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna liczyć się z koniecznością poniesienia na ten cel wydatków. Instytucja przyznania prawa pomocy jest rozwiązaniem szczególnym i powinna być stosowana w przypadkach wyjątkowych, wobec osób, których sytuacja materialna i bytowa jest trudna, a odmowa przyznania prawa pomocy uniemożliwiałaby dostęp do sądu. Zawarte w art. 246 § 1 p.p.s.a. sformułowanie "gdy osoba ta wykaże" oznacza zaś, zdaniem WSA w Warszawie, że na wnoszącym wniosek o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek udowodnienia, iż znajduje się on w szczególnej sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Z treści wniosku o przyznanie prawa pomocy WSA w Warszawie wywiódł, że brak jest uzasadnienia dla przyznania skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, ponieważ nie wykazał on, w sposób nie budzący wątpliwości, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, która uprawniałaby go do skorzystania z tej instytucji.

Sąd I instancji wskazał, że w odpowiedzi na wezwanie Sądu wnioskodawca złożył dodatkowy formularz, w którym podał, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, oświadczył jednocześnie, że korzysta z pomocy finansowej rodziny (matki), nie wskazał natomiast, jakiej wysokości jest to pomoc (pomimo wezwania). Zdaniem WSA w Warszawie wnioskodawca nie przedstawił swoich danych majątkowych w sposób, który nie budziłby wątpliwości co do ich rzetelności. Sądowi I instancji nie jest wiadome, kto jest właścicielem mieszkania wskazanego jako adres do doręczeń w sprawie, wnioskodawca nie podał żadnych ponoszonych wydatków, nie przedstawił żadnego dokumentu, który uprawdopodobniłby jego sytuację majątkową i wskazującego na trudną sytuację (skarżący podał, że nie posiada rachunku bankowego, nie przedstawił zaświadczenia o posiadaniu statusu bezrobotnego ani zaświadczenia z urzędu skarbowego o nieosiąganiu dochodów).

Sąd I instancji wyjaśnił, że nie jest jego rolą poszukiwanie tych informacji, gdyż to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przedstawienia swojej sytuacji w taki sposób, aby przekonać sąd do swoich racji.

WSA w Warszawie zwrócił również uwagę, że sytuacja majątkowa wnioskodawcy budzi wątpliwości tym bardziej, że z ogólnie dostępnych danych (strona internetowa) wynika, że telefony, które skarżący wskazał we wnioskach o sprawdzenie kwalifikacji (znajdujące się w aktach administracyjnych sprawy), są podane jako telefony kontaktowe firmy P. i widnieje tam osoba kontaktowa W. przy dziale handlowym i sprzedaży. Powyższe uprawdopodabnia, w ocenie WSA w Warszawie, że wnioskodawca posiada zatrudnienie, pomimo złożenia oświadczenia o odmiennej treści.

Na powyższe postanowienie Sądu I instancji W. P.wniósł zażalenie z dnia 7 grudnia 2015 r.

Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie skarżący zarzucił naruszenie art. 246 § 1 p.p.s.a., poprzez wadliwe przyjęcie, że nie jest możliwe przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, podczas gdy zrealizował on wszystkie przesłanki przyznania tego prawa. Wniósł on jednocześnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia WSA w Warszawie w całości i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym.

W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że w wyniku wezwania go do podania szczegółowych danych wskazał on, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, nie uzyskuje dochodów ani z prowadzenia działalności gospodarczej ani z tytułu prac dorywczych, nie posiada konta bankowego, nie ponosi kosztów związanych z utrzymaniem mieszkania a utrzymuje się z pomocy rodziny, głównie matki. Odnosząc się do stwierdzenia Sądu I instancji, że nie jest mu wiadome, kto jest właścicielem mieszkania wskazanego jako adres do doręczeń w niniejszej sprawie, skarżący podniósł, że WSA w Warszawie nigdy nie zobowiązał go do podania takiej informacji, a jedynie do wskazania gdzie mieszka i jakie ponosi z tego tytułu koszty. Odnosząc się do zarzutu WSA w Warszawie, odnośnie do niepodania kwoty ponoszonych wydatków, skarżący wskazał, że skoro nie ma żadnych dochodów to nie ma wydatków. Żywi go rodzina, a doraźna pomoc polega na zapewnianiu jedzenia i przedmiotów niezbędnych do życia, bez środków finansowych. Skarżący odniósł się również do argumentacji Sądu I instancji odnośnie do nieprzedstawienia przez niego zaświadczenia o posiadaniu statusu bezrobotnego. Wyjaśnił, że został zobowiązany do wskazania czy jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku czy też z przyznanym takim prawem. WSA w Warszawie nigdy nie zobowiązał go do przedstawienia takiego zaświadczenia, a zwrot "ew. do nadesłania zaświadczenia" pozostawia mu dowolność w tym zakresie. WSA w Warszawie nie zobowiązywał również W. P. (w jego ocenie) do złożenia zaświadczenia z urzędu skarbowego o nieosiąganiu dochodów, a z czego Sąd I instancji czyni mu zarzut w uzasadnieniu postanowienia z dnia 25 listopada 2015 r.

Odnośnie do twierdzeń WSA w Warszawie co do posiadania zatrudnienia przez wnioskodawcę w firmie P., pomimo złożenia oświadczenia o odmiennej treści, skarżący wyjaśnił, że w przeszłości pomagał rodzinie odbierając telefony w zamian za pomoc żywnościową, wyjaśniając jednocześnie, że nie jest w takiej firmie zatrudniony, nie jest właścicielem tych numerów ani stroną umowy o usługi telekomunikacyjne.

W ocenie skarżącego rzetelnie przedstawił on swoją sytuację materialną, wskazując wszystkie okoliczności, do wskazania których wezwał go sąd. Argumentuje on ponadto, że formularz pomocy prawnej pozostawia miejsce na oświadczenia, a w przypadku zobowiązania go do złożenia konkretnych dokumentów wykonałby takie zobowiązanie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

W świetle powołanego wyżej przepisu należy przyjąć, że – jak słusznie zauważył Sąd I instancji - to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy. Jest on zatem zobligowany przedstawić w sposób czytelny swój stan finansowy. Podkreślenia przy tym wymaga, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe.

W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych i stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, na wezwanie sądu jest ona obowiązana złożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów i stanu rodzinnego (art. 255 ppsa). Obowiązek przeprowadzenia takiego postępowania, wynikający z art. 255 p.p.s.a., jest nałożony na sąd w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku o przyznanie prawa pomocy przez stronę postępowania budzą jakiekolwiek wątpliwości (tak, J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. 5, Wa-wa 2012, s. 648).

Przenosząc powyższe ogólne rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy należy uznać, że WSA w Warszawie zasadnie uznał oświadczenie W. P. zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy za niewystarczające do ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych w sytuacji, gdy wnioskodawca stwierdził jedynie, że żyje samotnie, nie posiada żadnego majątku oraz dochodu. Zdawkowe przedstawienie przez skarżącego jego sytuacji finansowej czyniło zasadnym wezwanie go do złożenia dodatkowego oświadczenia. Zarządzeniem WSA w Warszawie z dnia 30 lipca 2015 r. wezwano skarżącego do podania: źródeł utrzymania; wskazania, czy uzyskuje on dochody z działalności gospodarczej; jeśli tak, w jakiej wysokości; wskazania, czy uzyskuje dochody z tytułu wynagrodzenia za pracę; jeżeli tak, należy wskazać wysokość wynagrodzenia; wskazania, czy jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, czy też ma przyznany zasiłek i ew. nadesłanie stosownego zaświadczenia z urzędu pracy; wskazania, czy podejmuje prace dorywcze, sezonowe, z tytułu umów o dzieło, zlecenia itp., jeżeli tak, jakiej wielkości dochody uzyskuje z tego tytułu; wskazania, gdzie mieszka (dom/mieszkanie) i jakie ponosi koszty z tym związane; nadesłania wyciągów z rachunku bankowego z okresu ostatnich trzech miesięcy; podania wysokości miesięcznych wydatków; wskazania, czy korzysta z finansowej pomocy rodziny lub ze świadczeń z pomocy społecznej (jeżeli tak, jakiej wysokości jest to pomoc bądź świadczenia).

W odpowiedzi na ww. pismo skarżący nadesłał kolejny formularz. Wskazał w nim, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, nie uzyskuje dochodów ani z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, ani za pracę, nie podejmuje też prac dorywczych. Oświadczył, że nie posiada rachunku bankowego, nie ponosi kosztów związanych z utrzymaniem mieszkania, jako źródło utrzymania wskazał pomoc rodziny (głównie matki).

Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę w tym miejscu, że zarządzenie WSA w Warszawie z dnia 30 lipca 2015 r., mające na celu podanie przez skarżącego dodatkowych wyjaśnień, winno być precyzyjne i jasno określać uzupełnienia jakich informacji i jakich dokumentów domaga się Sąd celem ustalenia sytuacji majątkowej skarżącego. Nie może Sąd I instancji czynić zarzutu skarżącemu (co zasadnie podnosi on w zażaleniu), że nie jest mu wiadome, kto jest właścicielem mieszkania wskazanego jako adres do doręczeń w niniejszej sprawie, gdyż zarządzenie z dnia 30 lipca 2015 r. nie zawierało wezwania do nadesłania tej informacji. Taka sama sytuacja ma miejsce odnośnie do uwagi Sądu I instancji, że skarżący nie przedstawił zaświadczenia z urzędu skarbowego o nieosiąganiu dochodów. Natomiast wezwanie do wskazania, czy skarżący jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, czy też ma przyznany zasiłek i ew. nadesłanie stosownego zaświadczenia z urzędu pracy zostało sformułowane na tyle nieprecyzyjnie, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że również w tym przypadku nie można przyjąć, że skarżący nie dopełnił tego obowiązku (podał on, że jest bezrobotny, bez prawa do zasiłku). Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że choć to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, to wezwanie sądu do nadesłania dodatkowych informacji odnośnie do stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy winno być na tyle precyzyjne, aby nie budziło wątpliwości wnioskodawcy co do jego zakresu. Oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie może również uzasadniać nienadesłanie dokumentów, których przedstawienia nie zażądano.

Rozpatrując ponownie sprawę WSA w Warszawie zwróci również uwagę na trudności dowodowe w wykazaniu sytuacji majątkowej skarżącego w przypadku nieposiadania przez niego konta, majątku oraz dochodu, utrzymującego się, wedle oświadczenia, z pomocy rodziny. Jednocześnie Naczelny Sąd Administracyjny nie przesądza, czy uwzględnienie wspomnianych uwag spowoduje przyznanie prawa pomocy w całości ale kwestie te powinny być rozważone przy wydawaniu orzeczenia przez Sąd I instancji, łącznie z ewentualnym okresem zatrudnienia skarżącego jako kierowcy i uzyskanymi w związku z tym dochodami w okresie poprzedzającym utratę uprawnień, w tym kwestią własności samochodu osobowego, którym się wówczas poruszał. WSA w Warszawie zbada również okoliczność prowadzenia przez skarżącego działalności gospodarczej pod firmą P.

W tym stanie rzeczy na podstawie art. 197 § 2 w związku z art. 185 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.