Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) Sędziowie sędzia WSA Joanna Brzezińska asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 października 2022 r. sprawy ze skargi K. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta M. B. nr [...] z dnia [...] marca 2022 r.; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz K. C. kwotę [...]([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Decyzją Prezydenta Miasta Bydgoszczy nr 58352/21 z dnia 07.12.2021 r. odmówiono K. C., zwanemu dalej: "skarżący" lub "strona", przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką R. C.. Przyczyną odmowy świadczenia było niespełnienie przesłanki art. 17 ust. 1 b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2020 r. poz. 111), zwaną dalej: "u.ś.r.", wskutek powstania niepełnosprawności matki strony po okresie dzieciństwa.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją nr SKO-4111/2148/2021 z dnia 17.01.2022 r. po rozpatrzeniu odwołania strony uchyliło zaskarżoną decyzją w całości i sprawę przekazało do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu ww. decyzji, wskazano, że należy wziąć pod uwagę treść i skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21.10.2014 r., sygn. akt K 38/13, w którym zakwestionowano konstytucyjność ww. przepisu w zakresie, w którym różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Jednocześnie organ odwoławczy zwrócił uwagę na fakt pobierania przez skarżącego renty z tytułu czasowej niezdolności do pracy na okres od 25.09.2021 r. do 31.03.2022 r. (w istocie skarżący pobierał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy – uwaga Sądu) i powołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26.06.2019 r., w którym stwierdzono, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit.a u.ś.r., jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji, w zakresie w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Organ odwoławczy wskazał jednak, że warunkiem niezbędnym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest dokonanie przez skarżącego wyboru jednego ze świadczeń, tj. renty lub świadczenia pielęgnacyjnego, zgodnie z art. 27 ust. 5 u.ś.r., co powinno zostać zrealizowane złożeniem wniosku do organu rentowego o uchylenie renty na podst. art. 155 kpa, w przypadku wyboru świadczenia pielęgnacyjnego.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Prezydent Miasta Bydgoszczy decyzją z dnia 10 marca 2022 r., na podstawie art. 17 u.ś.r., § 2, § 3, § 10 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1466), zwanego dalej: "rozporządzeniem", odmówił adresatowi decyzji, którym był skarżący, przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną R. C..

W uzasadnieniu powyższej decyzji ustalono, że:

1/ skarżący sprawował opiekę nad niepełnosprawną matką R. C. od 2017 r. do dnia [...].02.2022 r., tj. do dnia jej śmierci;

2/ zamieszkiwał wspólnie z matką w Bydgoszczy;

3/ w związku z koniecznością sprawowania całodobowej opieki nad niepełnosprawną matką skarżący zrezygnował z zatrudnienia od 07.04.2020 r.;

4/ w okresie od 07.04.2020r. do 29.09.2020r. skarżący był uprawniony do pobierania zasiłku chorobowego, a następnie w okresie od 30.09.2020r. 24.09.2021 r. pobierał świadczenie rehabilitacyjne;

5/ skarżący jest uprawniony do renty rodzinnej z tytułu częściowej niezdolności do pracy;

6/ orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS nr akt 004217064 z dnia 15.11.2019 r. matka strony została uznana za osobę trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji; jako datę powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji wskazano, "istniała na dzień 01.10.2019 r." ;

7/ Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności orzeczeniem nr 88395 z dnia 13.02.2019 r. zaliczył R. C. do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym na stałe; w ww. orzeczeniu wskazano, iż "nie da się ustalić" od kiedy istnieje niepełnosprawność, natomiast ustalony (znaczny) stopień niepełnosprawności datuje się od 13.12.2016 r.;

8/ osoba wymagająca opieki była wdową.

Przyczyną odmowy świadczenia było niespełnienie przesłanki art. 17 ust. 1 b u.ś.r., wskutek powstania niepełnosprawności matki strony po okresie dzieciństwa.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący zaskarżając ją w całości, wniósł o jej uchylenie w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia.

Strona zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r.. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bydgoszczy decyzją z dnia 9 maja 2022 r., na podstawie art. 1 ust. 1, art. 2, art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021r., poz. 735), zwanej dalej: "kpa", utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Powyższe rozstrzygnięcie organ odwoławczy oparł o następujące ustalenia i rozważania:

Kolejny raz organ odwoławczy wskazał, iż Trybunał Konstytucyjny w ww. wyroku z dnia 21 października 2014 r., K 38/13, orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta zaś w przedmiotowej sprawie jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie różnicującym prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia, określone w art. 17 u.ś.r., z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została uznana za niekonstytucyjną.

Organ I instancji nie respektując powyższego, powiela zakwestionowaną wykładnię treści art. 17 ust. 1 b u.ś.r., co stanowi nieuzasadnioną polemikę z organem II instancji.

W powołanej decyzji Kolegium z dnia 17 stycznia 2022 r., organ odwoławczy wskazał skarżącemu, że przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji pobierania przez w/w renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, stanowi negatywną przesłankę uniemożliwiającą realizację wniosku strony i pouczył o konieczności wyboru jednego ze świadczeń - w sytuacji pobierania świadczenia niższego - to jest w niniejszej sprawie renty.

Do dnia śmierci matki - [...].02.2022 r., skarżący pobierał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, przyznaną mocą decyzji ZUS, Oddział w Bydgoszczy z dnia 15 listopada 2021 r. , Nr 1/10/004238937, na okres od 25 września 2021 r. do 31 marca 2022.

Pomimo pouczenia strony o konieczności uchylenia decyzji orzekającej o przyznaniu w/w renty z tytułu czasowej niezdolności do pracy w decyzji tut. Kolegium z dnia 17 stycznia 2022 r., w/w nie uczynił zadość wskazaniom organu odwoławczego i nie wystąpił z wnioskiem do ZUS, o uchylenie wskazanej wyżej renty.

Organ odwoławczy wskazał na istotę wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17 Trybunał Konstytucyjny mocą którego Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Istotę powyższego wyroku zawarł Naczelny Sąd Administracyjny w swoim wyroku z dnia 10 sierpnia 2020 r., Sygn. akt I OSK 487/20, dlatego organ odwoławczy przytoczył obszerna część rzeczonego wyroku, w którym NSA wskazał że:

"Wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób mających ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w chwili wejścia w życie u.ś.r. było uzasadnione, gdy ówczesna wysokość tego świadczenia była niższa od przyznanej renty. Odwrócenie relacji ekonomicznych świadczenia pielęgnacyjnego i renty musi wiązać się z realizacją celu tego przepisu i nie może stawiać osoby pobierającej rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy w sytuacji ekonomicznie gorszej niż byłaby wówczas, gdyby nie posiadała ustalonego prawa do tej renty. Przyjęcie w przedmiotowej sprawie odmiennego poglądu skutkowałoby naruszeniem konstytucyjnej zasady równości. Obowiązkiem organów władzy publicznej jest dokonywanie prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Prowadząc ponownie postępowanie w sprawie, w przypadku braku regulacji ustawowej regulującej powstałe zagadnienie, organy umożliwią wnioskodawczym dokonanie wyboru preferowanego świadczenia i pouczą o możliwości wystąpienia do organu rentowego z wnioskiem o uchylenie decyzji w przedmiocie przyznania renty w trybie art. 155 kpa".

W wyroku z 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 17 ust. 5 pkt 1 lit, a uśr w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny wskazał, że osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym, która ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, może (...) faktycznie pracować. Co istotne, nie istnieją również legislacyjne przeciwwskazania do tego, aby podejmowała ona zatrudnienie. Wobec takich osób ustawodawca przewidział jedynie mechanizm zapobiegający pobieraniu przez nie świadczenia. Mechanizm ten polega na zmniejszeniu lub zawieszeniu renty w przypadku osiągnięcia określonego przychodu, według zasad wynikających z art. 103-106 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W konsekwencji, "wyłączenie przez ustawodawcę możliwości uzyskania przez opiekuna-rencistę świadczenia pielęgnacyjnego, a przez to również obarczenie rodziny osoby niepełnosprawnej kosztami związanymi z opieką nad osobą niepełnosprawną oraz pozbawienie w tym zakresie niepełnosprawnego członka rodziny pomocy socjalnej, stanowi nieproporcjonalne i nieuzasadnione różnicowanie. Brak jest podstaw do wykluczenia z pobierania świadczenia osób, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną z tego tylko względu, że mają one przyznane prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.".

W przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną - taka regulacja znajduje się w przepisie art. 27 ust. 5 u.ś.r., gdzie wskazano, że w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia rodzicielskiego, pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego, dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10 lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z 4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną - także w przypadku, gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami. Zbieg uprawnień do świadczeń uregulowany jest również w art. 95 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie, wypłaca się jedno z tych świadczeń - wyższe lub wybrane przez w zainteresowanego, przy czym przepisy każdej z ustaw regulują zbieg świadczeń przyznawanych na podstawie tych ustaw, ewentualnie wyraźnie wskazanych przepisów (por. art. 27 ust. 5 pkt 5 uśr czy art. 96 ustawy o emeryturach i rentach z FUS), wypłacanych przez organy określone w każdej z tych ustaw. Pomimo zaś braku przepisów wyraźnie regulujących kwestię zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i świadczeń emerytalno-rentowych, również świadczeń emerytalno-rentowych rolników, mając na uwadze konstytucyjne zasady równości i niedyskryminacji wyrażone w art. 32 Konstytucji RP, przyjąć należy, że Emeryt/rencista, który spełnia warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ma prawo wybrać korzystniejsze dla siebie świadczenie. Wybór ten może zrealizować przez złożenie wniosku o zawieszenie prawa do emerytury/renty skutkujące wstrzymaniem wypłaty świadczenia, co jak już wyżej wskazano, eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit, a uśr (por. wyrok NSA z 24 lutego 2021 r., I OSK 2511/20)".

Odwołujący nie zawiesił pobieranej renty ani nie wystąpił do organu rentowego o uchylenie decyzji przyznającej rentę z tytułu czasowej niezdolności do pracy w okresie sprawowania opieki nad chorą matką, co uniemożliwia organowi orzekającemu odmienne rozstrzygnięcie.

W skardze złożonej do Sądu, powyższą decyzję skarżący zaskarżył w całości, wnosząc o jej uchylenie w całości, wraz z poprzedzającą ją decyzją organu I instancji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a, u.ś.r., poprzez jego zastosowanie mimo derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26.06.2019 sygn. akt. SK 2/17.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że w związku z ww. orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, fakt pobierania świadczenia rentowego przez skarżącego nie stanowi w obecnym stanie prawnym negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 26.06.2019 sygn. akt. SK 2/17 orzekł niezgodność art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a, u.ś.r., z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W punkcie II wyroku Trybunał orzekł utratę mocy obowiązującej tego przepisu we wskazanym wyżej zakresie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. Wyrok opublikowany został w dniu 08.07.2019, a więc skutek derogacyjny wyroku nastąpił z dniem 09.01.2020. Od tego dnia przesłanka negatywna w postaci pobierania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Podniesiono, że pogląd o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego po zawieszeniu prawa do renty lub emerytury nie powinien mieć zastosowania w niniejszej sprawie w związku ze stwierdzeniem niekonstytucyjności art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a, u.ś.pr., w zakresie wskazanym powyżej, ponieważ na ten moment nie istnieje przepis prawa, który stwierdzałby, że niemożliwe jest jednoczesne pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego i renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy (skarżącemu chodziło zapewne o rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy – uwaga Sądu).

Wywodzono, że zawieszenie wypłaty renty stanowiłoby naruszenie uprawnień skarżącego w zakresie przychodów jakie może osiągać będąc do tej renty uprawnionym. Zgodnie z art. 104 ustawy o emeryturach i rentach mógłby on, gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, osiągać przychód na poziomie 3960,20 zł zanim w ogóle doszłoby do zmniejszenia kwoty wypłacanej mu renty lub 7354,50 zł zanim renta zostałaby mu zawieszona.

W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje:

Na wstępne wyjaśnić należy, iż sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs? ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.). Zgodne z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Skarga okazała się zasadna.

Ocena zaskarżonej decyzji przeprowadzona w zakresie wynikającym z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329); dalej zwaną: "p.p.s.a.", doprowadziła Sąd do stanowiska, że w toku postępowania administracyjnego uchybiono prawu materialnemu oraz procesowemu, w sposób uzasadniający uwzględnienie skargi.

Zagadnienie przesłanek do przyznania wnioskowanego przez skarżącego świadczenia regulują materialnoprawne przepisy u.ś.r., w szczególności art. 17 tej ustawy. Stosownie do treści art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Świadczenie przyznawane jest w celu zrekompensowania osobom zdolnym do pracy kosztów związanych z decyzją o rezygnacji z zatrudnienia, w szczególności utraconych przez nie dochodów (zob. B. Chludziński w: P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, Lex el. 2021).

Z akt administracyjnych przedłożonych do sprawy wynika, iż postępowanie zostało wszczęte na wniosek strony złożony w dniu 6.10.2021 r. (karta nr 14 oraz 18 akt administracyjnych), do którego przedłożono orzeczenie z 25.10.2005 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności matki skarżącego która orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Bydgoszczy była zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności na stałe od dnia 13 grudnia 2016 r., t.j. od 75 roku życia (karta nr 3,11,13 akt administracyjnych). Bezspornym było, że [...] lutego 2022 r., matka skarżącego zmarła.

Akta zawierają oświadczenie skarżącego o opiece nad matką wraz z kwestionariuszem z wyszczególnionymi czynnościami opiekuńczymi (k. 15 ww. akt), lecz w sprawie nie został przeprowadzony wywiad na podst. art. 23 ust. 4e u.ś.r., ani inne dowody, celem weryfikacji oświadczenia strony, co do faktu opieki nad matką i jej intensywności. Wskutek powyższego brak jest obiektywnych ustaleń w jakim zakresie sprawowanie opieki przez stronę nad matką uniemożliwiało jej podjęcie zatrudnienia, co w kontekście treści art. 17 ust. 1 u.ś.r., stanowi brak wyjaśnienia istotnych okoliczności w zakresie przesądzenia, czy charakter opieki skarżącego nad matką wyklucza podjęcie przez skarżącego zatrudnienia. Wskutek powyższego organy obu instancji naruszyły przepisy art. 7, 77 § 1 oraz 80 kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w Bydgoszczy, decyzją z dnia 15.11.2021 r., wobec – jak stwierdzono w ww. decyzji – orzeczenia lekarza orzecznika ZUS okresowej częściowej niezdolności do pracy do 31.03.2022 r., przyznał skarżącemu rentę od 25.09.2021 r. do 31.03.2022 r. Organ odwoławczy ww. rentę utożsamił z rentą z tytułu częściowej niezdolności do pracy, choć w tytule renty brak takiego określenia. W ocenie Sądu należało ustalić w sposób niewątpliwy, czy przyznana stronie renta ma w rzeczywistości charakter renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Powyższe zaniechanie stanowi podobne uchybienie procesowe, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Rozpoznając niniejszą sprawę stwierdzić należy, że organy obu instancji przyjęły odmienne uzasadnienia swych stanowisk w zakresie odmowy wnioskowanego świadczenia. Organ I instancji stanął na stanowisku, że występuje negatywna przesłanka do przyznania świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. Organ odwoławczy zanegował powyższe stanowisko, stwierdzając, że wykładnia ww. przepisów dokonana w decyzji pierwszoinstancyjnej jest wadliwa. W obszernych wywodach wskazał prawidłową wykładnię art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r., z którą Sąd w pełni się zgadza a wywody organu odwoławczego w tym zakresie czyni swoimi.

Odmiennie Sąd ocenił natomiast zaprezentowaną przez organ odwoławczy wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Jakkolwiek organ ten trafnie uznał, że powyższy przepis nie stanowi bezwzględnej przesłanki odmowy wnioskowanego świadczenia w przypadku otrzymywania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, to jednak organ odwoławczy niezasadnie uznał, że warunkiem koniecznym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest uchylenie prawa do ww. renty i argumentował, że w sytuacji nieprzedłożenia przez stronę decyzji w przedmiocie uchylenia tego prawa, nie zaszły przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia.

Uzasadnieniem więc dla odmowy świadczenia pielęgnacyjnego była w ocenia organu odwoławczego okoliczność, że pomimo pouczenia skarżącego o konieczności uchylenia decyzji orzekającej o przyznaniu renty z tytułu czasowej niezdolności do pracy (organowi odwoławczemu chodziło zapewne o rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy – uwaga Sądu), które to pouczenie miało miejsce w decyzji ww. organu z dnia 17 stycznia 2022 r., skarżący nie uczynił zadość wskazaniom organu odwoławczego i nie wystąpił z wnioskiem do ZUS, o uchylenie wskazanej wyżej renty.

Wobec powyższych twierdzeń organu odwoławczego należy wyjaśnić, że nawet hipotetycznie przyjmując zasadność rozumowania organu odwoławczego, co do istnienia przeszkody prawnej w postaci przysługującej renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w otrzymaniu świadczenia pielęgnacyjnego, poczynione przez organ odwoławczy pouczenie strony nie może być uznane za wystarczające i skuteczne. Pomijając już, po pierwsze, brak wyjaśnienia, że strona spełnia wszystkie niezbędne warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a jedyną przeszkodą do tego jest pobieranie przez nią świadczenia wskazanego w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. (co w świetle braku wywiadu wskazuje na brak możliwości ustalenia takiej okoliczności), po drugie, brak wskazania terminu oczekiwania organu na ową czynność strony, po trzecie, brak zaopatrzenia ww. pouczenia w rygor odmowy świadczenia (pouczenie, że w razie niedostarczenia żądanej decyzji zostanie wydana decyzja odmowna), to za wadliwe należało uznać przede wszystkim pouczenie o konieczności całkowitej rezygnacji z renty, tj. jej uchylenie. Kierując się logiką wywodów organu odwoławczego, co do istnienia przeszkody w postaci otrzymywania renty, wystarczającym byłoby przedłożenie decyzji o zawieszeniu prawa do renty. To mylne pouczenia mogło mieć wpływ na decyzję strony o braku złożenia wniosku o uchylenie renty, co z kolei mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ tymczasem powinien czuwać z urzędu nad przestrzeganiem zasad postępowania administracyjnego, a w tym nad zasadą informowania stron, wyrażoną w art. 9 kpa, z której wynika obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Ponadto, zgodnie z art. 7, 77 § 1, 80 oraz 107 § 1 pkt 6 kpa, na organach przed wezwaniem do złożenia wymaganej decyzji o wstrzymaniu wypłaty ciąży obowiązek ustalenia, czy w realiach danej sprawy wezwanie jest celowe.

Niezależnie od znaczenia dla niniejszej sprawy ww. wadliwej czynności procesowej organu odwoławczego, zawartej w uzasadnieniu jego decyzji z dnia 17.01.2022 r., należy stwierdzić, że Sąd uwagi powyższe poczynił niejako na marginesie sprawy by jednak nie przejść do porządku nad wskazanymi uchybieniami procesowymi, zaznaczając, że w warunkach przedmiotowej sprawy powyższe pouczenie strony było zbędne.

Powracając jednak do istoty sporu, która sprowadziła się do rozstrzygnięcia zagadnienia właściwej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., a mianowicie tej, którą przyjął organ odwoławczy, czy też wskazanej przez stronę, należy przytoczyć treść omawianego przepisu.

Przepis ten stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.

Regulacja ww. przepisu była przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17, w punkcie I stwierdził, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, zaś w punkcie II stwierdził, że przepis wymieniony w części I, w zakresie tam wskazanym, traci moc obowiązującą po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Powyższy wyrok opublikowany został dnia 8 lipca 2019 r. w Dzienniku Ustaw pod poz. 1257, w związku z czym od dnia 9 stycznia 2020 r. norma prawna wyrażona w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a, u.ś.r., musi być odczytywana w ten sposób, iż zawarte w niej wyłączenie przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego osobom posiadającym ustalone prawo do wskazanych w tym przepisie świadczeń, nie obejmuje sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Zestawienie treści przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ww. ustawy i sentencji wyroku o sygn. akt SK 2/17 nie pozostawia w tym zakresie żadnych wątpliwości. Oznacza to wyeliminowanie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a, u.ś.r., w części uniemożliwiającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom częściowo niezdolnym do pracy z obrotu prawnego, albowiem zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, a skutkiem prawnym stwierdzenia niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją RP jest utrata mocy obowiązującej tego aktu.

Na gruncie stanu faktycznego niniejszej sprawy nie jest przy tym konieczne czynienie rozważań dotyczących kwestii obowiązywania spornej regulacji w okresie pomiędzy ogłoszeniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego a upływem wskazanego w nim terminu odroczenia utraty mocy obowiązującej sprzecznej z Konstytucją regulacji.

Z uwagi na brak jakiegokolwiek innego przepisu szczególnego regulującego sytuację prawną osób sprawujących opiekę, które mają ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w zakresie przysługiwania im uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, jak też przepisów uzależniających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od sytuacji majątkowej osoby uprawnionej, względnie braku osiągania przez nią dochodów ze źródeł innych niż zatrudnienie lub inna praca zarobkowa bądź źródła wskazane w art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r., uznać należy, iż osoby mające ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach ogólnych, to jest po spełnieniu wymogów wynikających z art. 17 ust. 1 u.ś.r. (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2022 r., sygn. akt I OSK 2052/21).

Ponadto zauważenia wymaga, że Trybunał Konstytucyjny w ww. wyroku z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17 odroczył utratę mocy obowiązującej uznanego za niekonstytucyjny przepisu o sześć miesięcy uznając, że wydanie orzeczenia stwierdzającego niezgodność zaskarżonego przepisu z Konstytucją RP będzie skutkowało koniecznością poczynienia przez Skarb Państwa znacznych nakładów, które nie zostały ujęte w obowiązującej ustawie budżetowej. W ocenie bowiem Trybunału Konstytucyjnego w związku z utratą mocy obowiązującej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych potencjalnie nieodzowna stać się miała wypłata świadczenia pielęgnacyjnego osobom znajdującym się w tożsamej sytuacji jak skarżący. Jednak pomimo upływu wskazanego wyżej terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego, prawodawca nie wprowadził w ustawie o świadczeniach rodzinnych jakichkolwiek regulacji ograniczających wysokość świadczenia pielęgnacyjnego dla osób sprawujących opiekę a mających ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Nadmienić również wypada, że nie dodał także świadczenia pielęgnacyjnego do katalogu świadczeń, które powodują automatyczne zmniejszenie (zawieszenie) emerytur i rent – zob. art. 104 (zwłaszcza art. 104 ust. 6) ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz. U. z 2022 r. poz. 504 z późn. zm./ (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2022 r., sygn. akt I OSK 2052/21).

W świetle powyższego nie jest zasadne stanowisko organu odwoławczego, że warunkiem koniecznym przyznania wnioskowanego świadczenia jest uprzednie rezygnacja z prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Orzecznictwo w przypadku otrzymywania renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, emerytury, czy też innych świadczeń wskazanych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. zajęło stanowisko, że w tej sytuacji warunkiem otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego jest zawieszenie ww. świadczeń wskazanych w ww. przepisie. Orzecznictwo wypracowało powyższe stanowisko w sytuacji wprowadzonej przez ustawodawcę przeszkody do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, określonej w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. przy zastosowaniu wykładni pozajęzykowych ww. przepisu, likwidując rygoryzm tej regulacji. Inną natomiast jest sytuacja, kiedy w obrocie prawnym brak jest regulacji (wskutek ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego), która uniemożliwia przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na otrzymywanie przez wnioskodawcę renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Zaniechanie ustawodawcy w zakresie wprowadzenia mechanizmów uniemożliwiających pobieranie dwóch świadczeń jednocześnie (renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i świadczenia pielęgnacyjnego) stanowi w istocie świadome uprzywilejowanie przez prawodawcę tych wnioskodawców, którzy pobierają ww. rentę. W takiej sytuacji brak jest argumentów prawnych na odebranie tak zaakceptowanej przez prawodawcę korzyści. Musiałoby się to dokonać wskutek prawotwórczego aktu sądu likwidującego uprawnienia obywatela, które gwarantują mu w sposób jednoznaczny przepisy prawa, do czego Sąd nie jest uprawniony. Skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego są jednoznaczne. Utraciła moc regulacja czyniąca prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy (opiekuna) negatywną przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Innymi słowy, uprawniony do takiej renty ma po prostu prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Za taki stan rzeczy ponosi odpowiedzialność prawodawca. Należy więc przyjąć, że obecnie uprawnienia takich osób wynikają wprost z zestawienia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., z sentencją wyroku o sygn. akt SK 2/17 (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2022 r., sygn. akt I OSK 2052/21; por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 25 listopada 2020 r., sygn. akt: II SA/Gl 727/20; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 19 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Gl 603/22; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 23 marca 2022 r., sygn. akt: II SA/Po 665/21 oraz wyrok WSA w Poznaniu z dnia 7 września 2022 r., sygn. akt: 477/22).

W świetle powyższych rozważań organ odwoławczy naruszył prawo materialne w sposób mogący mieć wpływ na wynik sprawy. W sytuacji bowiem, kiedy potwierdzi się okoliczność sprawowania opieki przez skarżącego nad niepełnosprawną matką do jej śmierci, której zakres i intensywność uniemożliwił mu podjęcie pracy zarobkowej, jak też potwierdzi się okoliczność, że skarżący pobierał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, to zajdą przesłanki do przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego. Dotychczasowe ustalenia faktyczne i zgromadzone dowody okoliczności tych nie stwierdzają w stopniu niewątpliwym. Brak wywiadu i ewentualnie innych dowodów podjętych z urzędu uniemożliwia weryfikację pisemnego oświadczenia strony. Brak też dokumentu świadczącego jednoznacznie o przyznaniu renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

W konsekwencji powyższego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz c p.p.s.a., orzeczono jak w pkt 1 wyroku, a o kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 1 i 2 p.p.s.a.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ zastosuje się do oceny i wskazań wynikających z powyższych rozważań.