Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 13 września 2024 r. sprawy ze skargi J. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 14 marca 2024 r. nr SKO.PŚS/41.5/521/2024/3537 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 11 stycznia 2024 r. nr [...].

Prezydent Miasta S. (dalej: organ I instancji) decyzją z dnia 11 stycznia 2024 roku, nr: [...], działając na podstawie art. 30 ust. 1 i in. ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (obecnie t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 323 - dalej: u.ś.r.), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku - Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 - dalej: k.p.a.) i in. uznał że, kwoty wypłacone J. D. (dalej: strona, skarżąca) za okres od 1 września 2021 roku do 30 listopada 2023 roku w wysokości 5.827,68 zł były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi. Jednocześnie organ I instancji zobowiązał stronę do zwrotu tych środków wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.

W treści uzasadnienia wskazano, że wskutek wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności dziecka, które obowiązywało od dnia [...] roku, ważność utraciło uprzednio wydane orzeczenie o niepełnosprawności z dnia [...] roku. Oznacza to, że decyzja z dnia [...] roku wygasła z dniem [...] roku, a zasiłek pielęgnacyjny ustalony na podstawie decyzji z dnia [...] roku nie przysługuje od 1 września 2021 roku. Tym samym zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za okres od 1 września 2021 roku do 30 listopada 2023 roku w łącznej kwocie 5.827,68 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi, gdyż został wypłacony mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła strona wyrażając swe niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia i wskazała, że w dniu [...] roku zostało wydane nowe orzeczenie o niepełnosprawności dla jej syna. Zarówno na podstawie pierwszego jak i następnego orzeczenia należny jest zasiłek pielęgnacyjny. Podniosła, że fakt niezgłoszenia wydania nowego orzeczenia i dostarczenia go w odpowiednim terminie nie był celowy. W tym okresie przebywała z synem kilkukrotnie w szpitalach w całej Polsce. Stała opieka nad dzieckiem, pobyty w szpitalach i trudny okres pandemii uniemożliwił jej przekazanie w terminie nowego orzeczenia o niepełnosprawności.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: SKO) decyzją z dnia 14 marca 2024 roku, nr SKO.PŚS/41.5/521/2024/3537, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji SKO wskazało, iż organ I instancji słusznie zażądał zwrotu od strony nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 września 2021 roku do 30 listopada 2023 roku w wysokości 5.827,68 zł (27 miesięcy x 215,84 zł), gdyż na podstawie decyzji z dnia [...] roku małoletni syn strony miał przyznane prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Orzeczenie takie zostało wydane w dniu [...] roku, tak więc od dnia 1 września 2021 roku brak było podstaw do pobierania ww. środków na podstawie dotychczasowej decyzji.

Skargę na powyższą decyzję złożyła strona. W jej treści wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podniosła, że nie miała świadomości niesłusznego pobierania świadczenia. Powtórzyła argumentacje z odwołania. Dodała, że w trakcie trwania epidemii były przedłużane decyzje uprawniające do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego. Skomplikowanie stanu prawnego oraz złożoność wprowadzonych w trakcie epidemii regulacji sprawiają problemy interpretacyjne. Dlatego też zrozumiała, że celem wprowadzenia szczególnych przepisów na czas epidemii i zagrożenia epidemiologicznego, było przedłużenie ważności orzeczeń o niepełnosprawności. Nie miała świadomości niesłusznie pobieranego świadczenia.

W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując twierdzenia zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2024 roku, poz. 935 – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.

Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem.

Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 §1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 §1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 §1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona.

Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W świetle ust. 2 pkt 1 tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m. in. świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Z kolei ust. 8 tej regulacji wskazuje, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.

W wyroku WSA w Gliwicach z dnia 12 stycznia 2022 r., sygn. II SA/Gl 1269/21, wskazano, z czym tut. Sąd zgadza się, że zachodzi konieczność rozróżniania pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". W tym nurcie orzecznictwa wskazuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania).

Organy w tym kontekście wskazują, że prawo do zasiłku jw. zostało przyznane nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności.

W tym kontekście należy wskazać, że w świetle art. 6d ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (j.t. Dz. U. z 2024 r. poz. 44 z późn. zm.) utworzono Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, w którym przetwarza się dane dotyczące osób niepełnosprawnych. Z kolei według ust. 4a tego przepisu "Dane gromadzone w systemie udostępnia się, jeżeli stanowią one kryterium przyznania świadczenia albo ustawowe kryterium wydania dokumentu, następującym podmiotom: 1) organowi właściwemu, o którym mowa w art. 3 pkt 11 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (...), i wojewodzie - w celu weryfikacji danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia rodzinne, osób pobierających świadczenia rodzinne oraz członków ich rodzin (...)".

Organ ma zatem możliwość (a przynajmniej powinien mieć możliwość – por. art. 23b ust. 1 pkt 5, art. 23b ust. 4 u.ś.r.) weryfikacji bazy orzeczeń o niepełnosprawności. Z drugiej strony zaniedbał, by weryfikację taką ponawiać i wypłacał kolejne transze.

Należało zatem i tę okoliczność wziąć pod uwagę. Powyższe dane w rejestrze udostępniane są m. in. w celu "weryfikacji danych" dotyczących osób "pobierających świadczenia". Istnieje więc obowiązek tego rodzaju kierowany przez ustawodawcę wobec administracji publicznej. Chodzi bowiem o wydatkowanie środków publicznych. Jeśli istnieją możliwości techniczne konieczne jest weryfikowanie, czy nie odpadły przesłanki do wypłaty przyznanych środków finansowych.

Należy również zbadać, czy w okresie od wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności beneficjent miałby prawo otrzymywać ww. środki (gdyby złożono stosowny wniosek), a zatem, czy spełniał pozostałe przesłanki formalne.

Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu.

Wszystkie te uchybienia ww. przepisom postępowania, w tym art. 138 §1 pkt 1 k.p.a., stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a., przy odstąpieniu od dalej idącej kontroli prawidłowości zastosowania w niniejszej sprawie prawa materialnego, do której zmierzają niektóre zarzuty skargi. Stan faktyczny nie został bowiem prawidłowo ustalony, a kontrola zastosowania prawa materialnego następuje dopiero po ustaleniu rzeczywistego stanu faktycznego sprawy, w odniesieniu do którego mają znaleźć zastosowanie normy prawa materialnego w niewadliwie przeprowadzonym postępowaniu. Zatem kontrola przestrzegania przez organy administracyjne norm prawa materialnego może być przeprowadzona dopiero w ostatniej kolejności (zob. wyrok NSA z 10 lutego 1981 r., sygn. SA 910/80, ONSA 1981, nr 1, poz. 7; T. Woś [red.], Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 757 – 757).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe ustalenia, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu.

Treści rozstrzygnięcia Sąd nie przesądza, bowiem nie pozwalają na to niepełne ustalenia faktyczne i prawne.

Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.