Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Makuch Sędziowie WSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) Asesor WSA Magdalena Gawlikowska Protokolant starszy referent Paulina Grojec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi J. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 24 marca 2023 r. nr SKO.PS/4110/540/2022 w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję.

Decyzją z dnia 24 marca 2023 r. znak: SKO.PS/4110/540/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, działając na podstawie art. 61 ust 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2268, dalej: u.p.s.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U z 2023 r. poz. 775, dalej: k.p.a.), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Chełmka z dnia 6 lipca 2022 r. nr DPR.5027.11.6.2022 orzekającą o ustaleniu odpłatności dla J. F. (dalej: skarżący) za pobyt matki I. F. w Dom Pomocy Społecznej (DPS) w B.

Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Na podstawie decyzji z dnia 12 października 2015 r. nr [...] matka skarżącego została umieszczona w Domu Pomocy Społecznej w B.

Na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego ustalono, że matka skarżącego od dnia umieszczenia w DPS, tj. od 16 października 2015 r. nie posiadała środków finansowych, które pozwoliłyby jej na pokrycie w całości kosztów związanych z pobytem w Domu Pomocy Społecznej. Zgodnie z przeprowadzonymi w latach 2015 – 2019 wywiadami rodzinnymi ustalono, że matka skarżącego pobierała rentę rodzinną i dodatek pielęgnacyjny w łącznej kwocie od 1665,60 zł (w r. 2015) do 1789,84 zł (w r. 2019), których 70% dochodu nie umożliwiło pokrycia całej opłaty za pobyt w DPS w B.

Przedstawiając wyliczenia za poszczególne okresy pobytu matki skarżącego organ wyjaśnił, że zarządzeniem nr 14/2015 Starosty B. z dnia 18 lutego 2015 r. w sprawie ustalenia średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej w B. na rok 2015 (Dz. Urz. Woj. Małopolskiego z dnia 19 lutego 2015 r. poz. 897) średni miesięczny koszt utrzymania wynosił 2762,40 zł. Opłata wnoszona przez matkę skarżącego w wysokości 70% posiadanego dochodu, która została ustalona na podstawie przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego, zgodnie z wydaną decyzją nr 5027.8.4.2015 z dnia 29 października 2015 r. wynosiła 1165,92 zł. Opłata zastępczo wniesiona przez gminę Chełmek za okres od dnia 16 października 2015 r. do 31 października 2015 r. wynosiła 823.99 zł, a następnie w miesiącach listopad i grudzień 2015 r. opłata zastępczo wniesiona przez gminę Chełmek wyniosła po 1596.48 zł miesięcznie.

Na podstawie pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego w O. z dnia 1 lipca 2022 r. ustalono, że w 2014 r. skarżący osiągnął dochód w wysokości 57.084,07 zł. Zgodnie z art. 8 ust. 5 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej ustalono, że dochód skarżącego w 2014 r. wynosił 4757,01 zł miesięcznie i przekraczał 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, tj. 2103,00 zł (ustalone zgodnie z Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2021 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej; Dz.U. z dnia 15 lipca 2021 r. poz. 1296).

W związku z powyższym kwota odpłatności za pobyt matki w DPS w B. ustalona zgodnie z art. 61 ust. 2pkt 2a ustawy o pomocy społecznej w okresie od 16 października 2015 r. do 31 października 2015 r. wyniosła 274.66 zł, a w okresie od 1 listopada 2015 r. do 31 grudnia 2015 r. wyniosła 532.16 zł miesięcznie.

Na podstawie pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego w O. z dnia 11 lutego 2020 r. ustalono, że w 2015 r. skarżący osiągnął dochód w wysokości 32.648,89 zł, a zatem miesięcznie dochód wynosił 2720,74 zł i przekraczał 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, tj. 2103,00 zł (zgodnie z art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s.). W związku z powyższym kwota odpłatności za pobyt matki w DPS w B. ustalona zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2a u.p.s. w okresie od 1 stycznia 2016 r. do 29 lutego 2016 r. wyniosła 532.16 zł miesięcznie.

Zarządzeniem nr 8/2016 Starosty B. z dnia 3 lutego 2016 r. w sprawie ustalenia średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej w B. na rok 2016 (Dz. Urz. Woj. Małopolskiego z dnia 26 lutego 2016 r. poz. 1394) średni miesięczny koszt utrzymania wynosił 2776,86 zł. Opłata wnoszona przez skarżącą w wysokości 70% posiadanego dochodu, która została ustalona na podstawie przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego, zgodnie z wydaną decyzją nr 5027.8.4.2015 z dnia 29 października 2015 r. wynosiła 1165,92 zł miesięcznie. Opłata zastępczo wniesiona przez gminę Chełmek wynosiła 1610,94 zł miesięcznie w okresie od 1 marca 2016 do 31 grudnia 2016 r.

Na podstawie pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego w O. z dnia 11 lutego 2020 r. ustalono, że w 2015 r. skarżący osiągnął dochód w wysokości 32.648,89 zł, a zatem dochód skarżącego w 2015 r. wynosił 2720,74 zł miesięcznie i przekraczał 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, tj. 2103,00 zł (zgodnie z art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s.). Kwota odpłatności za pobyt matki w DPS w B. ustalona zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2a ustawy o pomocy społecznej w okresie od 1 marca 2016 r. do 31 grudnia 2016 r. wynosiła 536,98 zł miesięcznie.

Z kolei opłata zastępczo wniesiona przez gminę Chełmek w okresie 1 stycznia 2017 r. do 28 lutego 2017 r. wynosiła 1610,94 zł miesięcznie. Na podstawie pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego w O. z dnia 11 lutego 2020 r. ustalono, że w 2016 r. skarżący osiągnął dochód w wysokości 86 027,79 zł, a zatem dochód w 2016 r. wynosił 7168,98 zł miesięcznie i przekraczał 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, tj. 2103,00 zł (zgodnie z art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s.).

W związku z powyższym kwota odpłatności za pobyt matki w DPS w B. ustalona zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2a ustawy o pomocy społecznej w okresie od 1 stycznia 2017 r. do 28 lutego 2017 r. wyniosła 536.98 zł miesięcznie.

Zarządzeniem nr 7/2017 Starosty B. z dnia 25 stycznia 2017 r. w sprawie ustalenia średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej w B. na rok 2017 (Dz. Urz. Woj. Małopolskiego z dnia 1 lutego 2017 r. poz. 881) średni miesięczny koszt utrzymania wynosił 2855,92 zł. Opłata wnoszona przez matkę skarżącego w wysokości 70% posiadanego dochodu, która została ustalona na podstawie przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego, zgodnie z wydaną decyzją nr 5027.8.4.2015 z dnia 29 października 2015 r. wynosiła 1165,92 zł miesięcznie. Opłata zastępczo wnoszona przez gminę Chełmek wynosiła 1690.00 zł miesięcznie w okresie 1 marca 2017 do 31 grudnia 2017 r..

Na podstawie pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego w O. z dnia 11 lutego 2020 r. ustalono, że w 2016 r. skarżący osiągnął dochód w wysokości 86 027,79 zł, a zatem dochód wynosił 7168,98 zł miesięcznie i przekraczał 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, tj. 2103,00 zł. Kwota odpłatności za pobyt matki w PPS w B. ustalona zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2a ustawy o pomocy społecznej w okresie od 1 marca 2017 r. do 31 grudnia 2017 r. wyniosła 563.33 zł miesięcznie.

Z kolei opłata zastępczo wnoszona przez gminę Chełmek w okresie 1 stycznia 2018 do 28 lutego 2018 r. wynosiła 1690,00 zł miesięcznie. Na podstawie pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego w O. z dnia 11 lutego 2020 r. ustalono, że w 2017 r. skarżący osiągnął dochód w wysokości 85.017,10 zł, a zatem dochód w 2017 r. wynosił 7084,75 zł miesięcznie i przekraczał 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, tj. 2103,00 zł.

W związku z powyższym kwota odpłatności za pobyt matki w PPS w B. ustalona zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2a ustawy o pomocy społecznej w okresie od 1 stycznia 2018 r. do 28 lutego 2018 r. wynosiła 563.33 zł miesięcznie.

Zarządzeniem nr 12/2018 Starosty B. z dnia 29 stycznia 2018 r. w sprawie ustalenia średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej w B. na rok 2018 (Dz. Urz. Woj. Małopolskiego z dnia 8 lutego 2018 r. poz. 1100) średni miesięczny koszt utrzymania wynosił 3082,30 zł. Opłata wnoszona przez matkę skarżącego w wysokości 70% posiadanego dochodu, która została ustalona na podstawie przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego, zgodnie z wydaną decyzją nr 5027.8.4.2015 z dnia 29 października 2015 r. wynosiła 1165,92 zł miesięcznie. Opłata zastępczo wnoszona przez gminę Chełmek wynosiła 1916,38 zł miesięcznie w okresie 1 marca 2018 do 31 grudnia 2018 r..

Na podstawie pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego w O. z dnia 11 lutego 2020 r. ustalono, że w 2017 r. skarżący osiągnął dochód w wysokości 85.017,10 zł, a zatem dochód skarżącego w 2017 r. wynosił 7084,75 zł miesięcznie i przekraczał 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, tj. 2103,00 zł.

Kwota odpłatności za pobyt matki w DPS w B. ustalona zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2a ustawy o pomocy społecznej w okresie od 1 marca 2018 r. do 31 grudnia 2018 r. wyniosła 638.79 zł miesięcznie.

Z kolei opłata zastępczo wnoszona przez gminę Chełmek w okresie 1 stycznia 2019 r. do 28 lutego 2019 r. wynosiła 1916.38 zł miesięcznie. Na podstawie pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego w O. z dnia 11 lutego 2020 r. ustalono, że w 2018 r. skarżący osiągnął dochód w wysokości 64.772,72 zł, a zatem dochód skarżącego w 2018 roku wynosił 5397,73 zł miesięcznie i przekraczał 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, tj. 2103,00 zł.

W związku z powyższym kwota odpłatności za pobyt matki w DPS w B. ustalona zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2a ustawy o pomocy społecznej w okresie od 1 stycznia 2019 r. do 28 lutego 2019 r. wynosi 638.79 zł miesięcznie.

Zarządzeniem Nr 15/2019 Starosty B. z dnia 4 lutego 2019 r. w sprawie ustalenia średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej w B. na rok 2019 (Dz. Urz. Woj. Małopolskiego z dnia 12 lutego 2019 r. poz. 1224) średni miesięczny koszt utrzymania wynosił 3489,04 zł. Opłata wnoszona przez matkę skarżącego w wysokości 70% posiadanego dochodu, która została ustalona na podstawie przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego, zgodnie z wydaną decyzją nr [...] z dnia 29 października 2015 r. wynosiła 1165,92 zł miesięcznie. Opłata zastępczo wnoszona przez gminę Chełmek wynosiła 2323.12 zł miesięcznie w okresie 1 marca 2019 r. do 31 grudnia 2019 r.

Na podstawie pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego w O. z dnia 11 lutego 2020 r. ustalono, że w 2018 r. skarżący osiągnął dochód w wysokości 64.772,72 zł, a zatem dochód wynosił 5397,73 zł miesięcznie i przekraczał 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, tj. 2103,00 zł.

Kwota odpłatności za pobyt matki w DPS w B. ustalona zgodnie z art. 61 ust. 2f ustawy o pomocy społecznej w okresie od 1 marca 2019 r. do 31 marca 2019 r. wynosiła 774.37 zł miesięcznie.

Z kolei opłata zastępczo wnoszona przez gminę Chełmek w okresie 1 kwietnia 2019 r. do 31 grudnia 2019 r. wynosiła 2236.15 zł miesięcznie (opłata wnoszona przez matkę skarżącego w wysokości 70% posiadanego dochodu - wynosiła 1252,89 zł miesięcznie).

Na podstawie pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego w O. z dnia 11 lutego 2020 r. ustalono, że w 2018 r. skarżący osiągnął dochód w wysokości 64.772,72 zł, a zatem dochód w 2018 r. wynosił 5397,73 zł miesięcznie i przekraczał 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, tj. 2103,00 zł.

Kwota odpłatności za pobyt matki w PPS w B. ustalona zgodnie z art. 61 ust. 2f ustawy o pomocy społecznej w okresie od 1 kwietnia 2019 r. do 31 grudnia 2019 r. wyniosła 745.38 zł miesięcznie.

Z kolei opłata zastępczo wnoszona przez gminę Chełmek w okresie od dnia 1 stycznia 2020 r. do dnia 31 stycznia 2020 r. wynosiła 2236,15 zł miesięcznie (opłata wnoszona w tym okresie przez matkę skarżącego w wysokości 70% posiadanego dochodu wynosiła 1252,89 zł miesięcznie) oraz 1465.06 zł za 19 dni lutego 2020 r. (w dniu 19 lutego 2020 r. matka skarżącego zmarła).

Na podstawie pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego w O. z dnia 4 lutego 2020 r. ustalono, że skarżący w 2019 r. osiągnął dochód w wysokości 86 899,89 zł, a zatem dochód wynosił 7 241,66 zł miesięcznie i przekraczał 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, tj. 2103,00 zł.

Kwota odpłatności za pobyt matki w PPS w B. ustalona zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2a ustawy o pomocy społecznej w okresie od 1 stycznia 2020 r. do 31 stycznia 2020 r. wyniosła 745.38 zł miesięcznie. Natomiast za okres od 1 lutego 2020 r. do dnia 19 lutego 2020 r. wyniosła 488,35 zł.

W dalszej kolejności wyjaśniono, że w dniu 19 lutego 2020 r. Burmistrz Chełmka wydał decyzję, w której określił skarżącemu odpłatności za pobyt matki w DPS. Decyzja ta została uchylona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z dnia 19 lutego 2020 r., a sprawa została przekazana do ponownego rozpatrzenia.

Rozpoznając sprawę ponownie, organ I instancji zaznaczył, że pozyskał dokumenty o wysokości dochodów skarżącego za 2019 r. i 2020 r. z urzędu skarbowego, ponownie przeanalizował dokumentację pod kątem zawarcia umowy dotyczącej ponoszenia odpłatności za pobyty matki w domu pomocy społecznej oraz dokumentację w zakresie obciążenia opłatami wszystkich dzieci.

W dniu 8 marca 2022 r. wysłano do skarżącego wezwanie do podpisania umowy wraz z 3 egzemplarzami umowy dotyczącej ponoszenia odpłatności za pobyt matki w DPS w B.

W dniu 21 marca 2022 r. do organu wpłynęła prośba skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy partycypowania w kosztach utrzymania matki w DPS w B. W piśmie skarżący poinformował, że z uwagi na kłopoty finansowe nie jest w stanie podpisać przesłanej umowy, ponadto wskazał na liczne wydatki ponoszone na utrzymanie matki w okresie jej pobytu w domu pomocy społecznej.

W odpowiedzi w dniu 11 maja 2022 r. organ wystosował pismo, w którym wyjaśniono, że art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej wskazuje sposób ustalania dochodu. Z przepisu tego wynikają dwie zasady. Po pierwsze, przychodem w rozumieniu ustawy jest każdy rodzaj dochodu. Każda suma, bez względu na źródło uzyskania. Po drugie, odliczeniu od dochodu podlegają jedynie te rodzaje przychodów, które zostały enumeratywnie wyliczone w art. 8 ust. 4 u.p.s. W świetle powyższego organy ustalające opłatę nie mogą uwzględniać okoliczności takich jak:

koszty poniesione przez skarżącego na dojazd do domu pomocy społecznej w B. w celu odwiedzin u przebywającej tam matki, wydatki na opiekę lekarską, ubrania, bury, środki higieniczne, prywatne badania lekarskie itp.

koszty postępowań sądowych, nakazów zapłaty, zajęcia komornicze, windykacyjne,

bankowe i fiskalne itp.

Mając na uwadze powyższe ustalenia organ określił opłatę za pobyt matki skarżącego w Domu Pomocy Społecznej w B. w myśl zasady, o której mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2e, ust. 2f u.p.s., tj. za okres: od 16.10.2015 r. do 31.10.2015 r. w kwocie 274,66 zł miesięcznie; od 1.11.2015 r. do 29.02.2016 r. w kwocie 532,16 zł miesięcznie; od 1.03.2016 r. do 28.02.2017 r. w kwocie 536,98 zł miesięcznie; od 1.03.2017 r. do 28.02.2018 r. w kwocie 536,33 zł miesięcznie; od 1.03.2018 r. do 28.02.2019 r. w kwocie 638,79 zł miesięcznie; od 1.03.2019 r. do 31.03.2019 r. w kwocie 774,37 zł miesięcznie; od 01.04.2019 r. do 31.01.2020 r. w kwocie 745,38 zł miesięcznie; od 1.02.2020 r. do 19.02.2020 r. w kwocie 488,35 zł miesięcznie.

Od ww. decyzji skarżący wniósł odwołanie, w którym wskazał na nieprawidłowości związane z ustaleniem opłaty za pobyt jego matki w domu pomocy społecznej, zwłaszcza brak udostępnienia części dokumentów, brak uwzględnienia szeregu pism wskazujących na trudną sytuację materialną skarżącego oraz ponoszone przez niego koszty sprawowania opieki w trakcie pobytu w DPS. Skarżący podkreślił, że nie odmawiał współpracy z ośrodkiem pomocy społecznej i w każdym wywiadzie środowiskowym podawał dane dotyczące swojej sytuacji finansowej.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją z dnia 24 marca 2023 r. orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.

Kolegium stwierdziło, że organ I instancji zasadnie wydał decyzję ustalającą odpłatność dla skarżącego za pobyt jego matki w domu pomocy społecznej w B. w okresie od 16 października 2015 r. do dnia 19 lutego 2020 r. w oparciu o przepis art. 61 ust. 1 ust. 2e i 2f ustawy o pomocy społecznej.

W toku prowadzonego postępowania organ I instancji poinformował skarżącego o zasadach ustalania odpłatności w domu pomocy społecznej skierowanych tam osób bliskich. Ponadto poinformował skarżącego o zasadach dotyczących zwolnień z opłaty za DPS, które musi poprzedzać ustalenie opłaty oraz złożenie stosownego wniosku w tym przedmiocie po udokumentowaniu przesłanek uzasadniających takie zwolnienie. Organ wskazał także na możliwość uregulowania kwestii odpłatności za pobyt matki w DPS w formie umowy przewidzianej w przepisie art. 103 ustawy o pomocy społecznej. Wyjaśnione zostało przy tym, że brak zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, brak podania istotnych informacji dotyczących dochodu strony oraz niewyrażenie zgody na zawarcie umowy ustalającej wysokości opłaty za pobyt matki skutkować będzie ustaleniem opłaty na zasadach art. 61 ust 2e i 2f u.p.s. Organ podkreślił, że celem przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i oceny czy strona wyraziła zgodę na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego nie jest jedynie sam fakt spotkania z pracownikiem pomocy społecznej ale skuteczność podjętych w trakcie wywiadu środowiskowego ustaleń dochodu strony. Pomimo podkreślania trudnej sytuacji dochodowej, skarżący nie zdecydował się na wskazanie za każdy z miesięcy okresu od 2015-2020 r. konkretnej kwoty dochodu, wskazując jedynie na koszty i wydatki. Pomimo także zawiadomienia o możliwości zapoznania się i skonfrontowania z ustaleniami podjętymi w trakcie postępowania dowodowego i wydanych skarżącemu kserokopii dokumentów, skarżący nie zdecydował się na przesłanie wypełnionej tabeli dochodowej do organu I instancji, poza wskazaniem ogólnikowego braku uzyskiwania dochodu przez okres od 2015-2020 r.

W dalszej części uzasadnienia, organ odwoławczy wyjaśnił, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności uregulowania dotyczące skierowania i pobytu w domu pomocy społecznej, zawarte w rozdziale 3 ustawy. Z przepisów tego rozdziału wynika przede wszystkim, iż co do zasady pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca.

W przepisie art. 61 ust. 1 ww. ustawy określone zostały osoby zobowiązane do wnoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej. Są nimi w kolejności obowiązku wnoszenia opłat: mieszkaniec domu pomocy społecznej, małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Zasada kolejności przyjęta w omawianym przepisie oznacza, że w sytuacji, gdy osoba umieszczona w domu pomocy społecznej nie jest w stanie ponosić kosztów pobytu w placówce, obowiązek wnoszenia opłat spoczywa na małżonku, w następnej kolejności na zstępnych, w dalszej kolejności na wstępnych, a jeszcze w dalszej na gminie. W art. 61 ust. 3 ustawy przewidziano obowiązek wnoszenia zastępczo opłat przez gminę, jeżeli z tego obowiązku nie wywiązują się osoby wymienione w art. 61 ust. 1 pkt 1 i 2, tj. mieszkaniec domu, jego małżonek, zstępni bądź wstępni. Gminie przysługuje prawo dochodzenia zwrotu wniesionych w tym celu kwot.

Następie Kolegium wskazało, że w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 2018 r. sygn. I OPS 7/17, stwierdzono wprost, że obowiązek wnoszenia, przez osoby wskazane w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, opłat za pobyt w domu pomocy społecznej umieszczonej w nim osoby, a w konsekwencji wydanie decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez gminę na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 tej ustawy, wymaga uprzedniego skonkretyzowania i zindywidualizowania tego obowiązku począwszy od dnia jego powstania w stosunku do każdej ze zobowiązanych osób w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 w związku z art. 61 ust. 1 i 2 tej ustawy, ewentualnie w drodze umowy zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 w związku z art. 61 ust. 1 i 2 oraz art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Zatem umowa, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., służy jedynie określeniu wysokości opłaty, natomiast sam obowiązek jej uiszczenia wynika z mocy ustawy, a nie z umowy.

Następnie wyjaśniono, że obowiązek partycypacji osób bliskich w ponoszeniu kosztów pobytu w domu pomocy społecznej, ciąży od daty umieszczenia danej osoby w placówce. Decyzja o ustaleniu opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej ma charakter konstytutywny. Organ zwrócił uwagę, że w uchwale NSA sygn. I OPS 7/17 wprost zostało podane, że decyzja o ustaleniu opłaty winna obejmować okres od dnia zaistnienia zdarzenia prawnego w postaci umieszczenia osoby bliskiej w domu pomocy społecznej. O ile bowiem skonkretyzowanie i zindywidualizowanie tego ustawowego obowiązku, pozwoli na ustalenie osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty i wysokości tej opłaty, to samo zobowiązanie istnieje począwszy od dnia powstania tego obowiązku, czyli z dniem umieszczenia osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej, albowiem decyzja wydania na podstawie art. 59 ust. 1 w związku z art. 61 ust. 1 i ust. 2 u.p.s. konkretyzuje obowiązek powstający z mocy prawa z dniem zaistnienia takiego zdarzenia prawnego, jak umieszczenie osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej.

Ze stanu faktycznego ustalonego w sprawie wynika, iż matka skarżącego została umieszczona w domu pomocy społecznej od dnia 16 października 2015 r. Od tej daty na skarżącym ciąży obowiązek ponoszenia odpłatności za pobyt matki, a także gminy w zakresie obowiązku ponoszenia wskazanych opłat. Obowiązek ten jest wtórny i ma charakter subsydiarny, tj. pomocniczy, a warunkiem wstępnym uruchomienia postępowania w sprawie ustalenia wysokości opłat ponoszonych przez te podmioty jest stwierdzenie, że mieszkaniec domu kosztów tych z własnych dochodów nie jest w stanie pokrywać, co wynika z art. 61 ust. 1 u.p.s. w części stwierdzającej, że osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

Opłata ustalona dla skarżącego dotyczy różnicy między opłatą wnoszoną przez matkę skarżącego, opłatami ustalonymi dla pozostałych zstępnych, a średnim kosztem utrzymania we wskazanym domu pomocy. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że w decyzji organu I instancji wyjaśniono, że opłata ta została ustalona proporcjonalnie do liczby osób zobowiązanych (3 osób zstępnych). Zgodnie z dominującym orzecznictwem sądowoadministracyjnym, choć niejednolitym w tym przedmiocie, organ powinien prowadzić postępowanie jednocześnie w stosunku do wszystkich osób zobowiązanych w tej samej kolejności do ponoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej. Postępowanie to jednakże może zakończyć się wydaniem trzech odrębnych decyzji administracyjnych kierowanych w stosunku do każdego zobowiązanego, w sytuacji gdy organ przyjmuje podział opłaty proporcjonalnie do liczby osób zobowiązanych co wynika z art. 61 ust 2e-f. Organ I instancji wskazał w uzasadnieniu, że postępowanie względem siostry skarżącego i jednej z trzech osób zobowiązanych, zakończyło się decyzją ostateczną. Natomiast odrębną decyzją ustalono opłatę względem W. F., w tożsamej wysokości jak dla skarżącego.

Kolegium wskazało, że w decyzji organu I instancji zawarto stosowne obliczania polegające na wskazaniu średniego kosztu utrzymania w domu pomocy społecznej w okresie pobytu matki skarżącego w DPS oraz wysokość opłaty wnoszonej przez mieszkankę domu pomocy społecznej w okresie od dnia umieszczenia do dnia zgonu w dniu 19 lutego 2020 r.

Tym samym stwierdzono, że nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 7 i art. 77 oraz art. 80 k.p.a. w związku z art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Kolegium podkreśliło w tym miejscu, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, iż osoby zobowiązane do alimentacji i wspierania jak zstępni, nie zostały, poprzez zagwarantowanie stałej opieki w placówce ich osobie bliskiej, zwolnione ze swoich obowiązków nałożonych na nich przede wszystkim z mocy właściwych przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przejęcie przez pomoc społeczną obowiązku sprawowania faktycznej całodobowej opieki nad osobą jej wymagającą ma wyłącznie na celu przeciwdziałanie takim sytuacjom, w których brak możliwości sprawowania w sposób fizyczny tej opieki przez rodzinę, mógłby doprowadzić do życia osoby niepełnosprawnej lub w zaawansowanym wieku w warunkach poniżej godności ludzkiej.

Dalej Kolegium zaznaczyło, że w prowadzonym postępowaniu skarżący był pouczony, że po ustaleniu opłaty na wniosek oparty na podstawie art. 64 ustawy, możliwe jest prowadzenie postępowania w sprawie zwolnienia całkowicie lub częściowo z ustalonej opłaty za pobyt osoby bliskiej w DPS. Organ I instancji w 2020 r. wydał postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie zwolnienia z opłat za pobyt w DPS, które nie zostało zaskarżone do organu odwoławczego. Nie dokonując na tym etapie oceny prawidłowości takiego postanowienia, Kolegium wskazało, iż po wydaniu decyzji o ustaleniu odpłatności za pobyt matki w DPS, organ I instancji zobowiązany będzie obecnie, mając na uwadze wielokrotnie podnoszone żądania zwolnienia z opłaty orzec w przedmiocie zwolnienia z opłaty. Na tym etapie postępowania nie jest jednakże możliwe ocenianie przyszłego rozstrzygnięcia organu I instancji. Kolegium wskazało jednak na konieczności współpracy z organem pomocy społecznej w ustaleniu sytuacji skarżącego w postępowaniu o zwolnienie z ustalonej w niniejszym postępowaniu opłaty.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania (mające istotny wpływ na wynik sprawy), tj.

- art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym niewyjaśnienia czy: skarżący faktycznie uchylał się od obowiązku wnoszenia opłat za pobyt matki w DPS, czy w rzeczywistości odmawiał ustalenia wysokości swoich dochodów w danym okresie, czy faktycznie organ I instancji kilkakrotnie zwracał się do skarżącego o podanie tabeli dochodu, czy skarżący faktycznie odmówił zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej;

- art. 9 i 11 k.p.a. poprzez niedostateczne wyjaśnienie podstaw i przesłanek utrzymania w mocy decyzji o wysokości zobowiązania w każdym miesiącu pobytu matki skarżącego w DPS.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.

W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że odpowiadał na każde wezwanie organu od początku postępowania, tj. od 2015 r. i przedstawiał wszystkie dokumenty finansowe, których wymagał MOPS, aż do dnia dzisiejszego. Zarzucił, że twierdzenia organu I instancji, że unika wywiadów środowiskowych oraz okazania zestawień finansowych, są nieprawdziwe. Skarżący wyjaśnił, że organ I instancji jednorazowo zwrócił się do niego o wypełnienie tabeli dochodowej z okresu 2015 r. do 2019 r., a nie tak jak zostało to przedstawione, kilkakrotnie, co stawia go w świetle osoby unikającej ujawnienia dochodów i niechętnej do współpracy. Ponadto jedyną możliwością wskazania szczegółowych miesięcznych kwot dochodu z okresu od 16 października 2015 r. do dnia 19 lutego 2022 r. jest zaświadczenie z Urzędu Skarbowego, którego wydania skarżącemu odmówiono, ponieważ zgodnie z art. 105 ust. 1 u.p.s. wydanie takiej dokumentacji następuje na wniosek organu I instancji, o co skarżący wnioskował w piśmie z dnia 14 marca 2022 r. do MOPS w Chełmku. Jednakże, jak zaznaczył skarżący, organ I instancji uzyskał zestawienie roczne, uniemożliwiające określenie dochodów w poszczególnych miesiącach, potrzebnych do wyliczenia kryterium dochodowego. Skarżący podniósł także, że zarówno w piśmie do I instancji będącym odpowiedzią na przesłaną umowę z dnia 8 marca 2022 r., jak i w odwołaniu z dnia 20 lipca 2022 r. wskazywał, że wyliczenia przedstawione przez organ I instancji są niewłaściwe, gdyż są niezgodne z art. 8 ust. 3 u.p.s.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a., co oznacza, że jeżeli sąd administracyjny dostrzega naruszenie prawa w zaskarżonej decyzji, to niezależnie od argumentów skarżącego, tenże sąd administracyjny uprawniony jest do uwzględnienia skargi.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie, jednak z innych przyczyn, niż wskazane przez skarżącego.

Zgodnie z art. 60 ust. 1 u.p.s., pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny. Stosownie do art. 61 ust. 1 i 2 u.p.s., obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej – w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy bezsporne jest, że dochody przebywającej w domu pomocy społecznej matki skarżącego nie wystarczały na pokrycie kosztów jej pobytu w placówce. Zaszła zatem potrzeba ustalenia pozostałych kosztów pobytu od jej zstępnego tj. skarżącego.

Obowiązek uiszczenia opłaty za pobyt w DPS ma charakter majątkowy i nie wygasa wraz ze śmiercią osoby przebywającej w DPS. Obowiązek ten ustaje w dacie śmierci tejże osoby, zatem osoby zobowiązane do ponoszenia opłaty za pobyt mieszkańca DPS, winny ponosić tę opłatę jedynie do daty jego śmierci

W rozpatrywanej sprawie niespornym jest, że skarżący z mocy przepisów obowiązującego prawa zobligowany był partycypować w kosztach utrzymania matki przebywającej w DPS. Do obowiązku organów należało zatem ustalenie uzyskiwania przez niego dochodu w wysokości, o której stanowi przepis art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b u.p.s. jako warunku ustalenia przez organ opłaty za pobyt członka rodziny w DPS. Jak wyżej już wskazano, obowiązki zstępnego osoby skierowanej do domu pomocy społecznej, o ile nie został zwolniony z opłat w trybie art. 64 u.p.s., uzależnione są wyłącznie od jego sytuacji dochodowej. Przepis art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b) u.p.s. posługuje się pojęciem "dochodu na osobę w rodzinie", które zostało zdefiniowane przez ustawodawcę w art. 6 pkt 3 u.p.s. jako dochód rodziny podzielony przez liczbę osób w rodzinie. Dochodem rodziny zgodnie z art. 6 pkt 4 ustawy jest suma miesięcznych dochodów osób w rodzinie. Nie budzi wobec tego wątpliwości, że obowiązkiem organu orzekającego o ustaleniu opłaty tytułem ponoszenia kosztów pobytu w domu pomocy społecznej, jest przede wszystkim rzetelne ustalenie podmiotów zobowiązanych do ponoszenia kosztów pobytu członka rodziny w DPS a następnie zweryfikowanie ich sytuacji dochodowej, w tym prawidłowe ustalenie wysokości dochodu na osobę w rodzinie.

W uzasadnieniu uchwały z dnia 11 czerwca 2018 r. składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, sygn. I OPS 7/17 (opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), NSA wskazał, że należy mieć na uwadze, że upływ czasu i zmieniające się okoliczności faktyczne mogą powodować, że będzie zachodziła konieczność zmiany wysokości opłaty za pobyt w DPS. Te zmieniające się okoliczności faktyczne, które mogą mieć miejsce już po umieszczeniu osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej, a które mogą dotyczyć zarówno samej osoby uprawnionej (np. dochód uzyskiwany przez nią uległ obniżeniu i nie wystarcza na poniesienie opłat), jak i osób, które w świetle art. 61 ustawy należą do osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty, bądź też sytuacji dochodowej tych osób, albo zwolnienia tych osób całkowicie lub częściowo z obowiązku ponoszenia opłat na podstawie art. 64, powodują że z problematyką dotyczącą ustalenia opłaty za pobyt osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej, spotykamy się nie tylko w chwili skierowania danej osoby do domu pomocy społecznej, ale również w późniejszym czasie w trakcie pobytu w tym domu, w związku ze zmieniającymi się okolicznościami. Powyższe wskazuje, że rozważając problematykę dotyczącą zasad ustalania opłat za pobyt osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej, należy poszukiwać takich rozwiązań, które uwzględniałyby wskazane wyżej okoliczności, a tym samym zapewniałyby, aby sytuacja prawna osób, na które ustawodawca nałożył obowiązek ponoszenia opłaty była jednoznaczna, a przez to w postępowaniu dotyczącym zwrotu poniesionych przez gminę wydatków zapewnione zostałoby pewne bezpieczeństwo prawne. Równocześnie dokonując wykładni przepisów dotyczących obowiązku ponoszenia opłaty, należy mieć na uwadze, aby przyjęte rozwiązania realizowały podstawową zasadę, zgodnie z którą pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny, a obowiązek ponoszenia opłaty powstaje od chwili umieszczenia osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej. To ustawodawca zdecydował, że powstanie ustawowego obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej zostało połączone z takim zdarzeniem prawnym, jak umieszczenie osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej. Tym samym o ile skonkretyzowanie i zindywidualizowanie tego ustawowego obowiązku, pozwoli na ustalenie osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty i wysokości tej opłaty, to samo zobowiązanie istnieje począwszy od dnia powstania tego obowiązku czyli z dniem umieszczenia osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej. Stąd też wydanie decyzji na podstawie art. 59 ust. 1 w związku z art. 61 ust. 1 i ust. 2 u.p.s., w celu ustalenia opłaty za pobyt w domu pomocy, może obejmować okres przed wydaniem decyzji, albowiem decyzja ta konkretyzuje obowiązek powstający z mocy prawa z dniem zaistnienia takiego zdarzenia prawnego jak umieszczenie osoby w domu pomocy społecznej.

Skarżący jest przedsiębiorcą, zatem zastosowanie do niego znajduje art. 8 ust. 5 pkt 1 u.p.s., zgodnie z którym, w stosunku do osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą opodatkowaną podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach określonych w przepisach o podatku dochodowym od osób fizycznych - za dochód przyjmuje się przychód z tej działalności pomniejszony o koszty uzyskania przychodu, obciążenie podatkiem należnym określonym w przepisach o podatku dochodowym od osób fizycznych i składkami na ubezpieczenie zdrowotne określonymi w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, związane z prowadzeniem tej działalności oraz odliczonymi od dochodu składkami na ubezpieczenia społeczne niezaliczonymi do kosztów uzyskania przychodów, określonymi w odrębnych przepisach, z tym że dochód ustala się, dzieląc kwotę dochodu z działalności gospodarczej wykazanego w zeznaniu podatkowym złożonym za poprzedni rok kalendarzowy przez liczbę miesięcy, w których podatnik prowadził działalność. Zatem wbrew zarzutom skarżącego, organy prawidłowo ustaliły jego dochód.

Sąd natomiast w całości podziela pogląd, że "zawarte w art. 61 ust. 2 pkt 1 sformułowanie "nie więcej niż 70%" oznacza, że mieszkaniec domu korzysta z opłaty nieobejmującej więcej niż 70% jego dochodu tylko wtedy, gdy jego dochód na to pozwala. Jeżeli dochód jest zbyt niski, mieszkaniec domu przestaje korzystać z prawa do ponoszenia opłaty w wysokości "nie większej niż 70%"; przeciwnie, zostaje obciążony obowiązkiem poniesienia odpłatności wynoszącej maksymalną kwotę, równą 70% uzyskiwanego dochodu" (tak. W. Maciejko w: P. Zaborniak, W. Maciejko, Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz, wyd. IV, Warszawa 2013, komentarz do art. 61). Tym samym pozostałe osoby określone w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., mogą zostać zobowiązane do ponoszenia opłaty przekraczającej 70% dochodu mieszkańca DPS, jeżeli wartość ta jest niższa od kosztu jego pobytu w DPS, nie zaś opłaty obciążającej mieszkańca domu pomocy społecznej w wysokości nieprzekraczającej 70% jego dochodu. Tymczasem w niniejszej sprawie za okres od marca 2016 r. do marca 2019 r. odpłatność dla skarżącego została ustalona w nieprawidłowej wysokości, bowiem nie została ona wyliczona od wartości kosztu pobytu przekraczającej 70% dochodu mieszkańca DPS, ale także od wartości obciążającej mieszkańca domu pomocy społecznej w wysokości nieprzekraczającej 70% jego dochodu, a zatem w tym zakresie nieprawidłowo.

Odnosząc się do zarzutów skarżącego naruszenia przepisów postępowania, wskazać należy, że w toku postepowania przeprowadzono konieczne czynności celem ustalenia stanu faktycznego sprawy. Przede wszystkim skierowano do skarżącego projekt umowy w sprawie ustalenia opłaty za pobyt matki skarżącego w DPS. Skarżący miał też zapewniony czynny udział w toku postępowania.

W odniesieniu do stanowiska skarżącego sprowadzającego się do zarzutu niezastosowania przez organy art. 64 u.p.s., Sąd wskazuje, że zgodnie z uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 2018 r., sygn. I OPS 7/17, "obowiązek wnoszenia, przez osoby wskazane w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., opłat za pobyt w domu pomocy społecznej umieszczonej w nim osoby, a w konsekwencji wydanie decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez gminę na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s., wymaga uprzedniego skonkretyzowania i zindywidualizowania tego obowiązku począwszy od dnia jego powstania w stosunku do każdej ze zobowiązanych osób w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 w związku z art. 61 ust. 1 i 2 u.p.s. lub w drodze umowy zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 w związku z art. 61 ust. 1 i 2 oraz art. 64 u.p.s.", W uzasadnieniu tej uchwały NSA zauważył, że z treści art. 64 u.p.s. wynika, iż zwolnienie z opłaty za pobyt w DPS może dotyczyć sytuacji, w której osoba zobowiązana wnosi opłatę, czyli zarówno osoba jak i wysokość opłaty została już wcześniej ustalona w odpowiednim akcie stosowania prawa zgodnie z przepisami ustawy. Zwolnienie musi się bowiem odnosić do skonkretyzowanego obowiązku.

Stosownie do art. 61 ust. 3 u.p.s., do opłat za pobyt w domu pomocy społecznej odpowiednio stosuje się art. 104 ust. 3-8. Z kolei zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s., w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z dnia 1 grudnia 2021 r., sygn. I OSK 403/20, opubl. w CBOSA), wskazuje się, że z analizy tego przepisu wynika, że decyzja w przedmiocie zastosowania ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń, wydawana jest na skutek złożenia wniosku przez osobę zainteresowaną lub przez pracownika socjalnego. Art. 104 ust. 4 u.p.s. przewiduje różne formy ulg w spłacie należności, takie jak odstąpienie od żądania zwrotu, umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie należności na raty. O ile zdecydowana większość wskazanych form ulgi w spłacie należności wymaga ustalenia, że należność istnieje, określenia jej wysokości oraz terminu spłaty, a zatem wydania decyzji o zwrocie należności, to odstąpienie od żądania zwrotu, polega na rezygnacji z domagania się zwrotu (por. I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, LEX/el, komentarz do art. 104). Prowadzi to do wniosku, że zasadność zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s powinna być badana w toku prowadzenia postępowania w przedmiocie zwrotu należności pochodzącej ze środków pomocy społecznej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 kwietnia 2020 r., sygn. I OSK 4/20, z dnia 22 października 2021 r., sygn. I OSK 520/21, opubl. w CBOSA). Umożliwia to bowiem nie tylko pracownikowi socjalnemu uruchomienie postępowania mającego na celu udzielenie ulgi w spłacie, ale także umożliwia zastosowanie ulgi w postaci odstąpienia od żądania zwrotu należności bez konieczności wszczynania i prowadzenia odrębnego postępowania w przedmiocie zastosowania ulgi w spłacie zobowiązania (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2020 r., sygn. I OSK 3345/19, opubl. w CBOSA). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wniosek złożony przez pracownika socjalnego powoduje, że organ działa z inicjatywy własnej (por. I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, LEX/el, komentarz do art. 104), a zatem postępowanie to może toczyć się bez oczekiwania na odrębny wniosek złożony przez osobę zobowiązaną do zwrotu należności.

Stosownie do art. 61 ust. 3 u.p.s. poglądy te odnoszą się nie tylko do kwestii zwrotu świadczeń nienależnie pobranych, ale również do zwrotu wydatków poniesionych przez gminę za pobyt w domu opieki społecznej.

Zatem wniosek skarżącego w tym zakresie, będzie podlegał rozpoznaniu w odrębnym postępowaniu, po uprzednim skonkretyzowaniu i zindywidualizowaniu tego obowiązku począwszy od dnia jego powstania w stosunku do skarżącego w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty.

Prowadząc ponowne postępowanie organ dokona prawidłowego wyliczenia odpłatności dla skarżącego za okres od marca 2016 r. do marca 2019 r. od wartości kosztu pobytu przekraczającej 70% dochodu mieszkańca DPS i podejmie rozstrzygnięcie w sprawie z uwzględnieniem oceny prawnej wyrażonej przez Sąd, a także z uwzględnieniem, że obowiązkiem organu jest sporządzenie uzasadnienia decyzji na tyle czytelnie i klarownie, by jej adresat, a także ewentualnie sąd, miał możliwość poznania wszystkich okoliczności natury faktycznej i prawnej, które przesądziły o sposobie rozstrzygnięcia.

Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c uchylił zaskarżoną decyzję.