Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący – sędzia WSA Izabella Janson po rozpoznaniu w dniu 25 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 22 sierpnia 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. Sp. z o.o. z siedzibą w C. na decyzję Ministra Rozwoju i Finansów z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie określenia kwoty dofinansowania przypadającej do zwrotu o postanawia: - utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 22 sierpnia 2017r.

A. Sp. z o.o. z siedzibą w złożyła na urzędowym formularzu PPPr wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.

W uzasadnieniu wniosku Spółka wskazała, że w wyniku zaangażowania środków w bieżącą produkcję i opóźnienia w odbiorach urządzeń u strategicznego klienta ma kłopoty z płynnością finansową. Spółka nie posiada wolnych środków finansowych na uiszczenie wpisu sądowego i nie była w stanie ich zgromadzić. W oświadczeniu o majątku i dochodach podano, iż wysokość kapitału zakładowego Skarżącej wynosi 1.104.400 zł, Spółka posiada środki trwałe o wartości 3.036.080,58 zł, a w ostatnim roku obrotowym poniosła stratę z działalności w kwocie 282.702,59 zł. Na koncie bankowym wykazała saldo debetowe (-1.195.512,64 zł).

Odpowiadając na wezwanie do uzupełnienia wniosku poprzez udzielenie dodatkowych informacji i złożenie dokumentów Skarżąca przedstawiła wyciągi z rachunku bankowego, kopie zeznań podatkowych CIT-8 za lata 2015-2016 oraz deklaracji VAT-7 składanych w 2017 r., zestawienie przychodów uzyskanych w 2017 r. oraz kosztów poniesionych w tym samym okresie, zestawienie aktualnych należności i zobowiązań wobec osób trzecich, bilans i rachunek zysków i strat, sprawozdania finansowe za lata 2015-2016. Spółka oświadczyła, że nie posiada lokat, udziałów, akcji, środków pieniężnych, nie otrzymała pomocy publicznej w latach 2016-2017, Prezes Zarządu Spółki otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 2.000,60 zł (brutto), wspólnicy nie podjęli uchwały o obowiązku dopłat, a koszty obsługi prawnej świadczonej na rzecz Skarżącej w przedmiotowej sprawie są pokrywane z bieżących przychodów uzyskiwanych z prowadzonej działalności gospodarczej. Spółka oświadczyła również, że w ostatnich dwóch latach nie nabywała nieruchomości i posiada tytuł prawny do nieruchomości położonej we wsi C., poczta S.

Postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił przyznania Skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu tego postanowienia wskazano, że planowanie wydatków przez podmiot prowadzący działalność gospodarczą bez uwzględnienia konieczności posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami.

Oceniając sytuację finansową Skarżącej na podstawie złożonych przez nią oświadczeń i dokumentów źródłowych starszy referendarz sądowy uznał, że nie sposób stwierdzić, że Skarżąca znajduje się w sytuacji finansowej, która wyklucza poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z zeznania podatkowego CIT-8 wynika, iż w roku 2015 Spółka uzyskała dochód w wysokości 204.590,71 zł. W roku 2016 Spółka poniosła stratę z działalności uzyskując przychody w wysokości 7.257.708,44 zł oraz ponosząc koszty w kwocie 7.506.108 zł. Referendarz dodał, że w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować.

Referendarz wskazał również, że ze składanych w roku 2017 deklaracji VAT-7 wynika, że Skarżąca dokonywała transakcji handlowych zarówno sprzedając towary i usługi, jak i je nabywając. W czerwcu 2017 r. zaewidencjonowała sprzedaż w wysokości 579.660 zł i nabycie w kwocie 250.975 zł, w maju sprzedaż – 118.085 zł i nabycie – 283.048 zł, w kwietniu sprzedaż – 595.350 zł oraz nabycie – 350.680 zł, w marcu sprzedaż – 412.645 zł i nabycie – 129.946 zł, w lutym sprzedaż – 78.800 zł oraz nabycie – 143.459 zł. W rejestrze przedsiębiorców KRS (stan na 24 kwietnia 2017 r.) brak jest informacji o zawieszeniu przez Spółkę działalności gospodarczej lub informacji o postępowaniu upadłościowym, układowym, bądź naprawczym.

Według rachunku zysków i strat (wariant porównawczy) sporządzonego na dzień 31 marca 2017 r. Spółka uzyskała przychody netto ze sprzedaży produktów, towarów i materiałów w wysokości 1.150.436,69 zł oraz poniosła koszty działalności operacyjnej w kwocie 1.552.241,66 zł. Strata netto wyniosła (-)79.529,29 zł. Zgodnie natomiast z bilansem sporządzonym na dzień 31 grudnia 2016 r. Skarżąca posiadała aktywa trwałe o wartości 10.550.707,85 zł, w tym wartości niematerialne i prawne (7.168.237,50 zł), rzeczowe aktywa trwałe o wartości 3.382.470,35 zł (środki trwałe, grunty, budynki, lokale, obiekty, urządzenia techniczne, maszyny, środki transportu, środki trwałe w budowie).

Mając na uwadze przedstawione informacje referendarz uznał, że Spółka prowadzi działalność gospodarczą w dużych rozmiarach (w poprzednich latach były to wielomilionowe obroty). W roku bieżącym kontynuuje prowadzenie działalności przewidując jej intensyfikację. W ocenie referendarza nie można uznać, że wystarczającą okolicznością aby zwolnić Spółkę od kosztów postępowania w sprawie jest zaległość w regulowaniu należności wobec Spółki przez jej strategicznego partnera i zagrożona płynność finansowa. Przedstawiony stan faktyczny może być stanem przejściowym, a więc utrata płynności finansowej nie musi nastąpić. Referendarz zaznaczył też, że Spółka ma możliwość dokonywania rezerw środków pieniężnych na ewentualne, nagłe koszty które mogą pojawić się w toku prowadzonej działalności. Nie podjęcie podobnych działań w zakresie zabezpieczenia środków na ewentualne koszty postępowania sądowego, wskazuje, że Strona nie zachowała zasad ostrożności wymaganych od podmiotu działającego w obrocie gospodarczym. Ponadto Skarżąca posiada znaczny majątek, którego wartość wielokrotnie przewyższa wysokość wymaganego wpisu. Środki trwałe: grunty, budynki, lokale, obiekty, urządzenia techniczne, maszyny, środki transportu, środki trwałe w budowie przedstawiają wartość 3.198.745,62 zł. Wpis sądowy, którego zapłata umożliwi rozpoznanie skargi przez Sąd wynosi 24.896 zł.

Referendarz wskazał również, że w bilansie przygotowanym na koniec 2016 r. Skarżąca posiadała środki pieniężne w kasie i na rachunkach w wysokości 35.619,02 zł.

W uzasadnieniu sprzeciwu od ww. postanowienia Skarżąca podniosła, że obowiązkiem referendarza rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy było wzięcie pod uwagę stanu rzeczy istniejącego w dacie rozpoznawania wniosku. Bez znaczenia pozostawały supozycje dotyczące przyszłej sytuacji finansowej Spółki.

Powołując się na orzecznictwo NSA Skarżąca podniosła, że osoba prawna nie ma obowiązku czynienia oszczędności na poczet ewentualnych kosztów sądowych. Z tego względu stawianie Stronie zarzutu, że nie podjęła działań polegających na utworzeniu rezerwy na poczet tych kosztów, było nieuprawnione i nie mogło stanowić podstawy oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona nie ma też obowiązku zaciągania kredytu w celu opłacenia kosztów sądowych.

Następnie Skarżąca wskazała, iż fakt dysponowania przez nią majątkiem – środkami trwałymi ruchomymi, jak i nieruchomościami pozostaje bez wpływu na możliwość poniesienia przez nią kosztów sądowych. Skarżąca wskazała przy tym, że posiadany majątek służy jej do prowadzenia działalności gospodarczej. Jego zbycie – pomijając zupełnie kwestię możliwości szybkiego upłynnienia tego majątku – musiałoby doprowadzić do zmniejszenia możliwości produkcyjnych Skarżącej, czy też do utraty tych możliwości.

Skarżąca podkreśliła również, że zasadnicze znaczenie powinna mieć analiza przebiegu zamian jej sytuacji finansowej. Aby oddać tendencję odnoszącą się do tej sytuacji Skarżąca przedstawiła rachunek zysków i strat za pierwszy kwartał 2017 r., a do sprzeciwu dołączyła także rachunek zysków i strat za pierwsze półrocze 2017 r. Z dokumentów dołączonych do sprzeciwu, a także na wcześniejszym etapie postępowania wynika, że poza rokiem 2015 Skarżąca notuje stratę, a zatem w szerszym horyzoncie czasowym trudno ocenić jej sytuację jako stabilnie korzystną.

Dalej Skarżąca zaznaczyła, że przesłanką przyznania prawa pomocy jest wyłącznie brak dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania. Tym samym zasadnicze znaczenie mają zdolności płatnicze strony, a nie posiadany przez nią majątek. Skarżąca podkreśliła, że jej możliwości płatnicze – rozumiane jako możliwość zapłaty określonej sumy pieniężnej i to w określonym czasie – są na tyle słabe, że nie może ona uiścić opłaty w wysokości przekraczającej 24.000 zł. Na dzień 22 sierpnia 2017 r. na rachunku bankowym Skarżącej suma wolnych środków opiewała na kwotę 14.000 zł.

Na koniec Skarżąca stwierdziła, że referendarz pominął fakt istnienia po stronie Skarżącej zaległości wobec ZUS w kwocie niemal 200.000 zł.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 1369 t.j.), dalej "p.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.

Zasadniczym celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych, bądź skorzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Tak rozumiane prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez strony pełnych kosztów postępowania wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienie NSA z dnia 19.11.2004r., FZ 463/04, niepubl.).

Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Przyznanie tego prawa uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek.

W rozpoznawanej sprawie Sąd podzielił stanowisko starszego referendarza sądowego, że Skarżąca nie wykazała spełnienia przesłanek wynikających z treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.

Na podstawie art. 246 § 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane: 1) w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2010, s. 568).

Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić przez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest wyjątkiem od przewidzianej w art. 199 p.p.s.a. zasady, zgodnie z którą strony postępowania ponoszą koszty związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto jako forma dofinansowania z budżetu państwa powinna się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście i obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSA 2005, Nr 1, poz. 8).

W ocenie Sądu, referendarz zasadnie uznał, że Skarżąca nie wykazała, że taka sytuacja ma miejsce w rozpoznawanej sprawie.

Referendarz trafnie zwrócił uwagę na to, że strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej nie jest samoistną przesłanką do przyznania prawa pomocy. Również w ocenie Sądu bez znaczenia dla kwestii spełnienia przesłanek przyznania Spółce prawa pomocy było wykazanie w nadesłanych dokumentach straty. Jak wynika z postanowienia NSA z dnia 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt I FZ 327/13 w obrocie gospodarczym przyjmuje się, że strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie świadczy o braku środków finansowych. Z kolei w postanowieniach z 22 marca 2011 r., sygn. akt II GZ 112/11 i z 19 listopada 2004 r., sygn. akt I FZ 436/04 NSA stwierdził, że jeżeli osoba prawna, ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy, wykazuje w swojej działalności stratę, to nie stanowi to wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. W pełni aprobując powyższe poglądy stwierdzić należy, że oceniając przesłanki przyznania Skarżącej prawa pomocy należy odnieść się przede wszystkim do osiąganego przez nią przychodu i rozmiaru prowadzonej działalności gospodarczej. Warto zauważyć – odnosząc się do najbardziej aktualnego dokumentu, jakim jest dołączony do sprzeciwu rachunek zysków i strat – że w pierwszym półroczu 2017 r. Skarżąca wykazała stratę na poziomie 167.123,94 zł, uzyskując przychody netto ze sprzedaży produktów w kwocie 2.108.101,13 zł. Spółka prowadzi bieżącą działalność gospodarczą i pomimo tego, iż wykazała stratę w działalności gospodarczej to wysokość przychodu wskazuje, iż obraca dużymi środkami finansowymi.

Referendarz trafnie zwrócił też uwagę na posiadane przez Skarżącą aktywa trwałe o wartości 10.550.707,85 zł, w tym wartości niematerialne i prawne (7.168.237,50 zł), rzeczowe aktywa trwałe o wartości 3.382.470,35 zł (środki trwałe, grunty, budynki, lokale, obiekty, urządzenia techniczne, maszyny, środki transportu, środki trwałe w budowie).

Podkreślić należy, że NSA w postanowieniu z dnia 20 października 2015 r. sygn. akt II FZ 812/15, słusznie zwrócił uwagę na możliwość uzyskania przez spółkę z o.o. dopłat od wspólników. Zgodnie z art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1578 ze zm.), umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. A. Kidyba, w Komentarz aktualizowany do art. 177 Kodeksu spółek handlowych, publ. LEX/el. 2016). Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę. Brak podjęcia działań w tym zakresie uniemożliwia uwzględnienie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.

Odnosząc się do aktualnego stanu środków zgromadzonych na rachunku bankowym Skarżącej (14.000 zł) wskazać należy, że fakt, iż jest to kwota niższa niż należny w sprawie wpis od skargi nie oznacza automatycznie, że wniosek o zwolnienie z obowiązku uiszczenia tego wpisu jest uzasadniony. Skoro bowiem Skarżąca posiada środki trwałe o znacznej wartości i nie wykazała, że nie posiada możliwości uzyskania wsparcia finansowego ze strony wspólników, uznano, że brak jest podstaw do przyznania jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądów. Gdyby – tak jak sugeruje Skarżąca – przy ocenie wniosku o przyznanie prawa pomocy brać pod uwagę wyłącznie bieżący stan środków finansowych będących do natychmiastowej strony, ustawodawca z pewnością w inny (zawężający) sposób określiłby przesłanki przyznania tego prawa. Dodać w tym miejscu należy, że w dacie wydawania postanowienia przez referendarza Skarżąca posiadała środki pieniężne w kasie i na rachunkach w wysokości 35.619,02 zł.

Na koniec wskazać należy, że w orzecznictwie istnieje ugruntowany pogląd, że przedsiębiorca powinien zachować odpowiednią kwotę na mogące wystąpić w przyszłości postępowanie sądowe, (zob. postanowienia NSA z dnia 11 marca 2015 r., sygn. akt II FZ 97/15 oraz sygn. akt II FZ 99/15, postanowienie WSA w Warszawie z dnia 8 maja 2015 r., sygn. akt III SA/Wa 422/15, opubl. www.orzeczenia.nsa.gov.pl, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Należy co prawda odnotować pogląd odmienny wyrażony np. w postanowieniach NSA: z 28 października 2005 r., I FZ 452/05, z 11 czerwca 2008 r., I FZ 204/08, z 16 stycznia 2006 r., I FZ 647/05. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę tego poglądu jednak nie podziela.

Z wyłożonych względów, na podstawie art. 260 § 1 i § 3 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.