Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Konrad Łukaszewicz (spr.), Sędzia WSA Tomasz Szmydt, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 23 marca 2020 r. sprawy ze skargi Gminy [...] na postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] października 2019 r. nr [...] w przedmiocie wyrażenia opinii o niespełnianiu przez pomnik warunków ustawy oddala skargę

Kontrolą sądowoadministracyjną w niniejszej sprawie objęte zostało postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (zwanego dalej: "Prezesem IPN") z dnia [...] października 2019 r. o numerze [...] w przedmiocie wyrażenia opinii o niespełnianiu przez pomnik warunków ustawy.

Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco:

Postanowieniem z dnia [...] września 2019 r. o numerze [...] Prezes IPN orzekł, że pomnik poświęcony polskim i radzieckim spadochroniarzom, posadowiony w pobliżu miejscowości [...] gm. [...] na działce nr [...] obręb geodezyjny [...],[...], arkusz mapy 3 nie spełnia warunków, o których mowa w art. 5a ust. 1 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki (t. j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1103; zwanej dalej: "ustawą").

W uzasadnieniu organ wskazał, że na rzeczony obiekt (odsłonięty w 1974 r.) składa się rzeźbiarskie wyobrażenie spadochroniarzy, osadzone na cokole, na którym widnieje treść: "POLSKIM I RADZIECKIM SPADOCHRONIARZOM DZIAŁAJĄCYM W REJONIE PUSZCZY NOTECKIEJ JESIENIĄ I ZIMĄ 1944 R. NA TYM MIEJSCU LĄDOWALI 7 WRZEŚNIA 1944 ROKU POR. SERGIUSZ ILIASZEWICZ POR. STANISŁAW MACIEJEWSKI PPOR. WACŁAW SKORACKI PPOR. JÓZEF DŁUŻAK ST. SIERŻ. ROMAN ŻMUDZIŃSKI PLUT. ANTONI HERTEL KPR. FRANCISZEK PŁACHTA SZER. HENRYK SZAFRUGA SZER. JAN PROMIŃSKI STARSZINA PS. MIKOŁAJ STARSZINA PS. BORYS. Dodatkowo, w 2014 r. na postumencie umieszczono tablicę z czarnego marmuru, która została poświęcona Franciszce Furman oraz Józefowi Furmanowi, którzy pomagali członkom grupy spadochroniarzy – Antoniemu Hertlowi i Henrykowi Szafrudze.

Następnie Prezes IPN przedstawił charakterystykę grupy spadochroniarzy upamiętnionych na pomniku, ze szczególnym uwzględnieniem ich dowódcy Sergiusza Iliaszewicza, który w ocenie organu, symbolizuje represyjny, autorytarny i niesuwerenny system władzy istniejący w Polsce w latach 1944-1989, bowiem w pełni poparł władzę komunistyczna zainstalowaną w Polsce, a następnie pełnił służbę w jednostkach, które prowadziły walkę z "reakcyjnym podziemiem", za co otrzymał szereg odznaczeń oraz był nagradzany finansowo.

Odnosząc się do tablicy upamiętniającej małżeństwo Furmanów, która pojawiła się na pomniku dopiero w 2014 r. organ podniósł, że pamięć o ich cywilnej odwadze w pomocy dla spadochroniarzy, którzy podawali się za walczących z Niemcami, powinna wprawdzie zostać zachowana, jednakże nie powinno to mieć miejsca na obiekcie honorującym pamięć o partyzantach komunistycznych z grupy por. Iliasiewicza.

Z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy wystąpiła Gmina [...] (zwana dalej: "Skarżącą") podnosząc, że w świadomości jej mieszkańców pomnik stanowi symbol walki z okupantem i nie ma dla nich znaczenia osoba dowódcy grupy czy też historia samych spadochroniarzy, lecz pamięć o celach zwiadowczych, jakie przyświecały żołnierzom. W opinii Skarżącej pomnik ten stanowi materialny znak pamięci o zaangażowaniu ludności cywilnej w pokonanie wroga, w trakcie której najwyższą ofiarę ponieśli małżonkowie Furman, zamordowani w niemieckich obozach.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia [...] października 2019 r. Prezes IPN utrzymał w mocy postanowienie własne z dnia [...] września 2019 r. w całości podtrzymując zaprezentowane w nim stanowisko.

Odnosząc się do argumentów zaprezentowanych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy organ podniósł, że pomnik upamiętnia grupę, która była podporządkowana Armii Czerwonej i wykonywała jej rozkazy, zatem jest on poświęcony zdrajcom polskiej racji stanu, którzy dobrowolnie służyli w armii obcego państwa. Polski Samodzielny Batalion Specjalny, z którego wywodziła się grupa Iliaszewicza, był elitarną jednostką specjalną, do której nabór nie był przypadkowy, tylko wiązał się ze staranną selekcją. Ci którzy tam służyli byli całkowicie oddani ideologii komunistycznej, wpajanej im przez instruktorów NKWD. Nieprzypadkowo tworzyli oni później najwierniejsze władzy komunistycznej wojska wewnętrzne - KBW. W związku z tym, nie można było zgodzić się ze stanowiskiem Skarżącej, że pozostawienie pomnika służy poznaniu prawdy historycznej przez młode pokolenie mieszkańców Gminy, skoro przedmiotowy pomnik wypacza historię.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na postanowienie Prezesa IPN z dnia [...] października 2019 r. wskazano, że nie można zgodzić się z argumentacją przedstawioną przez organ. Skarżąca podkreśliła, że w świadomości mieszkańców pomnik i miejsce, na którym jest posadowiony utożsamiane są z historią II wojny światowej na ziemiach [...] "w ogóle", nie zaś w kontekście dowódcy Armii Czerwonej. W związku z tym, chodzi o upamiętnienie przez mieszkańców bohaterów II wojny, które może odbywać się przy pomniku. Władze Gminy są skłonne dokonać zmiany cokołu pomnika, jednakże bez zmiany jego miejsca, bowiem każdemu z mieszkańców kojarzy się ono z bohaterską walką z okupantem niemieckim. Skarżąca podtrzymała jednocześnie chęć zmiany napisu na cokole na tekst: "W Hołdzie Polskim Bohaterskim Spadochroniarzom – uczestnikom walk o prawdziwie wolną i niepodległą Ojczyznę – Mieszkańcy Gminy [...]".

W odpowiedzi na skargę Prezes IPN wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym postanowieniu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż zadaniem wojewódzkiego sądu administracyjnego jest zbadanie legalności zaskarżonego aktu pod względem jego zgodności z prawem, to znaczy ustalenie czy organ orzekający w sprawie prawidłowo zinterpretował i zastosował przepisy prawa w odniesieniu do właściwie ustalonego stanu faktycznego. Jednocześnie, w myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Kontrolując sprawę w ramach swoich kompetencji, Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem postanowienia Prezesa IPN są zgodne z prawem.

W myśl art. 5a ust. 1 ustawy, pomniki nie mogą upamiętniać osób, organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących komunizm lub inny ustrój totalitarny, ani w inny sposób takiego ustroju propagować. Za propagujące komunizm uważa się także nazwy odwołujące się do osób, organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących represyjny, autorytarny i niesuwerenny system władzy w Polsce w latach 1944-1989. Jednocześnie, zgodnie z art. 5b ust. 1 i 2 ustawy, wojewoda, w drodze decyzji, nakazuje właścicielowi albo użytkownikowi wieczystemu nieruchomości, na której znajduje się pomnik, który nie spełnia warunków określonych w art. 5a ust. 1, usunięcie tego pomnika. Wydanie decyzji o usunięciu pomnika wymaga opinii Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu potwierdzającej, że pomnik nie spełnia warunków określonych w art. 5a ust. 1.

W świetle regulacji zawartej w art. 5a ust. 1 w zw. z art. 5b ust. 2 ustawy obowiązkiem Prezesa IPN było przedstawienie opinii, czy pomnik "upamiętnia" osoby, organizacje, wydarzenia lub daty symbolizujące komunizm lub inny ustrój totalitarny, ewentualnie czy w inny sposób "propaguje" taki ustrój.

Zaznaczyć w pierwszej kolejności trzeba, że Skarżąca nie podważała dokonanej przez organ charakterystyki grupy spadochroniarzy oraz ich dowódcy Sergiusza Iliaszewicza, co pozwala na przyjęcie, że kwestia ta nie jest między stronami sporna. Niezależnie od tego należy wskazać, że w świetle omawianych przepisów to Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu został uznany za instytucję kompetentną do zajęcia stanowiska co na gruncie historycznym należy uznać za "komunizm lub inny ustrój totalitarny", zaś sąd administracyjny nie posiada odpowiednich narzędzi (np. zasięgania opinii biegłych) by polemizować z merytorycznymi ustaleniami w tym zakresie.

W ocenie Sądu, Prezes IPN zasadnie przyjął, że pomnik "upamiętnia" osoby, które symbolizowały komunizm. Świadczy o tym umieszczony na cokole napis, który jednoznacznie wskazuje w pierwszym zdaniu, że pomnik został wzniesiony by uczcić pamięć wskazanych tam osób. Zatem pomnik ten nie został wzniesiony po to, by informować jedynie o pewnym zdarzeniu historycznym, lecz niewątpliwie został poświęcony pamięci wymienionych z imienia i nazwiska osób. Nie można zatem przyjąć, że pomnik został wystawiony na widok publiczny wyłącznie w ramach działalności edukacyjnej czy naukowej. Jak to już wyżej wskazano nie jest sporna również okoliczność, że osoby, które pomnik upamiętnia – symbolizują ustrój komunistyczny.

Skoro zatem Prezes IPN prawidłowo przyjął, że pomnik upamiętniał symbolizujące komunizm osoby, to zasadnie wydał swoją opinię na podstawie art. 5a ust. 1 ustawy. Podnieść przy tym należy, że nie miały znaczenia dla podjętego rozstrzygnięcia okoliczności wyeksponowane przez Skarżącą, związane z tym, jak w świadomości mieszkańców gminy odbierany jest pomnik. Decydujące bowiem znaczenie miało to, czy osoby, którym był on poświęcony symbolizowały komunizm w świetle faktów historycznych, nie zaś w odczuciu lokalnej społeczności. Dostrzec przy tym należy, że na gruncie art. 5a ust. 1 ustawy "propagowanie" zostało wymienione jako równorzędna i zarazem odrębna przesłanka, co sprawia, że Prezes IPN nie musiał wykazywać jej spełnienia. Wystarczające było stwierdzenie ziszczenia się przesłanki upamiętnienia symbolu komunizmu, co – w ocenie Sądu – zostało przez organ wyczerpująco uzasadnione.

Odnosząc się do tablicy upamiętniającej małżeństwo Furmanów zauważyć należy, że Prezes IPN wskazał, że powinna ona zostać zachowana, jednakże nie powinno to mieć miejsca na obiekcie honorującym pamięć o partyzantach komunistycznych. Mając zatem na uwadze okoliczność, że tablica ta nie stanowi integralnej części samego pomnika, bowiem została jedynie na nim umieszczona w 2014 r., to sama jej obecność nie mogła wpłynąć na prawidłowość opinii organu. Sąd podziela przy tym stanowisko, że istnieje możliwość jej przeniesienia, a nawet pozostawienia na miejscu w razie usunięciu pomnika stosowną decyzją wojewody.

Podnoszone przez Skarżącą kwestie związane z deklaracjami dokonania zmian w treści napisu na cokole pomnika pozostawały poza granicami kontrolowanej sprawy. Jak to słusznie wskazał organ, jego obowiązkiem było zaopiniowanie pomnika w takiej formie, w jakiej znajdował się on w chwili wystąpienia przez wojewodę o opinię, w trybie art. 5b ust. 2 ustawy. Zatem opinia ta nie mogła uwzględniać potencjalnych (deklarowanych) zmian.

Kontrolując sprawę w granicach określonych w art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie stwierdził, by Prezes IPN naruszył przepisy prawa materialnego, czy też przepisy postępowania, w stopniu dającym podstawę do wyeliminowania kontrolowanych decyzji administracyjnych z obrotu prawnego.

Z yuch względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zobowiązany był oddalić skargę, o czym orzekł na podstawie art. 151 p.p.s.a., w sentencji wyroku. Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 3 p.p.s.a.