Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Halina Jakubiec Sędziowie WSA Ewa Michna (spr.) WSA Barbara Pasternak Protokolant sekretarz sądowy Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 kwietnia 2019 r. sprawy ze skarg M. K. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 17 września 2018 r. nr [...] z dnia 17 września 2018 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego I. skargi oddala, II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz adwokata P. S. - Kancelaria Adwokacka w K ul. [...] tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych podwyższoną o podatek od towarów i usług przewidziany dla tego rodzaju czynności.

Dwiema decyzjami Burmistrz Miasta i Gminy przyznał skarżącemu M. K. zasiłek celowy z przeznaczeniem na zakup leków w kwocie 191,22 zł (decyzja z [...] 2018 r.) oraz w kwocie 69,63 zł (decyzja z [...] 2018 r.). Świadczenia miały zostać wypłacone skarżącemu odpowiednio do 30 czerwca i 25 lipca 2018 r. przy czym zobowiązano skarżącego do przedstawienia rachunków za leki w terminie – odpowiednio do 31 lipca i 31 sierpnia 2018 r. oraz zaświadczeń lekarskich lub recept stwierdzających konieczność zakupu ww. leków.

W odwołaniach od ww. decyzji skarżący wniósł o ich zmianę w pkt 3 dotyczącym zobowiązania go do przedstawienia rachunków za zakupione leki w terminie do 31 lipca i 31 sierpnia 2018 r. oraz zaświadczeń lekarskich lub recept stwierdzających konieczność zakupu tych leków. Skarżący wskazał, że przedstawił faktury za leki, ale nie jest w stanie przedłożyć zaświadczeń od lekarza.

Decyzjami z dnia 17 września 2018 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzje wydane przez organ I instancji. W uzasadnieniu Kolegium stwierdziło m.in., że zawarte w decyzji organu i instancji żądanie przedłożenia dokumentów świadczących o zasadności pobrania świadczenia jest zgodne z obowiązującymi przepisami, gdyż jest to element współdziałania strony w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. Przez współdziałanie osoby ubiegającej się o pomoc społeczną należało rozumieć gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym. Bierna bądź roszczeniowa postawa podmiotów objętych pomocą społeczną mogła spowodować odmowę świadczenia bądź wstrzymanie jego wypłaty. Kolegium podkreśliło, że celem pomocy społecznej nie jest utrzymywanie na koszt podatnika osób, które nie chcą podjąć trudu wyjścia z ciężkiej sytuacji materialnej, stąd osoby, które wnoszą o przyznanie im pieniędzy publicznych na zaspokojenie własnych potrzeb, mają obowiązek współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu swej trudnej sytuacji pod rygorem odmowy przyznania świadczenia.

W skargach wniesionych do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący domagał się uchylenia decyzji organu odwoławczego. W uzasadnieniu podniósł, że podtrzymuje w całości okoliczności podniesione w odwołaniach od decyzji wydanych w I instancji. Podkreślił przy tym, że w przeszłości organ I instancji wymagał od niego jedynie przedłożenia rachunków za zakupione lekarstwa, co też uczynił. Niezrozumiałym dla niego było natomiast żądanie przez organ przedłożenie recept, które musiał zostawić w aptece. Również w trakcie wywiadu środowiskowego nie poinformowano go o konieczności przedłożenia ww. dokumentów. Skarżący dodawał, że nie był również w stanie przedłożyć zaświadczenia lekarskiego, gdyż był u lekarza pierwszego kontaktu, na pogotowiu w weekend i nie pamiętał jak się nazywa ten lekarz. Uzyskanie zaświadczenia w ocenie skarżącego byłoby więc "uciążliwe i prawdopodobnie niewykonalne". Poza tym część lekarstw, które wykupił nie była sprzedawana na receptę (leki przeciwzapalne, przeciwbólowe i osłonowe). Skarżący podał, że nie ma zamiaru narażać się na nieprzychylność lekarzy tylko dlatego, że "taki kaprys mają pracownicy" organu. Zdaniem skarżącego organ mógł sam zwrócić się do podmiotu, który wydał zaświadczenie. Zauważył też, że w przeszłości przedłożył już organowi zaświadczenie od lekarza pierwszego kontaktu więc powinno znajdować się ono w aktach sprawy. Zaznaczył, że przy ubieganiu się o kolejny zasiłek obecnie kseruje już recepty, pomimo że również w trakcie wywiadu środowiskowego 12 października 2018 r. nie został poproszony o okazanie recept czy zaświadczeń lekarskich.

W odpowiedzi Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło oddalenie skarg, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Na rozprawie w dniu 10 kwietnia 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie postanowił połączyć do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy o sygnaturach akt III SA/Kr 1150/18, III SA/Kr 1151/18 i prowadzić je pod wspólną sygnaturą akt III SA/Kr 1150/18. Pełnomocnik skarżącego (adwokat ustanowiony w ramach prawa pomocy) podtrzymał argumentację skarg i wskazał na nieproporcjonalność wymogu przedstawienia recepty lub zaświadczenia lekarskiego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skargi nie były zasadne.

W ocenie Sądu organy pomocy społecznej miały prawo weryfikować zasadność żądania współfinansowania zakupu kosztów lekarstw w oparciu o dokumenty tj. albo recepty, albo zaświadczenia lekarskie, z których wynikałaby konieczność stosowania określonych substancji leczniczych. Zdaniem Sądu tego typu wymóg nie naruszył zasady proporcjonalności w wymaganiu od skarżącego udokumentowania swoich potrzeb i współdziałania w tym zakresie z organami pomocy społecznej. Z znajdujących się bowiem w aktach dokumentów wynikało, że skarżący w krótkich okresach czasu kupował duże ilości leków przeciwbólowych i osłonowych.

Słusznie organy wskazały, że co prawda zgodnie z art. 39 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1508 z późn. zm.) zasiłek celowy może być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu leków i leczenia to jednak nie należy zapominać, że zgodnie z art. 3 ust. 3 powołanej ustawy rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy. Dodatkowo, zgodnie z art. 4 ustawy o pomocy społecznej osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej.

Z akt postępowania administracyjnego wynika, że skarżący (rocznik 1977) na przestrzeni lat 2017 i 2018 wielokrotnie występował o przyznanie mu różnych form pomocy społecznej. Z oświadczeń składanych przez skarżącego wynikało, że zamieszkująca w tym samym budynku – matka skarżącego, prowadziła odrębne gospodarstwo domowe, utrzymując się z renty. Natomiast skarżący utrzymywał się z pomocy MGOPS. Skarżący pozostawał trwale bezrobotny.

Akta potwierdzają również oświadczenia skarżącego zawarte w skardze, że kupowane przez niego leki były to: leki osłonowe, przeciwbólowe i przeciwzapalne. W aktach znajdują się bowiem m.in. faktury na: Ibubrom zatoki – 24 tabletek (faktura [...] z 24 kwietnia 2018 r.); Ibuprom Zatoki - 24 tabletek; Dicortineff; Klarmin -14 tabletek (faktura [...] z 24 kwietnia 2018 r.); Trilac – 20 kapsułek; Ospamox – 16 tabletek; Avamys (faktura [...] z 9 kwietnia 2018 r.); Ketonal Active – 20 kapsułek; Olimp Chela-Ferr Bio Complex – 30 kapsułek; Apap Extra – 20 tabletek w łącznie dwóch opakowaniach; Ibuprom Zatoki – 12 tabletek; Ascofer – 50 drażetek; Levoxa – 20 tabletek w łącznie dwóch blistrach; Naproxen 500 – 30 tabletek; Ranofren – 28 tabletek (faktura [...] z 11 kwietnia 2018 r.). Również w grudniu 2017 r. i styczniu 2018 r. skarżący przedstawił do rozliczenia łącznie 6 faktur - również na zakup środków przeciwbólowych, leków osłonowych, plastrów rozgrzewających, witamin (k. 2454 – 2459).

Sąd podkreśla, że środowiska medyczne i naukowe od lat alarmują, że w Polsce nadużywa się leków przeciwbólowych i suplementów diety (por. http://wiecjestem.us.edu.pl/kampania-granatem-w-przedawkowanie-uswiadamiamy). W tym kontekście Sąd uznał, że organy miały prawo przy kolejnym wniosku o zasiłek celowy z przeznaczeniem na zakup leków, zobowiązać skarżącego do przedstawienia recepty lub zaświadczenia lekarskiego potwierdzającego zasadność zakupu leków. W ocenie Sądu nie było nadmierną uciążliwością oczekiwanie przedstawienia zaświadczenia lekarskiego o pozostawaniu w leczeniu – skoro wszystkie wizyty lekarskie są ewidencjonowane, w tym pomoc udzielana na pogotowiu – skarżący jest osobą stosunkowo młodą, z racji statusu bezrobotnego – dysponującą wolnym czasem; sprawnie posługującą się środkami komunikacji elektronicznej (praktycznie cała korespondencja skarżącego z MGOPS sporządzona została w formie elektronicznej).

Sąd zwraca również uwagę na eskalację oczekiwań i żądań skarżącego, a także jego obraźliwy stosunek do pracowników opieki społecznej, urągający ich godności.

W skardze (napisanej w formie elektronicznej – a więc pozwalającej na korektę przed wysłaniem) skarżący użył wulgarnych zwrotów ("nie mam recepty to k...a jak mam to wykazać"). Ponadto w aktach znajduje się również wniosek skarżącego o zasiłek celowy w wysokości 800 zł na dwa masaże: "body" oraz "cztery dłonie", które wykonują "dwie piękne panie w wieku odpowiednio 19 lat i 20 lat. Obie panie są wydepilowane, jędrne i wąskie". W dalszej części wniosku zawarte są sugestie o zatrudnieniu w MGOPS tego typu masażystek i zapisaniu w kontrakcie "(...) posprzątania mieszkania beneficjenta oraz zrobienia dla niego ekstra zakupów w Biedronce".

Sąd podkreśla, że pomimo agresywnej i roszczeniowej postawy skarżącego – pomoc została mu przyznana. Jednakże uzasadnione było weryfikowanie, czy tak duże ilości leków są rzeczywiście potrzebne w sytuacji skarżącego. Jak bowiem wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 23 stycznia 2018 r., I OSK 2221/17 (wszystkie cytowane orzeczenia dostępne na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl) przyznanie pomocy uzależnione jest nie tylko od sytuacji materialnej strony i jej żądań, lecz rozpatrując wniosek o przyznanie zasiłku organ musi także kierować się ogólnymi zasadami wyrażonymi w art. 3 ust. 3 i ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, to znaczy koniecznością dostosowywania rodzaju, formy i rozmiaru świadczeń do okoliczności konkretnej sprawy, jak również uwzględniania potrzeb osób korzystających z pomocy, jeżeli potrzeby te odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. Powołany art. 3 ustawy nie może w żadnym razie prowadzić do wniosku o dopuszczalności uczynienia z pomocy społecznej stałego źródła dochodów. Interpretacja taka byłaby niedopuszczalna jako całkowicie sprzeczna z intencją ustawodawcy, który pomocy społecznej wyznaczył jedynie funkcję wspierania tych wysiłków, a nie ich zastępowania.

Orzekający w niniejszej sprawie Sąd powyższy pogląd podziela i dlatego skargi oddalił na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1308 z późn. zm.). Przepis ten stanowi, że w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. Sąd przyznał pełnomocnikowi skarżącego ustanowionemu z urzędu 480 zł (tj. 2x240) powiększone o należną stawę podatku VAT zgodnie z § 21 ust.1 pkt 1 lit. c Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1714 z późn. zm.).

Odnosząc się natomiast do zarzutów skarżącego o nieuzasadnionym uczestnictwie policjantów przy sporządzaniu wywiadu środowiskowego to Sąd zaznacza, że zgodnie z art. 107 ust. 3b ustawy o pomocy społecznej kierownik ośrodka pomocy społecznej, na wniosek pracownika socjalnego ośrodka pomocy społecznej lub z własnej inicjatywy, może wystąpić z wnioskiem do właściwego miejscowo komendanta Policji o asystę w trakcie przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego lub świadczenia pracy socjalnej w środowisku. Właściwy miejscowo komendant Policji jest obowiązany do zapewnienia pracownikowi socjalnemu asysty Policji przy przeprowadzaniu rodzinnego wywiadu środowiskowego lub świadczeniu pracy socjalnej w środowisku. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w wyroku z 24 stycznia 2019 r., II SA/Bk 685/18 " (...) dostrzeżenie w danej sprawie przez kierownika ośrodka pomocy społecznej potrzeby asysty Policji przy przeprowadzaniu wywiadu środowiskowego (podstawy ku temu daje sam skarżący formułując obraźliwe epitety pod adresem pracowników organów pomocy społecznej) i nałożony na Policję obowiązek uwzględnienia wniosku o zapewnienie asysty funkcjonariusza Policji przy przeprowadzaniu wywiadu środowiskowego, oznacza, że skarżący wnioskując o pomoc społeczną miał obowiązek znoszenia obecności policjanta przy czynności przeprowadzania wywiadu niezależnie od tego, jak osobiście odbiera obecność policjanta".

Sąd podkreśla, że we wszystkich wywiadach środowiskowych i wszystkich pismach MGOPS kierowanych do skarżącego użyto form grzecznościowych ("Pan M."); nie stosowano złośliwości i zwrotów emocjonalnych – co świadczy o profesjonalnym podejściu do wykonywanych obowiązków przez pracowników pomocy społecznej.

Sąd połączył sprawy obu skarg na zasadzie art. 111 §2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przepis ten stanowi, że sąd może zarządzić połączenie kilku oddzielnych spraw toczących się przed nim w celu ich łącznego rozpoznania lub także rozstrzygnięcia, jeżeli pozostają one ze sobą w związku. W rozpoznawanej sprawie obie skargi ze względu na osobę skarżącego oraz stan faktyczny i istotę spornych zagadnień prawnych, pozostawały ze sobą w związku w rozumieniu ww. przepisu. Uzasadnione było więc połączenie obu postępowań sądowych, wszczętych odrębnymi skargami, do łącznego ich rozpoznania i rozstrzygnięcia.