Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Michna Sędziowie Sędzia WSA Jakub Makuch Asesor WSA Ewelina Dziuban (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 19 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 maja 2024 r. znak 010070/680/625153/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Zaskarżoną decyzją z dnia 13 maja 2024 r. znak 010070/680/625153/2023 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 sierpnia 2023 r. odmawiającej przyznania K. S. (dalej: "skarżący") świadczenia wychowawczego na dziecko M. S.

Podstawę prawną decyzji stanowił art. 28 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r., poz. 421 ze zm., dalej: "u.p.w.d.") oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 4 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm., dalej: "k.p.a.").

Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Skarżący w dniu 1 lutego 2023 r. wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie świadczeń wychowawczych na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. na dziecko M. S.

Decyzją z dnia 4 sierpnia 2023 r. ZUS odmówił przyznania skarżącemu ww. świadczenia, gdyż na dziecko został złożony już wniosek o przyznanie tego świadczenia przez inną uprawnioną osobę, stosownie do art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

W odwołaniu od decyzji skarżący zarzucił organowi zaniechanie ustalenia kiedy faktycznie zostały złożone wnioski w tej sprawie przez uprawnione osoby, co stanowi naruszenie art. 107 § 3 k.p.a.

Zaskarżoną decyzją z dnia 13 maja 2024 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Wskazał, że z akt sprawy wynika, że skarżący w dniu 3 lutego 2023 r. złożył wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko M. S. na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. W dniu 1 lutego 2023 r. wniosek o ww. świadczenie na dziecko złożył drugi rodzic dziecka, D. M.

W związku ze złożeniem wniosku o ww. świadczenie na małoletnią M. S. przez matkę dziecka, ZUS wezwał do przedłożenie dokumentu potwierdzającego sprawowanie faktycznej bądź naprzemiennej opieki nad dzieckiem. D. M. przedłożyła wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 21 lipca 2021 r. Sygn. akt [...], w którym powierzono sprawowanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią matce.

W odpowiedzi na wezwanie organu, skarżący wyjaśnił, że opiekuje się dzieckiem wraz z żoną w sposób naprzemienny, jednak nie zostało to poparte żadnym dokumentem. Zaznaczył przy tym, że przedłożone przez matkę dziecka orzeczenie Sądu jest nieprawomocne w związku ze złożoną przez skarżącego apelacją.

Następnie organ II instancji powołał się na wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 7 września 2023 r., sygn. akt [...] oddalający apelację skarżącego od ww. wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazano, że "na podstawie przeprowadzonego postępowania i zebranej dokumentacji" stwierdzono, że skarżący i D. M. równocześnie sprawują opiekę nad dzieckiem. W związku z powyższym w zakresie ustalenia prawa do pobierania świadczenia, w ocenie Prezesa ZUS należało zastosować art. 22 ww. ustawy i ustalić, który z rodziców dziecka jako pierwszy złożył wniosek o świadczenie.

Powołując się na dane zawarte w systemie informatycznym ZUS wspomagającym obsługę świadczenia wychowawczego, organ odwoławczy ustalił, że jako pierwsza wniosek o świadczenie złożyła matka dziecka (tj. w dniu 1 lutego 2023 r.) zatem do ona jest uprawniona do pobierania ww. świadczenia.

W skardze wniesionej od tej decyzji skarżący zarzucił rażący błąd w ustaleniu stanu faktycznego, polegający na stwierdzeniu fałszywej daty złożenia wniosku przez skarżącego oraz zaniedbanie w ustaleniu stanu faktycznego, polegające na nierzetelnym, niedbałym i stronniczym prowadzeniu postępowania, o którym mowa w art. 22 ustawy. Z uwagi na powyższe skarżący wniósł o uchylenie decyzji i skierowanie sprawy do ponownego rozpatrzenia w oparciu o rzetelny materiał dowodowy i przepisy prawa.

W uzasadnieniu skarżący domagał się przedłożenia przez ZUS odpisu z systemu informatycznego ZUS, z których wynikać będą daty i godziny złożenia wniosków przez skarżącego i matkę dziecka.

W odpowiedzi na skargę organ wskazał, że z danych z aplikacji wspomagającej obsługę świadczeń dla rodzin wynika, że K. S. złożył dwa wnioski o świadczenie wychowawcze na okres świadczeniowy 2023/2024. Pierwszy wniosek złożył 1 lutego 2023 r., natomiast drugi wniosek z poprawnymi danymi złożył 3 lutego 2023 r. Dokumentacja potwierdza, że z wnioskiem o świadczenie w dniu 1 lutego 2023 r. wystąpiła również matka dziecka D. M.

Odnosząc się do skargi K. S., organ przyznał rację, iż zarówno w decyzji z dnia 4 sierpnia 2023 r., jak i decyzji z 13 maja 2024 r. błędnie wskazano dzień 3 lutego 2024 r. jako datę złożenia wniosku o świadczenie wychowawcze na okres 2023/2024. Rzeczywiście skarżący wniosek złożył w dniu 01.02.2024r. Powyższe jednak nie zmienia faktu, iż jako pierwsza wniosek złożyła matka dziecka. Druk UPP - Urzędowe Poświadczenie Przedłożenia - pozwala na zweryfikowanie godziny złożenia wniosku. W dniu 01.02.2024 K. S. o godz. 00:17:00 (dane z podpisu elektronicznego do wniosku) wniosek podpisał, a o godz. 00:17:01 wniosek został złożony (dane z UPP). Natomiast matka dziecka wniosek o świadczenie podpisała o godz. 00:03:54 (dane z podpisu elektronicznego do wniosku), a o godz. 00:04:00 wniosek został złożony (dane z UPP).

W związku z powyższym oraz mając na uwadze fakt, że wyrok sądu okręgowego z 21.07.2023 r. jest prawomocny – organ odwoławczy stwierdził, że to matce w całości należy się świadczenie wychowawcze na okres 2023/2024.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.

Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935) - dalej: "P.p.s.a.", stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.

W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.).

Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony.

Należy również wskazać, że w myśl art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Aktem poddanym sądowej kontroli w przedmiotowej sprawie jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 13 maja 2024 r., którą organ orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 sierpnia 2023 r. odmawiającej przyznania skarżącemu świadczenia wychowawczego na dziecko M. S.

Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r., poz. 421 ze zm.), która określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady przyznawania i wypłacania tego świadczenia (art. 1 ust. 1). Celem tego świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1), przysługuje ono matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (art. 4 ust. 2 pkt 1).

W myśl art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.

W przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się (art. 22 u.p.p.w.d.).

Z nadesłanych wraz ze skargą akt sprawy wynika, że 1 lutego 2023 r. skarżący złożył wniosek o świadczenie wychowawcze na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r.

Pismem z 2 lutego 2023 r. ZUS wezwał skarżącego do ponownego złożenia wniosku z poprawnym imieniem, nazwiskiem i numerem PESEL dziecka. Zaznaczono przy tym, ze jeśli skarżący dokona powyższego w terminie 14 dni od otrzymania wezwania, to organ uwzględni datę złożenia pierwszego wniosku.

Skarżący w dniu 3 lutego 2023 r. złożył ponowny, uzupełniony wniosek o świadczenie wychowawcze na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. na dziecko M. S.

Datę 3 lutego 2023 r. organ I i II instancji błędnie wskazywał w uzasadnieniach decyzji jako faktyczną datę złożenia przez skarżącego wniosku w tej sprawie. Powyższe zostało przyznane przez Prezesa ZUS w odpowiedzi na skargę.

Z akt sprawy wynika również, że prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 21 lipca 2021 r. Sygn. akt [...], sprawowanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią M. S. powierzono matce, ograniczając władzę rodzicielską skarżącego do prawa współdecydowania o istotnych sprawach dziecka (wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 7 września 2023 r., sygn. akt [...] oddalono apelację skarżącego od ww. wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 21 lipca 2021 r.).

W przytoczonym wyżej art. 22 u.p.p.w.d. rozróżniono trzy sytuacje, w których dochodzi do zbiegu praw do świadczenia wychowawczego. W konsekwencji, w stosunku do każdej z nich ustawodawca ustalił odrębne reguły postępowania, pozwalające na jednoznaczne wskazanie, który z wnioskodawców jest właściwym beneficjentem świadczenia. Omawiany przepis zawiera zatem trzy skorelowane ze sobą normy prawne, dotyczące podmiotowej kolizji uprawnień w zakresie ustalenia i wypłaty prawa do świadczenia wychowawczego na rzecz tego samego dziecka. Owa kolizja może zachodzić tylko i wyłącznie między podmiotami, o jakich mowa w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. Pierwsza z norm prawnych zawartych w komentowanym przepisie wskazuje, komu należy wypłacić świadczenie wychowawcze w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego. W takiej sytuacji świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który rzeczywiście sprawuje opiekę nad dzieckiem. A zatem, istotnym kryterium dla przyznania świadczenia wychowawczego nie jest rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej, ale faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, w tym rzeczywiste przebywanie dziecka u danego rodzica (zob. wyrok WSA w Gliwicach z 4 kwietnia 2017 r. sygn. akt IV SA/Gl 953/16, przywołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Wynika to wprost z art. 22 zdanie pierwsze u.p.p.w.d. Z brzmienia tej części przepisu można wnioskować, że chodzi o sytuację, gdy to dwie lub więcej osób składają wnioski o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na to samo dziecko lub dzieci, ale faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje tylko jedna z nich. Konieczne jest w takiej sytuacji zbadanie, która z ww. osób faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem.

Podkreślenia wymaga, że u.p.p.w.d. przy rozstrzyganiu zbiegu uprawnień nakazuje ustalenie, kto sprawuje opiekę nad dzieckiem, a nie komu powierzono opiekę nad dzieckiem. Dobitnie świadczy to o konieczności ustalenia stanu faktycznego, a nie prawnego. Bardzo jaskrawo widać to w wypadku konieczności rozstrzygnięcia zbiegu pomiędzy rodzicem, któremu powierzono władzę rodzicielską a "faktycznym opiekunem" dziecka. W tym wypadku decydujący będzie stan faktycznej opieki (tak: J. Gałązka-Marek [w:] J. Blicharz (red.), J. Glumińska-Pawlic (red.), L. Zacharko (red.), Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2019).

W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że beneficjentem świadczenia wychowawczego jest rodzic dziecka zamieszkujący wspólnie z dzieckiem, sprawujący nad nim faktyczną opiekę. Dziecko powinno pozostawać na utrzymaniu uprawnionego do świadczeń rodzica, zaś otrzymane świadczenia muszą być przeznaczone na to dziecko, bowiem taki jest ich cel.

Na gruncie przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny

i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r., poz. 2809 ze zm.) - dalej: "k.r.o.", zostały określone elementy składające się na sprawowanie pieczy nad dzieckiem, które niewątpliwie korelują z pojęciem sprawowania faktycznej opieki nad dzieckiem, badanej na gruncie u.p.p.w.d., a warunkującej prawo do świadczenia wychowawczego. W ramach tych elementów wyróżnić należy obowiązek rodziców wychowania dziecka i kierowania nim, a także obowiązek troski o zapewnienie dziecku odpowiednich warunków egzystencji i troskę o jego bezpieczeństwo. Z art. 96 § 1 k.r.o. wynika, że wychowanie dziecka obejmuje wychowanie fizyczne i duchowe. Należy zaznaczyć, że obowiązku zapewnienia dziecku należytej egzystencji nie należy utożsamiać z obowiązkiem alimentacyjnym, gdyż ten polega wyłącznie na dostarczaniu dziecku środków utrzymania i wychowania i jest niezależny od władzy rodzicielskiej, natomiast obowiązek zapewnienia dziecku właściwych warunków egzystencji spoczywa na rodzicach tylko o tyle, o ile przysługuje im władza rodzicielska i polega na organizowaniu warunków życia dziecka, a więc na zapewnieniu mu należytego wyżywienia, odzieży, warunków mieszkaniowych, pomocy szkolnych, opieki lekarskiej itp. Obowiązek ten sprowadza się również do dbałości o to, aby osoby obowiązane do alimentowania dziecka obowiązek swój należycie wykonywały, a jeśli tego nie robią - w dochodzeniu i egzekucji alimentów.

Zdaniem Sądu zapisy u.p.p.w.d. nie wykluczają sytuacji, że pomimo formalnego powierzenia wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców świadczenie wychowawcze będzie należne opiekunowi faktycznemu albo drugiemu rodzicowi, który rzeczywiście sprawuje opiekę nad dzieckiem. Opieka, czyli faktyczna piecza, powinna obejmować rzeczywiste przebywanie i zamieszkiwanie z dzieckiem. Wspólne zamieszkiwanie - co do zasady - wiąże się z faktycznie sprawowaną opieką nad dzieckiem. Ustawodawca w art. 22 u.p.p.w.d., w przypadku zbiegu prawa do świadczenia wychowawczego, przyznał prawo do tego świadczenia podmiotowi, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Wyjątkiem od tej zasady jest sytuacja, w której zgodnie z orzeczeniem sądu opiekuńczego dziecko jest pod opieką naprzemienną rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu. A zatem uprawnionym do świadczenia wychowawczego jest wyłącznie ten rodzic dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad tym dzieckiem lub każdy z rodziców w sytuacji opieki naprzemiennej.

Kolejną kwestią przy ocenie, czy mamy do czynienia ze sprawowaniem nad dzieckiem faktycznej opieki jest sposób, w jaki należy ustalić wszystkie opisane wyżej elementy składające się na pojęcie sprawowania faktycznej opieki nad dzieckiem. Odpowiedź w tej kwestii zawarta jest w ostatnim zdaniu art. 22 u.p.p.w.d., stanowiącym odesłanie do ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2024 r., poz. 1283 ze zm.), z którego wynika, że organ właściwy w celu ustalenia kto sprawuje opiekę nad dzieckiem może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w tej ustawie. Rodzinny wywiad środowiskowy, przeprowadzony z udziałem osób zainteresowanych, niewątpliwie pozwala na ustalenie wszystkich opisanych wyżej elementów sprawowania opieki nad dzieckiem w jego środowisku zamieszkania. Nie wyklucza to jednakże możliwości zastosowania środków dowodowych, o jakich mowa w przepisach ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572) - dalej: "k.p.a.", którego przepisy stosuje się na zasadzie odesłania zawartego w art. 28 ust. 1 u.p.p.w.d. Zgodnie z art. 75 k.p.a. jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem.

W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny (§ 1). Jeżeli przepis prawa nie wymaga urzędowego potwierdzenia określonych faktów lub stanu prawnego w drodze administracji, organ administracji publicznej odbiera od strony, na jej wniosek, oświadczenie złożone pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania. Przepis art. 83 § 3 stosuje się odpowiednio (§ 2). Natomiast zgodnie z art. 86 k.p.a., jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne do rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę.

Jak już wyżej wskazano, w sprawach nieuregulowanych w u.p.p.w.d. stosuje się przepisy k.p.a. (art. 28 ust. 1). Zgodnie zaś z zasadą prawdy obiektywnej w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Realizację zasady prawdy obiektywnej zapewniają przede wszystkim gwarancje procesowe zawarte w przepisach regulujących postępowanie dowodowe. W myśl art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Ocena, czy dana okoliczność została udowodniona następuje zaś na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.).

Konsekwencją obowiązywania w postępowaniu administracyjnym zasad praworządności i prawdy obiektywnej jest także regulacja zawarta w art. 107 § 1 k.p.a., ustanawiającym, obok innych wymogów decyzji, obowiązek organu zawarcia w niej podstawy prawnej i uzasadnienia faktycznego, które w myśl § 3 tego artykułu powinno w szczególności obejmować wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Odpowiednie ujawnienie procesu decyzyjnego w sferze podstawy faktycznej rozstrzygnięcia stanowi jedną z gwarancji prawidłowej realizacji zasady swobodnej oceny dowodów z art. 80 k.p.a., rozumianej jako ocena tego materiału na podstawie całokształtu zgromadzonych dowodów, następująca zgodnie z zasadami logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego (zob.: A. Wróbel, Komentarz do art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego (w:) M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, LEX/el. 2022; C. Martysz, Komentarz do art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, (w:) G. Łaszczyca, C. Martysz, A. Matan, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, LEX/el.).

Zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. w uzasadnieniu decyzji organ administracji publicznej powinien wskazać fakty, które uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Innymi słowy, nie chodzi o to by przytaczać treść czy konkluzje przedłożonych dowodów, ale żeby dokonać ich oceny. W judykaturze podkreśla się, że uzasadnienie stanowi integralną część decyzji i jego zadaniem jest wyjaśnienie rozstrzygnięcia, stanowiącego dyspozytywną część tego aktu. Obowiązek jego sporządzenia wiąże się także z wyrażoną w art. 11 k.p.a. zasadą przekonywania, która zobowiązuje organy administracji publicznej do dołożenia szczególnej staranności w uzasadnieniu swoich rozstrzygnięć. Prawidłowe uzasadnienie decyzji ma nie tylko znaczenie prawne ale i wychowawcze, bowiem pogłębia zaufanie uczestników postępowania do organów administracyjnych. Motywy decyzji winny odzwierciedlać rację decyzyjną i wyjaśnić tok rozumowań prowadzących do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego do rzeczywistej sytuacji faktycznej. Powinny one być tak ujęte, aby strona mogła zrozumieć i w miarę możliwości zaakceptować zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, którymi kierował się organ przy załatwianiu sprawy. Zadaniem uzasadnienia faktycznego jest wskazanie faktów i dowodów, które legły u podstaw wydania decyzji. W rezultacie, powinno ono zawierać ustosunkowanie się do tych faktów i dowodów, które przemawiają za podjętym rozstrzygnięciem, lecz także do tej części faktów i dowodów, którym organ administracji nie przyznał mocy dowodowej przy podejmowaniu decyzji. Ograniczenie się w uzasadnieniu decyzji do stwierdzenia istotnych rozbieżności w materiale dowodowym, bez ich wyliczenia, a następnie próby wyjaśnienia, stanowi istotne naruszenie przepisów prawa (zob. wyrok WSA w Gliwicach z 21 września 2023 r. sygn. akt II SA/Gl 693/23). Konsekwentnie też przyjmuje się, że zasada przekonywania nie jest zrealizowana, gdy organ pominie milczeniem niektóre twierdzenia lub nie odniesie się do faktów istotnych dla danej sprawy. Wszelkie okoliczności i zarzuty strony, a zwłaszcza te, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy lub twierdzenia uważane przez strony za istotne dla sposobu załatwienia sprawy powinny być rzetelnie omówione i wnikliwie przeanalizowane przez organ rozpatrujący sprawę (zob. wyrok WSA w Lublinie z 23 listopada 2023 r. sygn. akt II SA/Lu 675/23).

Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd stwierdził,

że powyższym wymogom orzekające w sprawie organy nie sprostały, prowadząc postępowanie z naruszeniem wskazanych wyżej reguł procesowych. Przede wszystkim organy nie ustaliły istotnych okoliczności w kontekście "faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem" w rozumieniu art. 22 u.p.p.w.d.

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym (np. w wyroku WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1333/21, III SA/Kr 1706/23) wielokrotnie podkreślano, że sytuacja, w której oboje rodzice składają wniosek o przyznanie świadczenia obliguje organ do przeprowadzenia postępowania dowodowego na okoliczność tego, który z rodziców sprawuje opiekę nad dzieckiem. Dopiero bowiem ustalenie, że opieka jest sprawowana równocześnie przez oboje rodziców daje organowi podstawę do stwierdzenia, że świadczenie powinno być wypłacone temu z rodziców, który pierwszy złożył wniosek.

W konkluzji powyższego, Sąd orzekający w sprawie podziela stanowisko wyrażane w orzecznictwie sądów administracyjnych, że z wykładni przywołanego art. 22 ustawy - wprowadzającego zasady rozstrzygania kolizji uprawnień w zakresie ustalenia i wypłaty świadczenia wychowawczego na rzecz tego samego dziecka - wynika, że istotnym kryterium przy przyznaniu omawianego świadczenia nie jest rozstrzygnięcie w przedmiocie władzy rodzicielskiej, ale faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, w tym rzeczywiste przebywanie dziecka u danego rodzica. Nie sposób pominąć, że ustawa posługuje się w tym miejscu zwrotem "opieka nad dzieckiem", który należy rozumieć jako faktyczną pieczę nad dzieckiem. W rezultacie, ustawa przy rozstrzyganiu zbiegu uprawnień nakazuje ustalenie, kto sprawuje opiekę nad dzieckiem, a nie komu ją powierzono. Powyższe świadczy o konieczności ustalenia stanu faktycznego, a nie prawnego. (por. wyroki: WSA w Gliwicach: z 4 kwietnia 2017 r., IV SA/Gl 953/16, z 5 grudnia 2017 r., IV SA/Gl 547/17 oraz z 26 sierpnia 2020 r., II SA/Gl 1663/19; WSA w Rzeszowie z 3 kwietnia 2019 r., II SA/Rz 212/19, CBOSA). Także w piśmiennictwie wskazuje się, że decydujące znaczenie dla przyznania świadczenia wychowawczego ma faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, a nie rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej (zob. J. Gałązka-Marek [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz do art. 22, LEX 2019).

Podsumowując, zdaniem Sądu organ odwoławczy nie ustalił kluczowych dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy – tj. tego, które z rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, ograniczając się jedynie do powołania ww. wyroków sądowych rozstrzygających o władzy rodzicielskiej.

Zatem ponownie rozpatrując sprawę organ ustali, jak wyglądała kwestia sprawowania opieki nad małoletnią i w zależności od dokonanych ustaleń podejmie rozstrzygnięcie w sprawie. Jednocześnie w razie ustalenia, że rodzice małoletniej równocześnie sprawowali opiekę nad dzieckiem konieczne będzie jednoznaczne ustalenie, który z nich w dniu 1 lutego 2023 r. pierwszy złożył wniosek.

Należy też zauważyć, że realną próbę sanacji wadliwości zaskarżonej decyzji własnej Prezes ZUS podjął dopiero w odpowiedzi na skargę, która ma rozbudowane uzasadnienie faktyczne i prawne oraz wskazuje, że skarżący złożył wniosek 1 lutego 2023 r. a nie 3 lutego 2023 r.. Odpowiedź na skargę nie podlega kontroli Sądu. Nie może też stanowić uzupełnienia zaskarżonego aktu. Odpowiedź na skargę jest pismem procesowym w rozumieniu art. 45 p.p.s.a., w którym organ powinien odnieść się do zarzutów i wniosków skargi. W treści odpowiedzi na skargę nie mogą natomiast zostać zawarte elementy uzupełniające zaskarżoną decyzję Prezesa ZUS, poprzez zamieszczenie ustaleń, ocen i rozważań, które powinny były się znaleźć w treści uzasadnienia faktycznego i prawnego zaskarżonego aktu.

Podkreślić też należy, że Sąd nie może zastąpić organu administracji publicznej jako "trzecia instancja", gdyż sądowoadministracyjne środki kontroli legalności jego działania nie dopuszczają, nie przewidują i nie określają umocowania dla sądu do rozstrzygania, w miejsce organu, tego - jaka była przyczyna faktyczna i prawna wydania zaskarżonej decyzji, bez uprzedniego zajęcia stanowiska przez organ, ze stosownym uzasadnieniem faktycznym i prawnym. Ocena przez Sąd zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS pod względem merytorycznym byłaby zatem w realiach tej sprawy przedwczesna, bo sprawa nie została dostatecznie wyjaśniona i oceniona.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 i art. 120 p.p.s.a., uchylił zarówno zaskarżoną, jak i poprzedzającą ją decyzję ZUS z 4 sierpnia 2023 r.

Ponownie rozpoznając sprawę organy będą związane oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku dotyczącą wykładni art. 22 u.p.p.w.d. dokonanej na tle okoliczności faktycznych tej sprawy. Należy powtórzyć, że na potrzeby wypłaty świadczenia wychowawczego nie bierze się pod uwagę tego, czy rodzic ma pieczę formalną (tzn. pełnię władzy rodzicielskiej), ale to, kto rzeczywiście i faktycznie sprawuje opiekę na dzieckiem. Potwierdza to art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d., z którego wynika jedynie, że ma to być ojciec, matka, opiekun faktyczny lub prawny. Wskazuje na to również art. 22 tej ustawy, w którym ustawodawca jasno i wprost zapisał, że istotnym kryterium nie jest rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej, ale faktyczne przebywanie u danego rodzica. Zapisy omawianej ustawy nie wykluczają zatem sytuacji, że mimo formalnego powierzenia wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, świadczenie będzie należne temu rodzicowi, który rzeczywiście (faktycznie) sprawuje opiekę nad dzieckiem. Obowiązkiem organu I instancji będzie zatem ustalenie faktów, a mianowicie tego, który z rodziców M. S. sprawował nad nią opiekę w okresie od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r.

Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 p.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożył organ administracji publicznej w odpowiedzi na skargę (k. 6 akt sądowych), a skarżący w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu tego wniosku nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.