Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski (sprawozdawca) Sędziowie: Sędzia WSA Daria Gawlak-Nowakowska Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis Protokolant: referent Agnieszka Zych-Zaborska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 16 lipca 2024 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Jeleniej Górze z dnia 28 września 2023 r., nr SKO.PS/41/104/23 w przedmiocie odmowy przyznania usług opiekuńczych uchyla zaskarżoną decyzję w całości.

Przystępując do rozstrzygania, Sąd przyjął stan faktyczny i prawny sprawy jn.

Do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Kowarach (dalej: MOPS) wpłynęło podanie B. K. (dalej: wnioskodawca, skarżący) o przyznanie podstawowych usług opiekuńczych w sezonie grzewczym i nie grzewczym, w wymiarze 1 godziny od 15:00 do 16:00, w zakresie: sprzątania mieszkania, donoszenia opału i ziemniaków

z piwnicy, wynoszenia popiołu z obsługą pieca ekologicznego, mycia okien, zmiany firan i sztorów, pielęgnacji kończyn dolnych (obcinanie paznokci i szorowanie stóp).

Ustalono, iż wnioskodawca: posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności (znacznym) i potwierdzające, że jest niezdolny do samodzielnej egzystencji; mieszka sam i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo; sprawy urzędowe załatwia we własnym zakresie (także wizyty lekarskie, turnusy rehabilitacyjne, zakupy, opłaty związane

z mieszkaniem); porusza się samodzielnie w obrębie mieszkania i poza nim; utrzymuje stały kontakt z otoczeniem. Zauważono, że wnioskodawca wielokrotnie zaznaczał, że nie wymaga pomocy osoby drugiej, zaś usługi opiekuńcze mają opierać się jedynie na sprzątaniu lokalu pod ścisłym jego nadzorem.

MOPS uznał, że u wnioskodawcy nie występuje znaczne ograniczenie zdolności do samoobsługi. Podkreślił, iż opiekunki złożyły ponadto oświadczenia, że nie wyrażają zgody na świadczenie usług opiekuńczych u wnioskodawcy, z uwagi na jego agresywne zachowanie i obawy o utratę zdrowia. Z oświadczeń wynika, że wielokrotnie były one przez niego obrażane.

W ocenie organu, brak współdziałania z pracownikiem socjalnym może stanowić podstawę odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia i wstrzymania świadczeń z pomocy społecznej oraz że przez współdziałanie należy rozumieć gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym, która pozwoli przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe. Ponadto rolą organu pomocy społecznej jest przeciwdziałanie traktowaniu świadczeń pomocowych jako oczywistej i bezwarunkowej należności ze strony Państwa oraz egzekwowanie od wnioskodawców obowiązków współdziałania. Bierna lub roszczeniowa postawa podmiotu ubiegającego się o pomoc może spowodować odmowę przyznania świadczenia lub jego cofnięcie, o czym stanowi art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze zm. - dalej: u.p.s.).

Nadmieniono, że postawa wnioskodawcy wywołuje u opiekunek lęk i stres, nie pozwala na wykonywanie czynności zgodnie z zakresem obowiązków, wnioskodawca wielokrotnie oczekiwał realizacji prac wykraczających poza zakres przyznanej pomocy np. czyszczenie pieca CO (sprzeciw opiekunek odreagowywał wszczynając awantury

i kierując pod ich adresem wyzwiska typu: przychodzicie jedynie do sprzątania bo do niczego innego się nie nadajecie, nie nadajesz się do niczego, nikt nie nauczył cię pracy, ja cię nauczę prac porządkowych w tym lokalu), dwie opiekunki przebywały na zwolnieniu lekarskim związanym ze stresem, który towarzyszył im podczas pełnienia obowiązków służbowych w miejscu zamieszkania wnioskodawcy.

Dodano, że w listopadzie 2019 r. opiekunki świadczące usługi u wnioskodawcy złożyły zeznania na Komisariacie Policji w Kowarach. Dalej przeciwko wnioskodawcy toczyło się postępowanie o czyn z art. 207 kk w Sądzie Rejonowy w Jeleniej Górze II Wydział Karny. Zgodnie z wyrokiem z 23 marca 2022 (II K 667/20), wnioskodawca dopuścił się naruszenia nietykalności cielesnej trzech opiekunek, jednak z powodu przedawnienia karalności czynu postępowanie zostało umorzone.

Mając na uwadze powyższe uznano, że ponowne świadczenie usług opiekuńczych u wnioskodawcy stwarza realne zagrożenie zdrowia i życia dla osób wykonujących swoje obowiązki służbowe w miejscu zamieszkania podopiecznego. Wydaną z upoważnienia Burmistrza Kowar decyzją z 7 sierpnia 2023 r. stronie odmówiono przyznania świadczenia z pomocy społecznej.

W odwołaniu skarżący podniósł, że stan jego zdrowia wymaga, aby mógł korzystać ze wsparcia innych osób. Zarzucił, że jest kłamliwie przedstawiany przez MOPS. Wniósł o przyznanie usług opiekuńczych.

Po rozpatrzeniu sprawy, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Jeleniej Górze (dalej: SKO, Kolegium) utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W ocenie SKO, odwołujący - wbrew stanowisku MOPS - spełnia jednak przesłanki do objęcia go pomocą w formie usług opiekuńczych, określone w art. 50 ust. 1 u.p.s. (przemawia za tym przede wszystkim jego samotność i niepełnosprawność.

Dalej SKO podniosło, że decyzja o przyznaniu usług opiekuńczych wydawana jest w ramach uznania administracyjnego. Oznacza to, że nawet spełnienie przesłanek przyznania tego rodzaju świadczenia nie przesądza, że organ pomocy społecznej ma obowiązek orzec o ich przyznaniu, a tym bardziej, że zobowiązany jest przyznać takie świadczenie w wymiarze oraz w zakresie, w jakim domaga się tego wnioskodawca.

SKO dowodziło, że - w myśl art. 11 ust. 2 u.p.s. - brak współdziałania osoby

z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej może stanowić podstawę do ograniczenia wysokości lub rozmiaru świadczenia, odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Przez współdziałanie rozumie się gotowość podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z uzasadnionych i rozsądnych jego propozycji, pomagających przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe. Egzekwowanie przez organy pomocy społecznej obowiązku współdziałania jest istotne, gdyż pomoc nie może ograniczać się do rozdawnictwa świadczeń.

Według SKO, organ pierwszej instancji trafnie ocenił zachowanie odwołującego kwalifikujące się do kategorii przesłanki negatywnej udzielenia świadczeń, rozumianej jako brak współdziałania osoby z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. Oczywistym bowiem jest, że wsparcie w zaspokojeniu codziennych potrzeb życiowych jest możliwe do osiągnięcia wtedy, gdy u świadczeniobiorcy istnieje minimalna chociażby wola współdziałania z pracownikami socjalnymi.

Zdaniem Kolegium, okoliczności sprawy pozwalają na przyjęcie, że naruszając godność osób świadczących usługi opiekuńcze odwołujący w istocie odmawia z nimi współpracy i nie dąży do wyjścia z trudnej sytuacji przy wykorzystaniu swoich własnych możliwości. Stąd też odmawiając udzielenia wnioskowanej pomocy organ pierwszej instancji nie wykroczył poza ramy uznania administracyjnego.

W skardze (uzupełnionej pismem procesowym) skarżący opisał swoją trudną sytuację bytową i zdrowotną. Stwierdził, że jest niezdolny do samodzielnej egzystencji, co winno skutkować przyznaniem mu usług opiekuńczych. Podniósł, że formułowane względem niego zarzuty pracowników socjalnych są nieprawdziwe.

Odpowiadając na skargę, Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.

Skarga okazała się uzasadniona.

Po dokonaniu kontroli zaskarżonej decyzji, mając na uwadze stan faktyczny

i prawny sprawy, sformułowane w skardze zarzuty i wspierające je argumenty, Sąd stwierdził, że wystąpiły podstawy do zakwestionowania stanowiska organu wyrażonego w tej decyzji.

Zgodnie z art. 50 ust. 1 u.p.s., osobie samotnej, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób, a jest jej pozbawiona, przysługuje pomoc w formie usług opiekuńczych lub specjalistycznych usług opiekuńczych. Usługi opiekuńcze obejmują pomoc w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych, opiekę higieniczną, zaleconą przez lekarza pielęgnację oraz, w miarę możliwości, zapewnienie kontaktów z otoczeniem (ust. 3). To ośrodek pomocy społecznej, przyznając usługi opiekuńcze, ustala ich zakres, okres i miejsce świadczenia (ust. 5).

W ocenie Sądu, organ odwoławczy prawidłowo uznał, że - wbrew stanowisku MOPS - skarżący spełnia przesłanki, aby mógł być objęty pomocą społeczną w formie usług opiekuńczych gdyż przemawia za tym przede wszystkim jego niepełnosprawność.

Stosownie do art. 11 ust. 2 u.p.s., brak współdziałania osoby z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego

w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych, prac społecznie użytecznych, a także odmowa lub przerwanie udziału w działaniach

w zakresie integracji społecznej realizowanych w ramach Programu Aktywizacja

i Integracja, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do ograniczenia wysokości lub rozmiaru świadczenia, odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych

z pomocy społecznej.

Trafnie interpretuje Kolegium, że zawarte w przywołanym przepisie przesłanki do odmowy przyznania świadczenia mieszczą się w ogólnej podstawie określanej jako brak współdziałania beneficjenta świadczeń z pracownikiem socjalnym. Przez takie współdziałanie rozumie się gotowość podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z uzasadnionych i rozsądnych jego propozycji, pomagających przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe. Pomoc społeczna nie ma bowiem charakteru stałego, ma ona przejściowo stanowić rodzaj wsparcia w celu pokonania trudności życiowych podopiecznych. Rolą organu pomocy społecznej jest też przeciwdziałanie traktowaniu świadczeń pomocowych, jako oczywistej i bezwarunkowej należności ze strony państwa. Egzekwowanie przez organy pomocy społecznej obowiązku współdziałania jest istotne z tego powodu, że pomoc ta nie może ograniczać się jedynie do rozdawnictwa świadczeń, a bierna lub roszczeniowa postawa osoby ubiegającej się o pomoc może spowodować odmowę przyznania świadczenia zgodnie z art. 11 ust. 2.

Słusznie przyjmuje Kolegium, że - z uwagi na charakter pomocy w formie usług opiekuńczych - oczywistym jest, że ich cel w postaci wsparcia w zaspokojeniu codziennych potrzeb życiowych jest możliwy do osiągnięcia wyłącznie wtedy, gdy po stronie świadczeniobiorcy istnieje wola współdziałania z pracownikami socjalnymi. Zgodzić trzeba się również, że pomoc społeczna opiera się na zasadzie pomocniczości, a zatem wspierania, a nie całkowitego wyręczania osoby, do której pomoc jest kierowana, w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych i przezwyciężeniu trudności, z jakimi osoba ta się boryka.

Sąd stwierdza, że - mimo prawidłowej jego wykładni - przepis art. 11 ust. 2 u.p.s.

został w sprawie błędnie (przedwcześnie) zastosowany. Decydując bowiem o jego zastosowaniu do sytuacji skarżącego w 2023 r., organ bazował na stanie faktycznym (materiale dowodowym i zdarzeniach) opisującym postawę wnioskodawcy do 2019 r., kiedy to skarżący - naruszając godność osób świadczących mu usługi opiekuńcze -

w istocie odmawiał z nimi współpracy i w perspektywie nie dążył do wyjścia z trudnej sytuacji przy wykorzystaniu swoich własnych możliwości.

Zdaniem Sądu, w postępowaniu zainicjowanym wnioskiem skarżącego z 12 lipca 2023 r. nie została faktycznie wykazana okoliczność braku współdziałania ze strony wnioskującego o przyznanie świadczenia opiekuńczego, co pozwalałoby zastosować

w sprawie regulacje art. 11 ust. 2 u.p.s. Brak tego współdziałania w przeszłości nie może zaś skutkować, że skarżący nie ma perspektyw na otrzymanie świadczenia

w przyszłości - dożywotnio. Przecież nie można wykluczyć, że skarżący zmieni swoje postępowanie, mając na uwadze wydane względem niego wyroki karne oraz zagrożenie w postaci uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia.

W tym stanie sprawy Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja została wydana

z istotnym naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 6, art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. oraz prawa materialnego, tj. art. 11 ust. 2 u.p.s.

Wskazane powyżej uchybienia zrodziły konieczność uchylenia skarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.).

Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni wyżej przedstawione rozważania Sądu, stosownie do treści 153 p.p.s.a. i prawidłowo zastosuje w sprawie regulacje art. 11 ust. 2 u.p.s. Obowiązkiem organu będzie powtórna ocena, czy w stanie faktycznym sprawy występuje po stronie skarżącego brak współdziałania, o którym mowa w ww. przepisie. Następnie organ dokona oceny spełnienia przez skarżącego przesłanek warunkujących przyznanie usług opiekuńczych.