Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, po rozpoznaniu w dniu 29 kwietnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej sprawy ze skargi E. sp. z o.o. w P. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 września 2024 r., sygn. akt I FSK 1212/18, w sprawie ze skargi kasacyjnej E. sp. z o.o. w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 23 lutego 2018 r., sygn. akt I SA/Lu 987/17 w sprawie ze skargi E. sp. z o.o. w P. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Lublinie z dnia 31 października 2017 r., nr 0601-IOV-2.4103.182.2017.52 w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia 2010 r. do kwietnia 2014 r. postanawia odrzucić skargę o wznowienie postępowania sądowego. Sylwester Marciniak Sędzia NSA

Wyrokiem z dnia 3 września 2024 r., I FSK 1212/18, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną E. Sp. z o.o. w P. (dalej: skarżąca lub spółka) od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 23 lutego 2018 r., sygn. akt I SA/Lu 987/17, w sprawie ze skargi spółki na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Lublinie z dnia 31 października 2017 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia 2010 r. do kwietnia 2014 r.

W piśmie z dnia 2 grudnia 2024 r. spółka wniosła o wznowienie postępowania zakończonego wskazanym wyżej wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego, jako podstawę wznowienia wskazując art. 271 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935, dalej: p.p.s.a.), zgodnie z którym można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności, jeżeli wskutek naruszenia przepisów prawa strona była pozbawiona możności działania. W uzasadnieniu skargi spółka wskazała, że Naczelny Sąd Administracyjny nie odniósł się do wszystkich zarzutów kasacyjnych, doprowadzając do pozbawienia strony możności realizacji swoich praw w aspekcie ustalenia prawdy materialnej co do okoliczności mających znaczenie dla sprawy. Sąd pozbawił spółkę również możności działania, w tym prawa do sądu, które może być zrealizowane tylko wtedy, gdy sąd wydaje orzeczenie po przeprowadzeniu postępowania podatkowego, w którym to postępowaniu podatkowym zostałoby przeprowadzone postępowanie dowodowe w kierunku organizacji pracy stacji paliw w aspekcie prowadzenia monitoringu komputera firmowego przez zatrudnione osoby czy podmioty zewnętrzne (dowody takie nie były przeprowadzane). Wbrew stanowi faktycznemu przyjętemu przez Naczelny Sąd Administracyjny, zapewniona była na stacji prowadzonej przez spółkę kontrola procedury wystawiania faktur, a przeciwna ocena była oparta na okoliczności, co do której spółka nie mogła się wypowiedzieć, a zatem oddalając skargę kasacyjną Sąd pozbawił spółkę możności działania w sferze prawa do dowodzenia swoich racji, uchybiając zasadom rzetelnego procesu. Sąd pominął też istotne okoliczności (dowody) z akt sprawy, w których zgromadzono część materiałów świadczących o braku ryzyka utraty wpływów z tytułu VAT w związku z decyzjami wydanymi wobec nabywców. Naruszenie prawa przez Naczelny Sąd Administracyjny było wynikiem bezpodstawnego pozbawienia skarżącej prawa do uzyskania orzeczenia, w którym sąd kasacyjny ma obowiązek rzetelnego odniesienia się do zarzutów skargi kasacyjnej. Zdaniem spółki Sąd naruszył następujące przepisy prawa:

1) art. 133 § 1 w zw. z art. 193 i art. 183 § 1 p.p.s.a. przez wydanie orzeczenia bez uwzględnienia istotnych okoliczności wynikających z akt sprawy, w wyniku czego bezpodstawnie objęto odpowiedzialnością skarbową skarżącą, mimo braku uszczerbku we wpływach budżetowych,

2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 141 § 4 i art. 193 p.p.s.a. w zw. z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 4 ust. 3 i art. 19 ust. 1 zd. 2 Traktatu o Unii Europejskiej i art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, przez pozbawienie strony prawa do sądu, tj. prawa do skutecznego zaskarżenia decyzji organu podatkowego, co wyrażało się w pozostawieniu w obrocie prawnym wyroku sądu pierwszej instancji aprobującego decyzje nieuwzględniające wykładni art. 203 Dyrektywy 112, a także przez podniesienie w uzasadnieniu wyroku aspektu dotyczącego należytej staranności pracodawcy, w tym wskazanie przez Sąd nowej okoliczności faktycznej, tj. zagadnienia monitoringu komputerów firmowych, co nie było podnoszone na wcześniejszych etapach postępowania, a zatem była nowym ustaleniem faktycznym w sprawie, co do którego nie umożliwiono spółce zajęcia stanowiska,

3) art. 2, art. 10 ust. 1, art. 45 ust., art. 78 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji RP przez pozbawienie strony możliwości działania w dwuinstancyjnym postępowaniu sądowym oraz pozbawienie strony możliwości podjęcia obrony przed argumentacją dla niej niekorzystną, a także przez przeprowadzenie kontroli sądowej bez uwzględnienia standardów dwuinstancyjnej sądowej kontroli decyzji administracyjnych, co wyrażało się w szczególności w zastąpieniu przez Naczelny Sąd Administracyjny organów obu instancji w rozstrzygnięciu końcowym sprawy i przyjęciu do orzekania innego stanu faktycznego niż odtworzony przez organy oraz sporządzeniu uzasadnienia wyroku bez zachowania wymagań art. 141 § 4 p.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem z dnia 3 września 2024 r., I FSK 1212/18, podlega odrzuceniu na podstawie art. 280 § 1 p.p.s.a.

Zgodnie z art. 280 § 1 p.p.s.a. Sąd bada na posiedzeniu niejawnym, czy skarga jest wniesiona w terminie i czy opiera się na ustawowej podstawie wznowienia. W braku jednego z tych wymagań sąd skargę o wznowienie odrzuci, w przeciwnym razie wyznaczy rozprawę. Skarga spółki podlega odrzuceniu, gdyż nie została oparta na ustawowej podstawie wznowienia.

Formułując taką ocenę, Sąd miał na uwadze, że na podstawie art. 280 § 1 p.p.s.a. badanie i rozstrzyganie w przedmiocie skargi o wznowienie postępowania nie ogranicza się tylko do sprawdzenia, czy formalnie powołano się w niej na jedną lub więcej podstaw wznowienia przez wskazanie przepisu je wyrażającego w ramach art. 271-273 p.p.s.a. Czynności te wymagały przede wszystkim zweryfikowania, czy przez wzgląd na uzasadnienie podnoszone podstawy rzeczywiście zachodzą. Skarga o wznowienie musi bowiem zawierać między innymi podstawę wznowienia i jej uzasadnienie, bo tak stanowi art. 279 ab initio p.p.s.a. Sformułowanie zatem podstawy wznowienia w sposób odpowiadający przepisom art. 271-273 p.p.s.a. samo przez się nie oznacza oparcia takiej skargi na ustawowej podstawie wznowienia, jeżeli z jej uzasadnienia wynika, że wskazana podstawa w istocie nie zachodzi. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie.

Jako podstawę wznowieniową pełnomocnik skarżącej wskazał art. 271 pkt 2 p.p.s.a. W świetle tego przepisu można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności, jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej albo nie była należycie reprezentowana lub jeżeli wskutek naruszenia przepisów prawa była pozbawiona możności działania. Zdaniem spółki to ostatnia z wymienionych przyczyn, tj. pozbawienie skarżącej możności działania wskutek naruszenia prawa, miało miejsce w badanej sprawie. Z uwagi na powołaną podstawę wznowienia trzeba dodać, że w świetle wskazanego przepisu nie można jednak żądać wznowienia, jeżeli przed uprawomocnieniem się orzeczenia niemożność działania ustała.

Rekonstruując całość podstawy wznowieniowej należy zatem wskazać, że skarżąca może żądać wznowienia postępowania, jeśli była pozbawiona możności działania wskutek naruszenia przepisów prawa, a ta niemożność działania trwała do uprawomocnienia się orzeczenia w sprawie.

Termin na wniesienie skargi o wznowienie postępowania na tej podstawie wynosi – zgodnie z art. 277 p.p.s.a. – trzy miesiące od dnia, w którym o orzeczeniu dowiedziała się strona, jej organ lub jej przedstawiciel ustawowy.

Wskazanie powyższych detali jest w sprawie istotne, gdyż całość regulacji dotyczącej wznowienia postępowania z uwagi na pozbawienie możności działania nie pozostawia żadnej wątpliwości, że chodzi o pozbawienie takiej możności działania w toku postępowania sądowego, którego wznowienia strona się domaga, przy czym niemożność działania trwała do zakończenia tego postępowania, a strona nie miała w związku z tym wiedzy o wydaniu prawomocnego orzeczenia w sprawie.

Jak trafnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 23 sierpnia 2023 r., III FSK 14/23 i III FSK 123/23, zwrot normatywny "pozbawienie możności działania" rozumiany jest w orzecznictwie jako niemożność działania, czyli niemożność przedstawiania i popierania swojego stanowiska w toczącym się postępowaniu (por. np. wyrok NSA z dnia 16 maja 2008 r., I OSK 1226/07 i przywołane tam orzecznictwo). Istotne jest, że w toczącym się postępowaniu strona jest pozbawiona możliwości podejmowania w czynności procesowych np. składania pism i wniosków, prawidłowego zawiadamiania o rozprawach, co uniemożliwia jej w ten sposób uczestnictwo w tym postępowaniu (por. np. wyrok NSA z dnia 14 czerwca 2022 r., II FSK 1394/21). W innym z orzeczeń NSA stwierdził, że pozbawienie strony możności działania zachodzi wówczas, gdy zaistniałe naruszenie przez sąd określonych przepisów postępowania godzi bezpośrednio w istotę procesu, tj. gdy z powodu uchybień procesowych sądu strona została pozbawiona możliwości udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możności usunięcia skutków tych uchybień przed wydaniem orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji (por. np. wyrok NSA z 8 grudnia 2020 r., I OSK 305/19). Przyjąć zatem wypada dopuszczalność stwierdzenia zaistnienia przesłanki pozbawienia możności działania, jedynie w razie kardynalnych uchybień dotyczących udziału strony w postępowaniu sądowym (np. wydania wyroku bez zawiadomienia strony o rozprawie go poprzedzającej), a nie jakichkolwiek usterek, czy utrudnień w tym zakresie (por. np. wyrok NSA z dnia 21 lutego 2006 r., II GSK 378/05). Chodzi zatem o kardynalne uchybienia, które de facto eliminują stronę z udziału w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Jeżeli w sprawie nie doszło do uchybień procesowych, które pozbawiły stronę możności podejmowania czynności procesowych, to nie może ona domagać się skutecznie wznowienia postępowania sądowego z powołaniem się na podstawę określoną w art. 271 pkt 2 p.p.s.a. (por. wyrok NSA z dnia 12 kwietnia 2022 r., II OSK 1652/21, ONSAiWSA 2022/5/75).

W pojęciu możności działania strony, użytym w art. 271 pkt 2 p.p.s.a., nie mieści się sam tok rozumowania sądu przedstawiony w uzasadnieniu wydanego orzeczenia. Nie można w związku z tym uznać, że nieuwzględnienie wniosków strony, czy niewystarczające odniesienie się do pewnych zarzutów, a tym bardziej niepodzielenie argumentacji skargi kasacyjnej, skutkuje pozbawieniem strony możności działania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2010 r., I FSK 1051/19 i powołane tam orzeczenia).

Uzasadnienie skargi o wznowienie postępowania złożonej w badanej sprawie, nie podaje żadnej okoliczności, z której wynikałoby pozbawienie spółki możności do działania w toku postępowania sądowoadministracyjnego zakończonego prawomocnym wyrokiem z dnia 3 września 2024 r. Akta sprawy potwierdzają, że spółka brała aktywny udział w tym postępowaniu, jej pełnomocnicy zarówno składali pisma procesowe, jak i stawiali się na posiedzenia sądowe. Co więcej, jeden z pełnomocników spółki (w piśmie z dnia 3 września 2024 r.) wniósł o ustalenie kosztów zastępstwa procesowego w sprawie w wysokości sześciokrotności stawki minimalnej, zwracając uwagę na "intensywne zaangażowanie i staranność" pełnomocników w sprawie.

Argumentacja skargi o wznowienie postępowania opiera się na konstruowaniu wywodu, zgodnie z którym NSA pozbawił spółkę możności działania, gdyż wydał błędne orzeczenie. Uzasadnienie skargi jednoznacznie kwestionuje merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy przez NSA, co świadczy o traktowaniu przez skarżącą nadzwyczajnego środka prawnego, jakim jest skarga o wznowienie postępowania sądowego, jako kolejnego środka odwoławczego, umożliwiającego polemizowanie z orzeczeniem, z którym spółka się nie zgadza. Jak zauważono wyżej, niewystarczające odniesienie się przez Sąd do pewnych zarzutów, a tym bardziej niepodzielenie argumentacji skargi kasacyjnej, nie może być w żadnym razie uznane za pozbawienie strony możności działania. W ocenie Sądu już sama treść skargi o wznowienie postępowania w sposób oczywisty świadczy o braku wystąpienia przesłanki z art. 271 pkt 2 p.p.s.a.

Podsumowując przedstawione rozważania, należy uznać, że przedmiotowa skarga o wznowienie postępowania sądowego nie została oparta na ustawowej podstawie wznowienia, a w konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny odrzucił tę skargę na podstawie art. 280 § 1 p.p.s.a.

Sylwester Marciniak

Sędzia NSA