Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: , Przewodniczący Sędzia NSA: Maria Dożynkiewicz, , po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Z. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 19 listopada 2015 r., sygn. akt I SA/Gd 915/14 w zakresie prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 30 maja 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia 2006 r. do grudnia 2007 r. postanawia: oddalić zażalenie.

Postanowieniem z 19 listopada 2015 r., sygn. akt I SA/Gd 915/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił Z. M. przyznania prawa pomocy, w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z 30 maja 2014 r., w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia 2006 r. do grudnia 2007 r.

Uzasadniając postanowienie, WSA powołując się na art. 246 § 1 i art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej p.p.s.a.) podkreślił wyjątkowość instytucji prawa pomocy, wskazał iż ciężar dowodu spoczywa na wnioskodawcy i uznał, iż w okolicznościach sprawy brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku.

We wniosku o przyznanie prawa pomocy Z. M. podał, że prowadzi on gospodarstwo domowe wspólnie z konkubiną i dwójką małoletnich dzieci (5 i 7 lat), które wymagają systematycznej opieki lekarskiej. Nie posiada majątku w postaci nieruchomości i przedmiotów o wartości powyżej 3 000 euro, natomiast konkubina posiada udziały w spółce z o.o. o wartości 4 550 zł, które podlegają zajęciu do kwoty ponad 60 000 zł. Skarżący z dniem 30 września 2014 r. zaprzestał wykonywania działalności gospodarczej, a w dniu 27 listopada 2014 r. przystąpił do spółki komandytowej "C.", która nie przynosi dochodów. Skarżący i jego konkubina nie osiągają żadnych dochodów. W dołączonym do wniosku piśmie wyjaśnił, że on i jego konkubina posiadają środki finansowe, które pozwalają im wyłącznie zaspokoić podstawowe potrzeby rodziny. W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku skarżący dodatkowo nadesłał: odpisy zeznań podatkowych jego i konkubiny za 2014 r., w których konkubina wykazała dochody ze stosunku pracy i z emerytur-rent w łącznej kwocie 13 397,11 zł, zaś skarżący dochody z działalności gospodarczej w wysokości 24 350,94 zł (deklarując przychód w kwocie 610 266,99 zł i koszty jego uzyskania w wysokości 585 916,05 zł); kopie faktur za: energię elektryczną za okres od 17 marca do 10 lipca 2015 r. na łączną kwotę 961,91 zł, ścieki i wodę za okres od 7 lutego do 10 czerwca 2015 r. na łączną kwotę 477,88 zł oraz Internet za okres od maja do lipca 2015 r. na kwoty po 48,60 zł wraz z wyjaśnieniem, że koszty związane z utrzymaniem rodziny pozostają na poziomie wskazanym w postępowaniu z wniosku skarżącego o zwolnienie go od wpisu od skargi w niniejszej sprawie; odpis wezwań z dnia 29 stycznia i 2 czerwca 2015 r. do zapłaty należności z tytułu dostaw gazu na łączną kwotę 884,24 zł. Skarżący wskazał, że ani on ani jego konkubina nie posiadają aktualnie jakichkolwiek kont bankowych.

Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę na niejasności w zakresie sytuacji majątkowej skarżącego oraz jego rodziny, i to, że skarżący w zasadzie nie wskazał źródeł utrzymania rodziny. W sprzeciwie skarżący nie odniósł się do nich, ograniczając się do zarzutu, że referendarz zaniechał zobowiązania skarżącego do ich wyjaśnienia na podstawie art. 255 p.p.s.a. w odpowiedzi na ten zarzut. Sąd ten zauważył, iż referendarz sądowy z uprawnienia tego skorzystał wzywając skarżącego, zarządzeniem z 13 lipca 2015 r., do nadesłania dokumentów źródłowych. Skarżący, w odpowiedzi na powyższe, nadesłał opisane w treści niniejszego postanowienia dokumenty, z pominięciem dowodów potwierdzających likwidację dotychczas posiadanych kont bankowych. Na żadnym etapie postępowania skarżący nie wyjaśnił o jakich środkach finansowych wystarczających do utrzymania rodziny wspomniał we wniosku o przyznanie prawa pomocy.

W ocenie Sądu pierwszej instancji nie przedstawiając dokumentów, które pozwoliłyby na dokonanie pełnej i rzetelnej analizy ich sytuacji finansowej wnioskodawca uniemożliwił Sądowi ocenę jego sytuacji finansowej.

W zażaleniu skarżący zaskarżył powyższe postanowienie w całości zarzucając naruszenie przepisu postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj.:

1) art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie, przejawiające się odmową przyznania skarżącemu prawa pomocy, podczas gdy z okoliczności i dowodów znajdujących się w aktach sprawy jednoznacznie wynika, skarżący spełnia przesłanki określone w ww. przepisie,

2) art. 255 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie, a w następstwie przedwczesne wydanie skarżonego obecnie postanowienia o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy, pomimo braku wezwania skarżącego do wyjaśnienia wątpliwości w zakresie jego stanu majątkowego, a to w sytuacji, gdy Sąd pierwszej instancji winien był – w przypadku zaistnienia wątpliwości w zakresie możliwości utrzymania przez skarżącego jego rodziny – zobowiązać skarżącego do ich wyjaśnienia, czego jednak poniechał i przedwcześnie wydał zaskarżone obecnie postanowienie argumentując w nim, ze brak przedstawienia przez skarżącego dowodu zlikwidowania rachunku bankowego skutkował odmową przyznania mu prawa pomocy, co nie znajduje ani umocowania w przepisach p.p.s.a., ani zasadach logiki,

3) art.. 133 § 1 w zw. z art. 166 p.p.s.a. przez niewłaściwe ich zastosowanie, przejawiające się w błędnym ustaleniu stanu faktycznego opartego na aktach sprawy i nieuwzględnieniu przez Sąd pierwszej instancji wyjaśnień oraz dokumentów nadesłanych do akt sprawy na wezwanie sądu, w których skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, przedstawiając deklaracje podatkowe, z których wynika, że dochody skarżącego i jego konkubiny wynosiły w 2014 r. 37 748,05 zł, co w związku z problemami zdrowotnymi konkubiny (potwierdzonymi zresztą fakturami VAT za leczenie), kosztami wyżywienia i ubrania skarżącego i konkubiny, a także dwójki dzieci skarżącego (w wieku 5 i 7 lat) ponoszeniem kosztów za energię, gaz, ścieki, wodę, Internet i telefon pozwala jednoznacznie stwierdzić, że uiszczenie wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 3 064 zł jest wydatkiem, na który skarżącego nie stać lub spowodowałoby co najmniej znaczy uszczerbek utrzymania koniecznego dla niego samego i jego rodziny,

4) art. 133 § 1 w zw. z art. 166 i w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przez odmowę przyznania skarżącemu prawa pomocy wobec rzekomej niemożności ustalenia tego w jaki sposób skarżący zaspokaja potrzeby swojej rodziny (vide: zwrot "nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy"), a to w sytuacji, gdy przepis art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stanowi wyłącznie, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, które to przesłanki zostały przecież przez skarżącego w całości spełnione, gdyż – co nie zostało przez Sąd pierwszej instancji w żadnej mierze zakwestionowane – skarżący wykazał, że jest pozbawiony środków finansowych, pozwalających mu na uiszczenie stosownego wpisu sądowego, który to fakt w następstwie skutkować powinien uwzględnieniem wniosku skarżącego o zwolnienie go od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Słusznie Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżący nie spełnił warunków do przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Tymczasem okoliczności, na których skarżący oparła swój wniosek o przyznanie prawa pomocy, a także przedstawiona przez niego dokumentacja nie świadczą o spełnieniu tego warunku.

Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 p.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy.

W świetle art. 243 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a. postępowanie w przedmiocie prawa pomocy jest postępowaniem wnioskowym, podejmowanym na wniosek osoby, w której interesie jest wypełnienie przesłanek przyznania tego prawa. Zgodnie z tym przepisem prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Oznacza to, że wyłączona jest na gruncie omawianej instytucji zasada oficjalności, czyli działania sądu z urzędu, więc to wnioskodawca winien przekonać sąd administracyjny o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej i ją odpowiednio uwiarygodnić, sąd zaś ma dokonać jedynie oceny przedstawionej sytuacji. Niewątpliwie im bardziej wnioskodawca zobrazuje, udokumentuje tę sytuację, tym większe możliwości wnikliwej oceny ma sąd administracyjny. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zasadniczo zależy, od tego jak sąd oceni to, co zostanie przez stronę wykazane. Strona wnosząca o przyznania prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości co do przedstawionych w formularzu danych sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji wykorzystał swoje prawo nadane mu w art. 255 p.p.s.a. i wezwał skarżącego o nadesłanie dodatkowych dokumentów, a także wskazał jakie to mają być dokumenty. Czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący wezwany do uzupełnienia oświadczenia winien z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. W interesie strony leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie, skarżący mimo wezwania, nie przedłożył wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez niego i jego konkubinę rachunków bankowych, maklerskich i innych za ostatnie trzy miesiące, a w przypadku ich likwidacji dokumentów potwierdzających likwidację. Skarżący ograniczył się do stwierdzenia, że ani on ani konkubina nie posiadają aktualnie jakichkolwiek kont bankowych. Słusznie Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę na niejasności w sytuacji majątkowej skarżącego oraz, że informacje podane przez skarżącego nie przyczyniły się do wyjaśnienia jego rzeczywistej sytuacji materialnej i nie rozwiały wątpliwości co do źródeł jego utrzymania. Podkreślić należy, że zapewnienia skarżącego o trudnej sytuacji majątkowej i udokumentowane w sposób selektywny - nie mogą stanowić podstawy oceny sytuacji majątkowej. Zauważyć należy, iż skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazał, że ani on ani jego konkubina nie uzyskują żadnego dochodu, natomiast w zażaleniu skarżący wskazuje, iż "obecnie utrzymuje się on z wynagrodzenia żony i dochodu wypracowanego przez siebie jeszcze w 2014 r.".

Skoro skarżący nie przedstawił żądanych dokumentów, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości jaka jest jego sytuacja majątkowa, to Sąd pierwszej instancji miał pełne podstawy ocenić jego wniosek jako niezasadny, bowiem nie mógł przeprowadzić pełnej analizy posiadanych przez niego środków. W takiej sytuacji skarżący powinien liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jego oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, że wykazał przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie.

Odnosząc się do podnoszonej w zażaleniu kwestii dochodu jaki skarżący wraz z konkubiną uzyskał w 2014 r., wyjaśnić należy, że w przypadku podmiotów prowadzących działalność gospodarczą miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu", istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować (np. zwolnienia podatkowe, ponoszone wydatki stanowiące koszty uzyskania przychodów, amortyzacja majątku trwałego, itp.). Jak wynika z przedłożonej przez skarżącego deklaracji w 2014 r., w ramach prowadzonej działalności gospodarczej osiągnął on przychód w wysokości 610 266,99 zł, przy kosztach jego uzyskania w wysokości 585 916,05 zł. Biorąc pod uwagę wysokość przychodu jaki uzyskał skarżący z prowadzonej działalności gospodarczej uznać należy, iż jest w stanie pokryć opłaty w postępowaniu sądowym.

Niezrozumiały jest także zarzut skarżącego, iż sąd nie oparł się na oświadczeniach, które skarżący nadesłał na wezwanie Sądu zważywszy, iż skarżący już w samym zarzucie wskazuje, iż sąd oparł się na aktach sprawy, a także w samym zażaleniu podniósł, iż sąd "dokonał jednak oceny pozostałych dokumentów i w oparciu o nie wydał skarżone obecnie postanowienie".

Mając na uwadze powyższe oraz wysokość przychodów uzyskanych przez skarżącego, a także niewypełnienie przez niego wezwania sądu wystosowanego w trybie określonym na podstawie art. 255 p.p.s.a., zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż skarżący nie wykazał, że spełnia przesłanki wskazane w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.

Z uwagi na powyższe oraz na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.