Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów /Dz.U. nr 16 poz. 122 ze zm./ nie upoważniła organów Związku Bojowników o Wolność i Demokrację do określenia pojęcia kombatanta, wobec czego wytyczne dotyczące dolnej granicy wieku kombatanta, zawarte w dokumencie z dnia 13 sierpnia 1981 r. o nazwie "Wykładnia niektórych przepisów regulaminu weryfikacyjnego ZBoWiD", są sprzeczne z ustawą.

Naczelny Sąd Administracyjny uznał zasadność skargi Mariana P. na decyzję Zarządu Głównego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację z dnia 24 lutego 1984 r. w przedmiocie odmowy orzeczenia o spełnieniu warunków do uzyskania uprawnień kombatanckich i na podstawie art. 207 par. 2 pkt 1 i 3 Kpa uchylił zaskarżoną decyzję, a także - zgodnie z art. 208 Kpa - zasądził od Zarządu Głównego Związku kwotę złotych sześćset tytułem zwrotu kosztów postępowania na rzecz skarżącego.

Marian P., urodzony 9 października 1983 r., wystąpił o przyjęcie go do Związku Bojowników o Wolność i Demokrację oraz o wydanie mu zaświadczenia, stwierdzającego uprawnienia do świadczeń przewidzianych w ustawie z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów /Dz.U. nr 16 poz. 122/. Dla uzasadnienia swego żądania podał, że w okresie od lutego 1943 r. do czerwca 1944 r. był łącznikiem radzieckiej brygady partyzanckiej, na dowód czego przedłożył uwierzytelnione tłumaczenia oświadczeń dwóch członków tej brygady.

Zarząd Wojewódzki Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w G., decyzją z dnia 27 kwietnia 1983 r. nr Wer-II-2-668/83, załatwił wniosek odmownie z powołaniem się na par. 2 pkt 2 Regulaminu Weryfikacyjnego Związku z dnia 10 kwietnia 1970 r., ograniczając się do stwierdzenia w uzasadnieniu, że na podstawie przedłożonych dokumentów brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku.

Po rozpoznaniu odwołania Mariana P., Zarząd Główny Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w dniu 24 lutego 1984 r. decyzją nr 1/Pod/Wer/84 utrzymał w mocy decyzję Zarządu Wojewódzkiego w G. W uzasadnieniu swej decyzji stwierdził, że nie dał wiary oświadczeniom świadków, gdyż jest niewiarygodne, by chłopca w wieku 9 lat wykorzystywano w charakterze łącznika brygady partyzanckiej. Wobec tego sprawa może być ponownie rozpatrzona po przedstawieniu zaświadczenia z Archiwum Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej o przynależności do ruchu oporu, o które Marian P. może zwrócić się za pośrednictwem Konsulatu PRL w Mińsku.

W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego Marian P. wnosił o uchylenie powyższej decyzji Zarządu Głównego i twierdził, że uznanie przedłożonych przez niego dowodów za niewiarygodne było bezpodstawne. Skarżący opisał też charakter swego współdziałania z brygadą partyzancką "Żeleźniak" najpierw jako przewodnik znający dobrze teren, a następnie jako łącznik brygady.

Zarząd Główny Związku podtrzymał swe dotychczasowe stanowisko.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Podstawową przyczyną, z powodu której Zarząd Główny Związku Bojowników o Wolność i Demokrację nie dał wiary złożonym na piśmie zeznaniom dwóch świadków, była okoliczność, że udział 9 letniego chłopca w brygadzie partyzanckiej w charakterze jej łącznika jest niewiarygodny. W decyzji wprawdzie nie powołano się wyraźnie na sformułowania zawarte w dokumencie nazwanym "Wykładnia niektórych przepisów regulaminu weryfikacyjnego ZBoWiD", a dotyczące zasad przyjmowania do Związku młodocianych uczestników ruchu oporu, choć niewątpliwie sformułowania te miały wpływ na sposób załatwienia sprawy skarżącego. W dokumencie tym przyjęto mianowicie /wykładnia dotycząca par. 2 ust. 1 pkt e regulaminu/, że młodociani członkowie ruchu oporu mogą być przyjęci do Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, jeżeli w chwili wstąpienia do określonej organizacji ukończył 14 rok życia oraz wykonywali stałe zadania związane z walką przeciwko okupantowi hitlerowskiemu. Powyższa granica wieku nie ma zastosowania jedynie do uczestników powstania warszawskiego.

Należy w związku z tym stwierdzić, że podstawową przesłanką, która uzasadnia wydanie decyzji administracyjnej, stwierdzającej, iż dana osoba posiada uprawnienia doświadczeń przewidzianych w cytowanej ustawie z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów, jest - w myśl art. 2 ust. 1 ustawy - ustalenie, że osoba ta spełnia warunki wymagane dla członkostwa Związku. Podstawowe takie warunki określa w istocie sama ustawa, wymieniając ogólnie - w szczególności w art. 1 -krąg osób uznanych przez ustawę za kombatantów. Bardziej szczegółowo reguluje te kwestie statut Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, wprowadzony w życie zarządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 6 grudnia 1979 r. w sprawie ustalenia i ogłoszenia statutu Stowarzyszenia Wyższej Użyteczności "Związek Bojowników o Wolność i Demokrację" /M.P. nr 31 poz. 157/. Są ponadto dwa dokumenty, zawierające bardzo dokładne wskazanie co do sposobu rozwiązywania określonych zagadnień szczegółowych, związanych z kryteriami przyjęcia do Związku: regulamin weryfikacyjny Związku z dnia 15 kwietnia 1970 r. i w cytowanej wykładni niektórych przepisów regulaminu weryfikacyjnego Związku z dnia 13 sierpnia 1981 r. Oba te dokumenty zostały przyjęte przez Prezydium Zarządu Głównego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację.

Należy wszakże zauważyć, że cytowana ustawa z dnia 26 maja 1982 r. nie upoważniała organów Związku do określenia pojęcia kombatanta. Jedyne upoważnienie, jakie zawiera ta ustawa w art. 3 ust. 3, dotyczy wskazania przez Zarząd Główny Związku organów właściwych do orzekania w sprawach o stwierdzenie spełnienia przez poszczególne osoby warunków do uzyskania świadczeń przewidzianych w ustawie oraz trybu postępowania w tych sprawach. Problem, jakie osoby mogą być uznane za kombatantów w rozumieniu ustawy, nie jest objęty tym upoważnieniem. Nie oznacza to, iż organy naczelne Związku pozbawione są możliwości ustalania kierunków wykładni prawa w celu ujednolicenia praktyki orzeczniczej w postępowaniu weryfikacyjnym. Ustalenia takie jednak nie mogę być sprzeczne z ustawą i Statutem Związku. Przyjęcie, że uzależnienie uzyskania uprawnień do świadczeń od spełnienia warunków wymaganych dla członkostwa Związku /art. 2 ust. 1 ustawy/ jest równoznaczne z pozostawieniem organów tego Związku całkowitej dowolności w ustalaniu tych warunków, prowadziłoby do wniosku, iż o zakresie obowiązywania ustawy o szczególnych uprawnieniach kombatantów decydowałyby nie uchwalone przez Sejm przepisy tej ustawy, lecz wola organizacji społecznej. Żaden zaś z przepisów omawianej ustawy nie upoważnia do takiego wniosku.

Co się tyczy dolnej granicy wieku działalności kombatanckiej, to podkreślenia wymaga, że ustawa - a także statut Związku Bojowników o Wolność i Demokrację - granicy takiej nie przewidują. Jest oczywiste, że w istocie jest taka granica, wyznacza ją wszakże nie sztywnie ustalona liczba ukończonych lat, ale - oceniany na tle okoliczności konkretnej sprawy - stopień rozwoju fizycznego i psychicznego, pozwalający na uznanie, iż udział młodocianego w walce z okupantem był jego własnym, autentycznym udziałem w ruchu oporu. Jest rzeczą powszechnie znaną, że w czasie okupacji hitlerowskiej warunki życia, stworzone ludności polskiej przez okupanta, prowadziły do wyjątkowo szybkiego dojrzewania ludzi młodych. jest również rzeczą powszechnie znaną, że wiele kart w historii walki narodu polskiego o swą wolność i godność w okresie II wojny światowej zapisały własne dzieci, mające często większe możliwości poruszania się niż dorośli, łatwiej mogące się ukryć, charakteryzujące się brakiem lęku o własne życie. zakwestionowanie prawa dziecka uczestniczącego w walce z okupantem do traktowania go jako kombatanta jedynie z tego powodu, że nie osiągnęło ono określonej granicy wieku, nie dałoby się pogodzić z prawdą historyczną, a w konsekwencji i z zasadami moralnymi.

Należy zatem uznać, że wytyczne, dotyczące dolnej granicy wieku kombatanckiego, zawarte w wykładni niektórych przepisów regulaminu weryfikacyjnego ZBoWiD z dnia 13 sierpnia 1981 r., są sprzeczne z ustawą z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów. Wytyczne te zresztą wprowadzają szczególną regulację w odniesieniu do uczestników powstania warszawskiego. Trudno jednak zgodzić się z tym, że jedynie w powstaniu warszawskim dzieci brały udział w walce z okupantem.

Stosując się przy rozstrzyganiu sprawy do wskazanych wyżej wytycznych, zarząd Główny Związku naruszył prawo materialne, a mianowicie art. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów.

Jeśli chodzi o stan faktyczny mniejszej sprawy, to porównanie daty urodzenia skarżącego z okresem, w którym - według jego twierdzeń - brał udział w działaniach brygady partyzanckiej, prowadziłoby do wniosku, że udział ten zaczął się w czasie, gdy skarżący miał 9 lat i 4 miesiące, a zakończył w czasie gdy miał 10 lat i 8 miesięcy. Jak wynika z poprzednich rozważań, młody wiek skarżącego sam przez się jeszcze nie stanowi podstawy do zakwestionowania wiarygodności dowodów zebranych w sprawie. Być może wiarygodność tych dowodów jest wątpliwa z innych przyczyn. Jeśli jednak przyczyny takie występują, powinny być ujawnione, okoliczności sprawy zaś wyjaśnione, aby można było skontrolować, czy dokonana w toku postępowania ocena dowodów odpowiada zasadom art. 80 Kpa. W związku z treścią uzasadnienia zaskarżonej decyzji należy przy tym mieć na względzie, że kodeks postępowania administracyjnego nie przewiduje instytucji czasowej odmowy uwzględnienia żądania strony, a mianowicie odmowy uwzględnienia żądania do chwili przedłożenia wiarygodnego - zdaniem organu - dowodu. zebranie bowiem wszelkich dowodów potrzebnych do załatwienia sprawy powinno nastąpić w zasadzie w ramach toczącego się postępowania. Z art. 7 i art. 77 par. 1 Kpa wynika, że obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego ciąży na organie prowadzącym postępowanie administracyjne. Nie znaczy to, że strona jest zwolniona od współudziału w realizacji tego obowiązku, zwłaszcza iż nieudowodnienie określonej okoliczności faktycznej może prowadzić do rezultatów niekorzystnych dla strony. jednakże na gruncie przepisów kodeksu postępowania administracyjnego nie do przyjęcia jest takie rozumienie koncepcji prowadzenia postępowania dowodowego, przy którym organ administracji przyjmuje całkowicie bierną postawę, ograniczając się jedynie do oceny, czy strona udowodniła fakty stanowiące podstawę jej żądania, czy nie, i przerzucając w konsekwencji obowiązek wyjaśnienia sprawy na stronę.

W świetle powyższych rozważań, jeśli w sprawie niniejszej Zarząd Główny Związku uważał, że dołączone do akt sprawy zeznania świadków są niewystarczające dla wykazania trafności żądania, powinien przejawić inicjatywę dalszego wyjaśnienia sprawy, wyznaczając w szczególności stronie termin do przedstawienia dalszych dowodów oraz udzielając ewentualnej pomocy w ich uzyskaniu. Taki sposób postępowania wynika zresztą wyraźnie również z par. 13 cytowanego regulaminu weryfikacyjnego ZBoWiD z dnia 15 kwietnia 1970 r. Powyższe oznacza, że Zarząd Główny Związku naruszył przepisy postępowania administracyjnego zawarte w art. 7 i art. 77 par. 1 Kpa i w par. 13 cytowanego regulaminu.

Z przytoczonych wyżej względów, na podstawie art. 207 par. 2 pkt 1 i 3 Kpa, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 208 Kpa.