Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska, Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Asesor WSA Karolina Kisielewicz (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 2 kwietnia 2019 r. sprawy ze skargi Gminy Miasta [...] na postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] października 2018 r. nr [...] w przedmiocie wyrażenia opinii o niespełnianiu przez pomniki warunków 1. uchyla zaskarżone postanowienie oraz utrzymane nim w mocy postanowienie z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...], 2. zasądza od Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu na rzecz Gminy Miasta [...] kwotę 100 zł (słownie: sto złotych), tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Gmina Miasto [...] zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z [...] października 2018 r. wyrażające opinię, że pomnik posadowiony przy Placu [...] w [...] spełnia warunki do jego usunięcia, o których mowa w art. 5a ust. 1 ustawy z 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki (Dz. U. z 2018 r., poz. 1103).

Z okoliczności faktycznych sprawy wynika, że [...] Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego działając z upoważnienia Wojewody [...], w dniu 16 lipca 2018 r., zwrócił się do Prezesa IPN - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, na podstawie art. 5b ust. 2 ustawy, o wydanie opinii czy pomnik "wdzięczności Armii Radzieckiej", posadowiony na Placu [...] w [...] (dz. ew. [...] obręb [...]) nie spełnia warunków o których mowa w art. 5a ust. 1 tej ustawy (tj. upamiętnia lub propaguje komunizm).

Prezes Instytutu Pamięci Narodowej w postanowieniu z [...] sierpnia 2018 r. wydanym na podstawie art. 5b ust. 2 ustawy w zw. z art. 106 § 1 i art, 124 § 1 i 2 k.p.a. wyraził opinię, że wymieniony pomnik nie spełnia warunków, o których mowa w art. 5a ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu. Organ podał, że pomnik został wzniesiony w 1950 r. siłami Wojewódzkiego Komitetu Budowy Pomnika Wdzięczności. Przedstawia kolumnę zwieńczoną figurą żołnierza dzierżącego sztandar a w dolnej części umieszczono płaskorzeźby przedstawiające walkę oraz "braterstwo broni".

Organ stwierdził, że na pomniku nie ma żadnych napisów, mówiących wprost, że upamiętnia Armię Czerwoną, niemniej jednak w piśmiennictwie (Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939 - 1945, Rada Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa, Warszawa 1988 r., s. 620; D. Czarnecka, Pomniki Wdzięczności Armii Czerwonej w Polsce Ludowej i w Rzeczypospolitej, Warszawa 2015, s. 465) jest nazywany pomnikiem "Wdzięczności Armii Radzieckiej". Organ dodał, że Rada Miasta [...] w uchwale nr [...] z [...] lutego 2018 r. w sprawie usunięcia spornego pomnika, również określiła go jako pomnik "Wdzięczności Armii Radzieckiej".

W konkluzji Prezes IPN stwierdził, że pomnik upamiętnia armię komunistycznego, totalitarnego państwa - Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich. Jest przykładem działań propagandowych Moskwy w stosunku do Polski Ludowej, mających na celu tworzenie mitu "wdzięczności" Związkowi Socjalistycznych Republik Radzieckich, który w 1939 z Niemcami dokonał nieuprawnionej napaści na Polskę, a po zakończeniu działań wojennych Armia Czerwona była jednym z narzędzi terroru i okupacji Rzeczypospolitej Polskiej. Choć w Polsce Ludowej był konsekwentnie utrzymywany mit "wyzwolenia", to obecnie jest znana skala zbrodni żołnierzy Armii Czerwonej, którzy współdziałali z organami bezpieczeństwa ZSRS w eksterminacji żołnierzy Armii Krajowej i innych formacji niepodległościowych.

Prezydent Miasta [...] zwrócił się do organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podniósł, że bibliografia powołana przez organ w zaskarżonym postanowieniu traktuje ogólnie o zjawisku wznoszenia pomników dedykowanych Armii Radzieckiej na terenie kraju w II połowie lat 40 oraz w latach 50 XX wieku, nie odnosząc się bezpośrednio do kwestii spornego pomnika.

Historia pomnika oraz aktualność jego wymowy jest złożona i niejednoznaczna. Obiekt został faktycznie wzniesiony w latach 1950-1951 wpisując się w ogólnopolskie zjawisko wzmożonego upamiętniania w przestrzeni publicznej Armii Czerwonej na przełomie lat 40/50 ubiegłego wieku. Niemniej jednak w latach 60. XX wieku na fali przemian społeczno-politycznych, w kwietniu 1966 roku wpisując się w obchody uczczenia Tysiąclecia Państwa Polskiego, u podstaw pomnika w symboliczny sposób złożono w urnach ziemię z miejsc walk narodowo-wyzwoleńczych [...] oraz zamontowano tablicę pamiątkową o treści: "TU ZŁOŻONO ZROSZONĄ KRWIĄ ZIEMIĘ Z POBOJOWISK, MIEJSK STRACEŃ I MĘCZEŃSTWA [...] JAKO SYMBOL NASZEJ 1000-LETNIEJ WALKI O WOLNOŚĆ I NIEZAWISŁOŚĆ NARODOWA. O LEPSZY BYT SPOŁECZEŃSTWA. KWIECIEŃ 1966 ROK". W ten sposób oddany został hołd wszystkim walczącym o wyzwolenie Państwa Polskiego, w tym również Żołnierzom Ruchu Oporu bez Wojny i Dywersji "Wolność i Niezawisłość". Pomnik otrzymał tym samym charakter miejsca pamięci o znacznie szerszej wymowie, co zdjęło z niego pierwotny wydźwięk ideowy, nadany mu przez inicjatorów jego budowy.

Biorąc powyższe pod uwagę, Prezydent [...] stwierdził, że skoro pomnik nie posiada na bryle żadnych napisów, mówiących wprost, że upamiętnia Armię Czerwoną, co zresztą przyznał organ w zaskarżonym postanowieniu, zaś zamontowana na nim w latach 60 - tych XX wieku tablica mówi wprost, że obiekt ten hołduje tym, którzy walczyli o wolności i niezawisłość narodową, to nie ma podstaw do przyjęcia, że pomnik (symbolizuje) komunizm i w związku z tym zachodzą przesłanki do jego usunięcia. Prezydent Miasta dodał, że należałoby rozważyć konwersje nazwy pomnika odpowiadającej treści nadanej mu w latach 60-tych XX wieku.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Prezes IPN-Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu postanowieniem z [...] października 2018 r. wydanym na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 k.p.a., utrzymał w mocy postanowienie z [...] sierpnia 2018 r.

Organ stwierdził, że wbrew przekonaniu strony, wydźwięk pomnika jako miejsca upamiętnienia Armii Czerwonej (mimo brak napisu wskazującego w sposób oczywisty, iż upamiętnia on Armię Czerwoną), nie uległ zmianie, czego dowodem są powołane w zaskarżonym postanowieniu publikacje oraz przede wszystkim uchwała Rady Miasta [...] z [...] lutego 2018 r. Uchwała ta (w sprawie usunięcia pomnika Wdzięczności Armii Radzieckiej w [...]) expressis verbis informuje, że monument na Placu [...] stanowi upamiętnienie Armii Czerwonej (oficjalna nazwa uwidoczniona w przywołanym akcie prawa miejscowego).

Monument jest przejawem działań propagandowych władz Polski Ludowej, które przedstawiając Armię Czerwoną jako "wyzwolicielkę" Narodu Polskiego oraz budując przeświadczenie o "braterstwie polsko-sowieckim" w ten sposób dążyły do legitymizowania swojej władzy. Doskonale to wyraża ikonografia pomnika, która utrzymana jest w ramach realizmu socjalistycznego. Pomnik wieńczy postać żołnierza na tle sztandaru, co biorąc pod uwagę ówczesne realia stanowi o nawiązaniu do "czerwonego sztandaru", czyli symbolu sowieckiego komunizmu. Na dwóch płaskorzeźbach uwidocznione są natomiast typowe sceny dla sztuki socrealistycznej, czyli: "braterstwo broni", "sojusz robotniczo-chłopski", a pozostałe sceny przedstawiają żołnierzy. Figury żołnierzy z płaskorzeźb nawiązują do umundurowania żołnierzy Armii Czerwonej z okresu II wojny światowej. Potwierdza to dokumentacja archiwalna związana z budową pomnika, dostępna w Archiwum Państwowym w [...] ([...]). Zgodnie z opisem technicznym pomnika, na płaskorzeźbach monumentu, miały się znaleźć: "pakt przyjaźni polsko radzieckiej, usymbolizowanej dwiema postaciami składającymi na sztandarze wspólna przysięgę wierności", "atak – wspólne zmagania ostatniej wojny", "pracę pokojową - przemysł-rolnictwo". Wszystkie te elementy znalazły się na pomniku, natomiast zrezygnowano z planowanego umieszczenia portretów generała sowieckiego Iwana Koniewa i komunistycznego generała Karola Świerczewskiego.

W przekonaniu IPN umieszczenia w 1966 r. na postumencie pomnika tablicy z napisem nie należy postrzegać jako działania zmieniającego wydźwięk pomnika, które może rzutować na całkowicie odmienne postrzeganie monumentu, niż te, które zostało utrwalone w przywołanym akcie prawa miejscowego i odbiorze społecznym.

Organ odnosząc się do proponowanej przez Prezydenta Miasta "konwersji nazwy pomnika odpowiadającej treści nadanej mu w latach 60. XX wieku", stwierdził, że jest to nie do pogodzenia z szacunkiem dla dorobku walki Polaków o wolność i niepodległość Państwa i Narodu Polskiego oraz dla pamięci ofiar totalitaryzmu komunistycznego.

Miasto [...] w skardze do Sądu na postanowienie Prezesa IPN-Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu zarzuciło, że został ono wydane z naruszeniem art. 5a ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu. Zdaniem skarżącej, organ nieprawidłowo przyjął, że sporny pomnik upamiętnia (symbolizuje, propaguje) komunizm i w związku z tym powinien zostać usunięty z przestrzeni publicznej.

W uzasadnieniu skargi Miasto stwierdziło m. in., że propagowanie systemu komunistycznego przez używanie symboli ma miejsce wówczas, gdy znaczenie tych symboli jest jasne i czytelne dla opinii publicznej. Aby zatem można mówić o symbolach komunizmu i jego propagowaniu przy pomocy tych symboli, pomnik musiałby kojarzyć się społeczeństwu jednoznacznie z tym systemem, czego w rozpatrywanym przypadku organ nie wykazał.

Strona skarżąca podkreśliła, że na pomniku ani w jego najbliższym otoczeniu nie ma żadnych napisów świadczących o tym, że nosi nazwę "Wdzięczności Armii Radzieckiej" a w świadomości społecznej pomnik funkcjonuje jako "pomnik na Placu [...]". Zdaniem strony sam fakt użycia w uchwale Rady Miasta [...] nazwy pomnika "Wdzięczności Amii Radzieckiej", nie świadczy o tym, że pomnik ten obecnie upamiętnia Armię Czerwoną (Radziecką). Prezydent Miasta dodał, że powołana uchwała ma charakter intencyjny (nie jest więc aktem prawa miejscowego) i została podjęta przez radnych Gminy Miasta [...] w związku z pismem [...] Oddziału IPN z 26 czerwca 2017 r. w którym stwierdzono, że pomnik "Wdzięczności Armii Radzieckiej" znajdujący się na Placu [...] nie powinien się znajdować w przestrzeni publicznej i przywołano w niej nazewnictwo takie, jak IPN w wymienionym piśmie.

Zdaniem skarżącej organ oparł się na selektywnych materiałach źródłowych, traktujących ogólnie o zjawisko wznoszenia pomników dedykowanych Armii Radzieckiej w II połowie lat 40 oraz w latach 50 XX wieku. Nie wskazał na żadne opracowania odnoszące się wprost do spornego monumentu, nie odniósł się również do wskazanych przez Miasto lokalnych opracowań, wskazujących, że wymowa pomnika odbiega od wymowy, jaką usiłuje mu przypisać organ.

Prezydent Miasta [...] podniósł, że o aktualnym przesłaniu pomnika – miejsca pamięci wszystkich walczących o wyzwolenie, świadczy tablica zamontowana u jego podstaw w 1966 r. W sporządzonej w latach 60 XX w. Karcie ewidencyjnej miejsc pamięci przez W.K., znajdującej się w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, Delegatura w [...], zawarto stwierdzenie, że treść tablicy odbiega od właściwej intencji wystawienia pomnika. W ten sposób "zdjęto" z pomnika pierwotny wydźwięk ideowy, nadany mu przez inicjatorów jego budowy.

W skardze do Sądu podkreślono ponadto, że organ dokonał opisu ikonograficznego pomnika przy pomocy archiwalnego dokumentu - opisu treści, jaką pomnik miał wyrażać. Odnoszenie jednak tego opisu do czasów współczesnych nie jest uzasadnione. Od jego wzniesienia minęło ponad pół wieku, zmienił się ustrój polityczny. Nie można zakładać, że symbolika pomnika współcześnie wpływa ideowo na świadomość ludzi, postrzeganie pomnika w obecnych czasach jest zupełnie inne niż wtedy, kiedy go budowano. Znajduje to zresztą potwierdzenie w diagnozie społecznej z 2015 r., kiedy 61 % respondentów wyraziło opinię, że pomnik powinien pozostać w dotychczasowym miejscu.

Zdaniem strony skarżącej fakt, że ikonografia pomnika wpisuje się w ramy realizmu socjalistycznego nie może prowadzić do negacji "dla zasady" tego zjawiska. Na terenie [...] znajduje się wiele znakomitych dzieł powstałych w latach 50 XX wieku, które funkcjonują w przestrzeni publicznej, a nawet podlegają ochronie konserwatorskiej (np. zabytkowe gmachy dawnego Domu Kultury [...], obecnie Instytut [...] Uniwersytetu [...], dawny gmach Wojewódzkiej Rady Narodowej, obecnie Urząd Wojewódzki wpisany do rejestru zabytków, dawny gmach Komitetu PZPR - obecnie budynek Sądu Apelacyjnego)

Na zakończenie strona skarżąca przyznała, że istnieje rozdźwięk pomiędzy nazwą przypisaną pomnikowi w latach 50 XX wieku a aktualną wymową pomnika. Z tego powodu zwróciła się do IPN o zaproponowanie nowej nazwy dla istniejącego pomnika, ponieważ intencją miasta nie jest hołdowanie pamięci Armii Czerwonej przez utrzymywanie istniejącej nazwy monumentu. Złożona wymowa pomnika, jak również kontekst religijny (pomnik znajduje się na terenie dawnego cmentarza żydowskiego) i historyczny miejsca, na którym został on posadowiony (obecna nazwa placu, na którym został posadowiony pomnik, to Plac [...] - plac ten znajdował się w obszarze getta, gdzie gromadzono Żydów przed wywózką do obozu zagłady) to wątki mogące stanowić przyczynek do popularyzacji prawdy historycznej związanej z okresem II wojny światowej.

Akt nadania nowej wymowy pomnikowi w 1966 r. był dowodem na to, że społeczeństwo nie godziło się na bierne uczestnictwo w narzuconym symboliczno-politycznym scenariuszu. Wymazywanie i nieuznawanie tego faktu, wybiorczość w dobieraniu faktów historycznych nie jest uzasadnione. Treści z lat 50-tych XX wieku, na które powołuje się organ, nie mają dziś znaczenia ideologicznego, a raczej mogą mieć znaczenie dydaktyczno-naukowe. Pomnik nie upamiętnia jakiegoś jednego podmiotu, nie hołduje żadnej ideologii. Z uwagi na jego historię należałoby zmienić nazwę pomnika, zgodnie z jego aktualnym i szerokim przesłaniem, a nie burzyć go.

Prezes IPN w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Organ podał, że intencja towarzysząca powstaniu pomnika była jasna, zaś okoliczności, na które powołuje się strona skarżąca nie świadczą o zmianie wymowy pomnika.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zaskarżone postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu oraz poprzedzające je postanowienie tego organu z [...] sierpnia 2018 r. zostały wydane z naruszeniem prawa, co oznacza, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przepis art. 5b ust. 1 w zw. z art. 5a ust. 1 ustawy stanowi, że wojewoda, w drodze decyzji, nakazuje właścicielowi (użytkownikowi wieczystemu) nieruchomości, na której znajduje się pomnik, który upamiętnia osoby, organizacje, wydarzenia lub daty symbolizujące komunizm lub inny ustrój totalitarny, albo taki ustrój propagujący, usuniecie tego pomnika. Wydanie decyzji o usunięciu pomnika wymaga "pozytywnej" opinii Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Nardowi Polskiemu (art. 5b ust. 2 ustawy). Jednakże w myśl art. 5b ust. 3 przepisu ust. 1 nie stosuje się do pomników znajdujących się na terenie cmentarzy albo innych miejsc spoczynku (pkt 2), wpisanych – samodzielnie albo jako część większej całości, do rejestru zabytków (pkt 4).

Z ogólnodostępnych, znanych Sądowi z urzędu informacji wynika, że Plac [...] znajduje się na obszarze układu urbanistycznego Starego Miasta, wpisanego do rejestru zabytków pod poz [...], decyzją z [...] stycznia 1969r. (wykaz zabytków ujętych w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta [...] zgodnie z zarządzeniem nr [...] Prezydenta Miasta [...] z dn. [...].03.2019 r. oraz karta adresowa zabytku nieruchomego - układu urbanistycznego Starego Miasta, dostępne w Biuletynie Informacji Publicznej Miasta [...] pod adresem: [...]). Organ w zaskarżonej decyzji do tej istotnej kwestii, bo decydującej o dopuszczalności zastosowania art. 5a ust. 1 ustawy w ogóle się nie odniósł.

Nie wyjaśnił też, jakie znaczenie z punktu widzenia art. 5a ust. 3 pkt 2 w związku z ust.1 tego artykułu ma fakt, że na Placu [...] do 1942 r. istniał cmentarz żydowski, w szczególności zaś, czy obecnie nie ma żądnych podstaw, aby obecnie ten teren traktować jako miejsce pochówku.

W tych okolicznościach sprawy już tylko dodatkowo można podzielić zarzuty skargi, co do tego, że organ niedostatecznie rozważył i ocenił znaczenie dokonanych w 1966 r. zmian polegających na nadaniu pomnikowi nowego przesłania, połączonych ze zmianami zewnętrznego jego wyglądu, umieszczeniu nowej tablicy pamiątkowej o treści nienawiązującej do intencji związanych z budową pomnika w latach pięćdziesiątych. Te zmiany należałoby rozważyć w kontekście wykładni zawartego w art. 5a ust. 1 ustawy określenia pomniki nie mogą upamiętniać osób, organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących komunizm lub inny ustrój totalitarny, ani w inny sposób takiego ustroju propagować (czas teraźniejszy). Wydaje się, że chodzi tutaj o to, że nie mogą w zbiorowej pamięci (świadomości) budzić skojarzeń z komunizmem lub innym ustrojem totalitarnym, ani w inny sposób takiego ustroju propagować. Jest to zatem kwestia faktów - miarodajnego, obiektywnego ustalenia, czy współcześnie sporny pomnik w taki sposób jest odbierany, a więc dalej upamiętnia wydarzenia związane z komunizmem.

Nie bez znaczenia może być również fakt, że pomnik jest posadowiony na placu noszącym imię [...]. Nie jest więc wykluczone, że jest to dodatkowy czynnik mogący wpływać na postrzeganie jego symboliki.

Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie zostały wydane bez dostatecznego wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy.

Z tego powodu Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c w zw. z art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), orzekł jak w sentencji.