Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr.), Sędziowie sędzia WSA Agnieszka Łąpieś-Rosińska, sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec, Protokolant st. ref. Marcin Lesner, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 grudnia 2013 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy odtworzenia aktu urodzenia 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego [...] z dnia [...] maja 2013 r. nr [...]; 2. zasądza od Wojewody [...] na rzecz skarżącego A. S. kwotę 340 (trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Zaskarżoną decyzją Wojewoda [...] utrzymał w mocy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2013 r., poz. 267), zwanej dalej "K.p.a.", decyzję Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego [...] z [...] maja 2013 r., o odmowie odtworzenia aktu urodzenia p. A. S. (lub A. S.), urodzonego [...] listopada 1923 r. w W., syna M. S. i F. z domu F.

Uzasadniając utrzymanie w mocy decyzji odmownej przywołano następujące formalne i faktyczne okoliczności sprawy:

- materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia w sprawie był art. 34 ustawy z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264); zgodnie ust. 1 przywołanego przepisu, kierownik urzędu stanu cywilnego odtwarza na wniosek osoby zainteresowanej, organu państwowego lub z urzędu treść aktu stanu cywilnego, pochodzącego z księgi stanu cywilnego, która w całości lub w znacznej treści ulegała zniszczeniu; odtworzenie aktu stanu cywilnego we wskazanym trybie jest możliwe zatem jedynie po spełnieniu kumulatywnie trzech warunków: akt stanu cywilnego został sporządzony, w całości lub w znacznej części została zniszczona księga stanu cywilnego, która zawierała dany akt, brak jest odpisu aktu stanu cywilnego; natomiast ust. 2 tego artykułu reguluje tzw. uproszczone odtworzenie aktu stanu cywilnego, tj. w sytuacji, gdy istnieje odpis aktu stanu cywilnego, lecz z różnych przyczyn nie zachowała się księga, w której się on znajdował; w rozpatrywanej sprawie występuje pierwszy przypadek, bowiem p. A. S.– wnioskujący o odtworzenie aktu urodzenia - ani Kierownik USC [...] nie dysponują odpisem stosownego aktu urodzenia,

- z akt administracyjnych jednak wynika, że nie została spełniona podstawowa przesłanka umożliwiająca odtworzenie w trybie administracyjnym aktu urodzenia wnioskodawcy; zgromadzony materiał dowodowy nie potwierdził faktu sporządzenia aktu urodzenia na nazwisko A. S. (lub A. S.), urodzony [...] listopada 1923 r. w W., syn M. S. i F. z domu F.; w zasobach USC [...], jak również w Archiwum Państwowym [...] nie odnaleziono bowiem jego aktu urodzenia,

- ponadto, w treści przedłożonych przez Stronę dokumentów i zaświadczeń występują rozbieżności w stopniu niepozwalającym na jednoznaczne wskazanie danych zainteresowanego, które są konieczne do prawidłowego ustalenia treści aktu jego urodzenia: np. w paszporcie i w świadectwie posiadania obywatelstwa izraelskiego widnieje imię i nazwisko A. S., a w karcie personalnej i zaświadczeniach A. S., syn M. (M.); brak jest także jakiegokolwiek dokumentu, który poświadczałby fakt pochodzenia Wnioskodawcy od p. F. S. z domu F.; jakkolwiek pewna jest data i miejsce urodzenia wnioskodawcy. ([...] listopada 1923 r., W.), to okoliczność ta - wobec wskazanych braków i niejasności - sprawia, że organy administracji publicznej nie mogą odtworzyć w postępowaniu administracyjnym aktu jego urodzenia; w tej sytuacji sformułowany w odwołaniu zarzut naruszenia art. 34 ustawy - Prawo o aktach stanu cywilnego, nie jest uzasadniony,

- nie jest trafny również zarzut uchybienia przepisom K.p.a., w szczególności art. 7 i 77 § 1; do odtworzenia aktu stanu cywilnego w trybie administracyjnym nie wystarcza bowiem jedynie uprawdopodobnienie faktu sporządzenia aktu urodzenia wnioskodawcy, lecz konieczne jest pozyskanie dowodu potwierdzającego tę okoliczność; dowodu takiego w toku przedmiotowego postępowania wyjaśniającego nie posiadł zarówno Wnioskodawca, jak i organ I. instancji,

- właściwą drogą do odtworzenia aktu urodzenia wnioskodawcy jest postępowanie sądowe wszczęte na podstawie art. 32 pkt 2 ustawy - Prawo o aktach stanu cywilnego., stanowiącego, że w przypadku niesporządzenia aktu urodzenia i niemożności jego sporządzenia w trybie administracyjnym, ustalenia jego treści dokonuje sąd powszechny; akty stanu cywilnego stanowią bowiem wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych, co oznacza, że nie mogą poświadczać nieprawdziwych danych; kierownik USC jest zaś tylko rejestratorem, a nie kreatorem zdarzeń wpływających na stan cywilny osób, w związku z czym do aktów stanu cywilnego wpisuje on zdarzenia, które niewątpliwie miały miejsce.

W skardze na powyższą decyzję p. A. S., reprezentowany przez pełnomocnika – adwokata, zarzucił naruszenie art. 34 ust. 1 ustawy - Prawo o aktach stanu cywilnego poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, jakoby Skarżący miał obowiązek wykazać, za pomocą dokumentów, że akt stanu cywilnego został sporządzony, podczas, gdy odtworzenie tego dokumentu jest możliwe - jak wynika z normy przepisu art. 34 ust. 1 - w razie zaginięcia lub zniszczenia całości lub części księgi stanu cywilnego, a nie jednocześnie po udowodnieniu faktu sporządzenia aktu.

Przywołano następujące okoliczności:

- organ administracji uznał, że Skarżący powinien potwierdzić fakt sporządzenia swojego aktu urodzenia nawet wówczas, gdy sam Wnioskodawca, a także materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania wykazał, że księga stanu cywilnego, pochodząca z roku 1923, zaginęła lub została zniszczona w całości; wymagając od 90-letniego Wnioskodawcy wykazania faktu sporządzenia aktu urodzenia organ nie wyjaśnia, w jaki inny sposób zainteresowany miałby udowodnić ten fakt, niż poprzez przedstawienie dokumentów pochodzących z całego okresu swojego życia; znajduje się w nich, potwierdzona przez urzędy w rożnych krajach (ZSRR, Izrael), informacja dotycząca narodzin wnioskodawcy oraz danych jego rodziców,

- sposób rozumienia przez Wojewodę [...] art. 34 ust. 1 ustawy - Prawo o aktach stanu cywilnego jest niezgodny z jego wykładnią celowościową, a także systemową; celem tego przepisu jest umożliwienie odtworzenia osobie fizycznej aktu stanu cywilnego, którego źródło zaginęło i nie można uzyskać żadnego odpisu tego dokumentu, ani potwierdzić faktu jego sporządzenia; omawiany przepis nie nakłada na wnioskującego obowiązku dowodzenia faktu sporządzenia tego dokumentu; wszak dotyczy on sytuacji zaginięcia księgi stanu cywilnego, co może mieć miejsce jedynie w przypadkach wojny, klęski żywiołowej lub innych zdarzeń o charakterze wyjątkowym, gwałtownym i losowym; taka sytuacja ma miejsce w przypadku dokumentów, które zostały zniszczone w czasie działań wojennych podczas II. wojny światowej; organ nakłada na wnioskodawcę więcej obowiązków, niż wymaga tego prawo,

- sięgając do historycznego brzmienia przepisów dotyczących odtworzenia aktów stanu cywilnego przytoczono, jako przykład, brzmienie art. 21 dekretu z 8 czerwca 1955 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. Nr 25, poz. 151 ze zm.), z którego w ust. 1 i 2 wynika: "1. W razie całkowitej lub częściowej utraty księgi stanu cywilnego organ nadzoru zarządza sporządzenie na podstawie dokumentów, o których mowa w art. 11 ust. 4, uwierzytelnionego odpisu księgi. 2. W razie całkowitej lub częściowej utraty księgi stanu cywilnego i odpisów (art. 11 ust. 4) prezydium powiatowej rady narodowej, rady narodowej miasta stanowiącego powiat lub dzielnicowej rady narodowej właściwej ze względu na miejsce sporządzenia aktu ustali na żądanie organu państwowego, na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu treść aktu na podstawie dowodów (np. dokumentów, zeznań wnioskodawcy, świadków-biegłych). Treść odtworzonego aktu wpisuje się do ksiąg stanu cywilnego.",

- nie jest zrozumiałe, z jakiego powodu wykładnia art. 34 ust. 1 ustawy - Prawo o aktach stanu cywilnego jest dokonywana przez Wojewodę [...] w sposób znacznie węższy i mniej korzystny, niż wynikało to z przywołanego dekretu obowiązującego w okresie komunizmu, tj. od 1955 do 1986 roku.; w jego świetle dane wnioskującego mogły być odtwarzane na podstawie innych dowodów niż kopia aktu urodzenia, w tym również dowodów osobowych; nie jest zrozumiale, z jakich powodów w chwili obecnej w toku postępowania dowodowego organ nie może sięgnąć po tego rodzaju dowody,

- podważano stanowisko organów obu instancji jakoby dla Wnioskodawcy pozostawała droga sądowa, określona w art. 32 pkt 2 ustawy - Prawo o aktach stanu cywilnego, zgodnie, z którym ustala się akt urodzenia, jeżeli nie został on sporządzony i nie można go sporządzić w trybie przewidzianym w przepisach ustawy; Wnioskodawca musiałby spełnić łącznie dwie przesłanki:1. udowodnić fakt, iż akt urodzenia nie został sporządzony, 2. wykazać, że nie ma możliwości sporządzić aktu urodzenia w trybie ustawy - Prawo o aktach stanu cywilnego,

- Wnioskodawca nie jest w stanie udowodnić i wykazać okoliczności wymaganych wyżej powołanym przepisem; jest w stanie jedynie udowodnić, że księga stanu cywilnego, do której wpisany był jego akt urodzenia, została zniszczona lub zaginęła w całości, co otwiera mu drogę do złożenia wniosku na podstawie art. 34 ust. 1 wyżej powołanej ustawy; droga sądowa może się okazać dla Zainteresowanego zamknięta i wówczas nie będzie miał żadnej możliwości uzyskania od władz Rzeczpospolitej Polskiej dokumentu poświadczającego fakt jego narodzin, który nastąpił 90 lat temu - [...] listopada 1923 r.,

- Wnioskodawca wykazał, że spędził w W. pierwsze 15 lat życia, uczęszczał do szkoły, żyt życiem [...] chłopca, aż do wybuchu II. wojny światowej, do września 1939 r., kiedy to uciekał wraz z siostrą z Polski na wschód - jak się okazało na zawsze.

Wniesiono o zwrot kosztów postępowania sądowego

W odpowiedzi na skargę Wojewoda [...] wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem decyzje organów obu instancji zostały wydane w wyniku zastosowania błędnej wykładni przepisu prawa materialnego – art. 34 ust. 1 ustawy - Prawo o aktach stanu cywilnego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy – nie wyjaśniono bowiem istotnych kwestii, naruszając tym samym również przepisy prawa procesowego (art. 7, 77 §. 1 i 80 K.p.a.).

W rozpoznawanej sprawie nie są sporne okoliczności faktyczne. Strona - także na etapie wniesienia skargi - nie kwestionowała ustaleń organu, że dane wynikające z przedłożonych przez nią dokumentów nie są w pełni zgodne (np. co do właściwego imienia wnioskodawcy, czy pisowni jego nazwiska).

Wadliwie jednak organ administracji odczytał treść normatywną art. 34 ust. 1 ustawy - Prawo o aktach stanu cywilnego. W tym zakresie w pełni trafne są zarzuty skargi. Z uwagi na uprzednie szczegółowe zreferowanie, ich ponowne przytaczanie byłoby zbędne. Sąd przyjmuje je za swoje.

Wymaga jedynie podkreślenia, że organy błędnie założyły, jakoby w przypadku takim jak rozpatrywany, właściwa drogą dla odtworzenia aktu stanu cywilnego – tu urodzenia - była procedura przed sądem powszechnym, wskazana w art. 32 pkt 2 w zw. z art. 33 ustawy - Prawo o aktach stanu cywilnego. Hipoteza wskazanej regulacji wskazuje wprost że taka droga jest dopuszczalna tylko gdy są spełnione dwie przesłanki kumulatywnie (użycie spójnika "i"). Skoro więc, w danym przypadku, nie ma podstaw do przypuszczeń, że akt urodzenia nie został sporządzony (nie można tego wywieść wyłącznie z faktu nie zachowania księgi stanu cywilnego czy aktu urodzenia w archiwach) droga postępowania przed sądem jest dla Skarżącego zamknięta. Nie sposób przy tym przyjąć, aby racjonalny prawodawca nie przewidział w takim przypadku żadnej procedury dla odtworzenia dokumentu, dotyczącego istotnych życiowych spraw osób urodzonych na terytorium państwa polskiego (a wskazany przypadek nie mieści się niewątpliwie w także w hipotezie art. 32 pkt 1 ustawy - Prawo o aktach stanu cywilnego). Stąd nie jest uprawniona, niepotwierdzona expressis verbis brzmieniem art. 34 ust. 1 ustawy - Prawo o aktach stanu cywilnego, zawężająca wykładnia tego przepisu, jakiej dokonały organy administracji obu instancji.

Sama różnica w danych zawartych w dokumentach, jakie sporządzono w czasie życia wnioskodawcy, a przedłożonych organowi administracji, nie uprawnia do wywiedzenia wniosku jakoby nigdy nie sporządzono dla niego aktu stanu cywilnego – tu urodzenia. Skoro właściwym w takim przypadku do odtworzenia aktu jest organ administracji, jego rolą jest podjęcie próby wyjaśnienia ujawnionych równic tak, aby doprowadzić do ustalenia rzeczywistych danych, z uwzględnieniem oceny wartości dowodowej poszczególnych dokumentów, możliwych do uzyskania wyjaśnień (np. Strony czy innych świadków) oraz zasady doświadczenia życiowego i uwarunkowań zwyczajowych oraz społecznych występujących w czasie, gdy miało miejsce zdarzenie, którego ma dotyczyć akt (urodzenie). Należy ustalić, które dane są najbardziej prawdopodobne i na tej podstawie odtworzyć akt.

Nie można jednocześnie a priori założyć, że podjęte próby (np. zestawienie treści poszczególnych rodzajów dokumentów, zwrócenie się o wyjaśnienie do wnioskodawcy, kwerenda archiwów) nie doprowadza do wniosku o braku możliwości potwierdzenia faktu urodzenia konkretnego wnioskodawcy w danym miejscu i dacie z określonych rodziców przez sporządzenie aktu. Sytuacja taka będzie miała miejsce, np. gdy - przy rozbieżności danych w dokumentach - składane wyjaśnienia będą niewiarygodne, ich sprzeczność będzie wskazywać na zamiar wprowadzania organu administracji w błąd, a stosowne wyjaśnienia mogłyby stanowić w danym wypadku jedyne źródło sprecyzowania podstawowych informacji, co do określonych istotnych faktów. Jednak tego rodzaju konkluzja mogłaby został sformułowana dopiero po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego w stosownym zakresie – np. po zwróceniu się o wskazanie prawdopodobnych przyczyn rozbieżności do Wnioskodawcy oraz ocenie jego stanowiska. Ostateczna konkluzja organu, wraz ze wskazaniem jej podstwy, musiałaby zostać sformułowana w uzasadnieniu orzeczenia w przedmiocie odmowy odtworzenia aktu.

Jak wskazano, w rozpoznawanej sprawie, stosowne postępowanie wyjaśniające nie zostało przeprowadzone na skutek błędnej wykładni przepisu zakreślającego granice uprawnienia organów administracji (kierowników USC) do odtworzenia aktu stanu cywilnego, gdy jednocześnie zaginęła księga aktu cywilnego (art. 34 ust. 1 ustawy - Prawo o aktach stanu cywilnego).

Ponieważ wskazaną wadliwością dotknięte są orzeczenia organów obu instancji Sąd, uwzględniając zasadę dwuinstancyjności postępowania (art. 15 K.p.a.), uchylił również akt poprzedzający zaskarżoną decyzję.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 135 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania Sąd orzekł w pkt 2 wyroku, w oparciu o art. 200 w zw. z art. 205 § 1 i 2 tej ustawy oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. z 2013 r., poz. 461), mając na względzie wysokość uiszczonego przez skarżącego wpisu od skargi (100,00 zł) oraz koszty zastępstwa procesowego (240,00 zł).

Orzekając ponownie w sprawie organ administracji będzie mieć na uwadze ocenę prawną wyrażoną w niniejszym orzeczeniu.